KuT sözlüğü · madde
bol- fiil
Tanım
- Olmak; var olmak, meydana gelmek: “bir ök bol tidi, boldı ḳolmış ḳamuġ” ‘ol’ dedi, dilediği her şey oldu; “türk bodun yoḳ bolmazun tėyin, bodun bolçun tėyin” Türk halkı yok olmasın, halk olsun diye; “yaġı boltı” düşman oldu; “tutyaḳ tıltaġınta ḳılınç bolur” (tutunma) sebebiyle eylem oluşur. Tanıklar: KTBK2MaitKB
- Olmak, bir duruma girmek (adlarla): “ḳalı bolsa begke” beye olursa; “köni bol, könilik ḳıl” doğru ol, doğruluk et; “tapuġçı bolġuluglar” hizmetkâr olacaklar; “çkrwrt ilig ḫan bolġuluḳ oġul” cihan hükümdarı olacak oğul. Tanıklar: MaitKB2AH
- (Yardımcı fiil) -abilmek, olası olmak; gereklilik: “bilgeli bolur” bilinebilir; “bolġu kergek” olmalıdır; “körgeli bolaḳ” görülebilir; “boldaçı” olan, olacak. Tanıklar: MaitAbh2ShoR
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bol- — yalın hâliyle 109 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- boldı 358 (KB, KuT, Abh, AH) · bolḍı 1 (KB)
- bolġay 152 (KuT, KB, Abh, Mait) · bolgay 2 (Man)
- bolmaḳ 96 (Abh, ShoR, Mait, U) · bolmaq 8 (ShoR)
- bolmaḳı 12 (Abh, Mait, U) · bolmaqı 2 (ShoR)
- bolġuluḳ 12 (Abh, Mait, ShoR) · bolġuluq 2 (ShoR)
- bolmışḳa 4 (Abh) · bolmışka 1 (Mait)
- bolmaḳın 4 (Abh, KB) · bolmaqın 1 (ShoR)
- bolduḳta 3 (Abh) · bolduqta 1 (ShoR)
- bolġaylar 3 (KuT, Mait) · bolgaylar 1 (Man)
- bolġulug 2 (Mait) · bolġuluġ 1 (TT)
- bolġuluglar 2 (Mait) · bolguluglar 1 (Mait)
Çekimli biçimler (203):
bolur 1.219
bolsa 462
boldı 358
bolup 232
bolmaz 229
bolmış 180
bolġay 152
bolmaḳ 96
bolu 93
boltı 79
bolġa 68
bolzun 67
bolġu 65
bolsar 60
bolmasa 57
bolurlar 52
bolġalı 41
bolma 39
bolmasar 39
bolsu 30
boldılar 28
boldaçı 27
bolayın 27
bolmaḳlıġ 26
bolsun 24
bolġıl 19
boltum 18
bolmaġay 17
bolsalar 17
bolalım 15
boltaçı 15
bolurın 15
bolmaġıl 14
bolmazun 13
bolmaḳı 12
bolġuluḳ 12
bolmaġu 11
bolduŋ 11
bolzunlar 11
bolmazlar 10
bolmaḳıġ 10
bolġai 10
bolmaġınça 10
boltılar 9
bolmas 9
bolmaŋlar 9
bolmadı 9
bolsamiz 8
bolmaq 8
boldum 8
bolḳai 7
bolmadılar 7
bolun 6
bolurmu 6
bolmiş 6
bolġusı 6
bolġuçı 6
boluġlı 6
bolmasun 6
bolsunı 5
bolmaġ 5
bolmadaçı 5
bolmaḳnıŋ 5
boltumuz 4
bolmışḳa 4
bolmaduḳ 4
bolmışı 4
boltaçılar 4
bolsarlar 4
bolmaḳın 4
bolġuluḳlar 4
bolmışın 4
boluŋlar 4
bolġuḳa 4
bolmatı 4
bolsam 4
bolsunlar 3
bolmaġı 3
bolmışlar 3
bolmamaḳ 3
bolmamışı 3
boltuŋ 3
bolumaz 3
bolduḳta 3
bolurmiz 3
bolmazın 3
boluŋ 3
bolayı 3
bolġaylar 3
bolmaḳdın 3
bolmaḳlarta 2
boltuŋuzlar 2
boltuḳda 2
boltuḳta 2
boltuḳınta 2
boltıı 2
bolulr 2
bolmadım 2
bolmadın 2
bolurda 2
bolduḳum 2
boldaçısın 2
bolmamış 2
boluġlılar 2
bolmaḳḳa 2
bolsaŋ 2
bolça 2
bolçun 2
bolġalar 2
bolġatım 2
bolmaqı 2
bolġulug 2
bolġuluglar 2
bolġuluq 2
boldımız 2
bolġusuz 2
bolmaḳta 2
bolġusın 2
bolġuça 2
bolgay 2
… ve 83 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (458) →KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
458 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/1a1 | 119 ayurlar: bittimiz. ḳaçan ḫali | bolsalar | ısrurlar siziŋ üze ernekleri uçını öwkedin ayġıl: ölüŋler öwkeŋiz birle ol … |
| Ku. T. 25/17b1 | … : eger bolsa bizke fermandın nerse öldürülmegey erdimiz munda. ayġıl: eger | bolsa | erdiŋiz ėwleriŋiz içinde çıḳġatılar ol kişiler kim bitildi olar üze öldürm … |
| Ku. T. 26/12b2 | 35 eger ḳorḳsa siz ol ikiniŋ ara ḫilaf | bolmaḳlıḳında | ıḍıŋlar bir üstüvarnı anıŋ boḍnındın taḳı bir üstüvar erni uraġut boḍnındı … |
| Ku. T. 26/40b3 | … gse sizke bir teggüçi ayur: bütünlükin niʿmet bėrdi taŋrı meniŋ üze ançada | bolmadım | olar birle hazır |
| Ku. T. 26/57a1 | … 1 munu tapġay sizler öŋinlerni kim tileyürler kim imin bolsalar sizde imin | bolsalar | boḍunlarıda tegme yolı kim yandurulsa bulġaḳḳa sınaġḳa yandurlurlar anıŋ i … |
| Ku. T. 26/73b1–3 | … tartışmaġıl anlardın kim ḫıyanet ḳılurlar özleriŋe ol taŋrı sewmez kim kim | bolsa | ḫıyanet kılġan yazuḳluġ |
| Ku. T. 27/2b1 | … nı asmadılar anı ançası bar oḫşatıldı olarḳa bütünlükin anlar kim tartışıḳ | boldılar | anıŋ içinde şek içinde andın yoḳ olarḳa anı bilmekdin meger sėzinçke uḍmaḳ … |
| Ku. T. 27/16a1 | … m üleşse sizler oḳlar birle ol yarlıġsız iş bu kün nevmid boldı / umunçsuz | boldı | anlar kim tandılar diniŋizdin ḳorḳmaŋlar olardın ḳorḳuŋlar mėnde bu kün tü … |
| Ku. T. 27/39b3 | … mek üçün aŋar neteg örter ḳadaşınıŋ ʿavretini aydı: ey ḳatıġlıḳ maŋa ᶜaciz | boldum | kim bolsa men bu ḳarġa meŋizlig örtse men ḳadaşımnıŋ ʿavretini boldı öküng … |
| Ku. T. 27/58a1 | … aŋrı tuta andlarnıŋ ḳatıġınça olar siziŋ birle yoḳ boldı olarnıŋ ʿamelleri | boldılar | ziyanlıġlar |
| Ku. T. 28/16b3 | … rdın baturdımız olarnı derya içre olar yalġan tuttılar biziŋ ayatlarımıznı | boldılar | andın ġafiller |
| Ku. T. 28/27b1 | 150 ḳaçan yandı erse musa boḍnıḳa öwkelig | bolup | ḳaḍġuluġ aydı: nėme yawuz ḫalife bolduŋuzlar maŋa mėnde kidin ėwdüŋüzlermü … |
| Ku. T. 28/55a1 | … mu kökler yerler erkliki içinde anı kim yarattı taŋrı nersedin bolġay kim | bolsa | çın-oḳ yaġumış oḳ bolġay atanmış öḍleri ḳayu sözke anda kiḍin kirtgünürler |
| Ku. T. 28/73b3 | … ger yansa siz yanġay-miz hiç asıġ ḳılmaz sizdin ögürüŋüz nerse neçeme üküş | bolsa | ol taŋrı müʾminler birle |
| Ku. T. 29/9a3 | … taᶜn ḳılsalar diniŋiz içinde toḳuşuŋlar küfr başlarını olar and yoḳ olarḳa | bolġay | kim yanġalar |
| Ku. T. 29/49b3 | … nuh boḍnı ve ᶜad boḍnı semud boḍnı ibrahim boḍnı medyen ėşleri zir ü zeber | bolmışlar | keldi olarḳa yalavaçları belgülüg belgüler birle ermez taŋrı küç ḳılıġlı o … |
| Ku. T. 30/6b1–3 | … d: üküş tutaşı yad ḳılur sen yusufnı ançaḳa tegi bolur sen igdin ......azu | bolur | sen helak boluġlılardın |
| Ku. T. 30/27a3 | 56 aydı: kim umunçsuz | bolur | iḍi yarlıḳamaḳındın meger yolsuzlar |
| Ku. T. 30/71a3 | … ınlarındın bilmes erdiŋizler nerse ḳıldı sizlerke ḳulaḳlar közler köŋüller | bolġay | kim sizler şükr ötegey sizler |
| Ku. T. 31/9a3 | 22 yüklüg | boldı | saçlındı anıŋ birle ıraḳ orunḳa |
| Ku. T. 31/19a1–2 | … n sizdin ünder sizler anı taŋrı--da aḍın hem ündeyür men iḍimni bolġay kim | bolmaġay | men iḍimni ündemek birle bed-baḫt |
| Ku. T. 31/46b3 | 44 aytıŋlar ikegü aŋar yaḫşı aytıḳ söz yumşaḳ | bolġay | kim ol pend alınġay ya ḳorḳġay |
| Ku. T. 31/90b3 | … lerke mėndin köni yol kim kim uḍsa meniŋ aymışım yolḳa azmaz hem bed- baḫt | bolmaz | |
| Ku. T. 32/13a2 | … öldürmek mėni neteg kim öldürdüŋ biregüni tünki kün tilemez sen meger kim | bolsa | sen boynaġuluḳ ḳılıġlı yer içinde tilemez sen kim bolsa sen eḍgülerdin |
| Ku. T. 32/31a1 | … ılar: ey iḍimiz nelük ıḍmadıŋ bizke bir yalawaç uḍsa-miz seniŋ belgüleriŋe | bolsa-miz | biz müʾminlerdin |
| Ku. T. 33/14a2 | … eniŋ üze ol yaḳınraḳ kim yarusa olarnıŋ közleri ḳaḍġurmasunlar yime ḫoşnud | bolsunlar | anı kim bėrdiŋ olarḳa olarnıŋ ḳamuġları ol taŋrı bilür ol kim köŋülleriŋiz … |
| Ku. T. 33/67a1–3 | … ükin yek sizke yaġı ol yime tutuŋlar anı yaġı anıŋ üçün oḳır kendü ögürini | bolsunlar | tėp tamuġ ėşlerindin |
| Ku. T. 34/7a2 | 40 ermez kün kerek | bolsa | aŋar yetmek aynı ap yime tün kündüzni ozruġlı ḳamuġ felek içinde ėwe tezgi … |
| Ku. T. 34/43b2 | 168 eger | bolsa | biziŋ üskümizde pend evvelḳılardın |
| Ku. T. 35/11a3 | 57 yime aymazda aşnu: eger taŋrı köndürse mėni | bolġatım | saḳnuḳlardın |
| Ku. T. 35/27a1 | … miz kigürgil olarnı turġu uştmahlar ol kim vaʿde ḳıldıŋ olarḳa ol kim eḍgü | bolsa | atalarındın cüftlerindin hem ʿayallarındın bütünlükin sen ʿaziz hem bütün … |
| Ku. T. 35/62b2 | … l kim öldürülgey siz anda öŋdin bir ança teger sizler atanmış zamanḳa tegi | bolġay | kim uḳġay sizler |
| Ku. T. 31/75b3 | 49 ėrmes ademi eḍgülük ḳolmaḳdın ḳaçan tegse aŋa yawuzluḳ buŋalur umınçsız | bolur | |
| Ku. T. 36/41a1 | … z bolsa sizler anıŋ arḳaları üze yana yad ḳılıŋ iḍiŋiz niʿmetini ḳaçan tüz | bolsa | sizler anıŋ üze ayġay siz: ol arıġ taŋrı musaḫḫar ḳıldı munı ermez-miz aŋa … |
| Ku. T. 36/68b2–3 | 75 Süst | bolmaz | olardın olar anıŋ içinde nevmidler |
| Ku. T. 31/80b1 | … zleri ap köŋülleri nersedin ançada tanar erdiler taŋrınıŋ belgüleriŋe seza | boldı | olarḳa ol kim erdiler anı füsus tutġanlar |
| Ku. T. 37/48a2 | … e sıfatları incil içinde ekin teg çıḳardı yapraḳını küçlüg ḳıldı anı yoġun | boldı | köni turdı öz butası üze ḫoş kelir tarıġçılarḳa öwke kelgü üçün olar birle … |
| Ku. T. 37/66b3 | 17 Minnet ḳılurlar seniŋ üze müsülman | bolsalar | ayġıl: minnet ḳılmaŋ meniŋ üze islamuŋıznı kendü taŋrı minnet ḳılur siziŋ … |
| Ku. T. 38/30b1–3 | 20 beraber | bolmaz | .. |
| Ku. T. 38/55b1 | … lse namaz saçıŋ yer içinde tileŋ allahnıŋ fazlındın yad ḳılıŋ taŋrını üküş | bolġay | kim ḳurtulġay sizler |
Aynı gövdeden maddeler
“bol” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).