KB sözlüğü · madde
bol- fiil
Tanım
- Olmak; var olmak, meydana gelmek: “bir ök bol tidi, boldı ḳolmış ḳamuġ” ‘ol’ dedi, dilediği her şey oldu; “türk bodun yoḳ bolmazun tėyin, bodun bolçun tėyin” Türk halkı yok olmasın, halk olsun diye; “yaġı boltı” düşman oldu; “tutyaḳ tıltaġınta ḳılınç bolur” (tutunma) sebebiyle eylem oluşur. Tanıklar: KTBK2MaitKB
- Olmak, bir duruma girmek (adlarla): “ḳalı bolsa begke” beye olursa; “köni bol, könilik ḳıl” doğru ol, doğruluk et; “tapuġçı bolġuluglar” hizmetkâr olacaklar; “çkrwrt ilig ḫan bolġuluḳ oġul” cihan hükümdarı olacak oğul. Tanıklar: MaitKB2AH
- (Yardımcı fiil) -abilmek, olası olmak; gereklilik: “bilgeli bolur” bilinebilir; “bolġu kergek” olmalıdır; “körgeli bolaḳ” görülebilir; “boldaçı” olan, olacak. Tanıklar: MaitAbh2ShoR
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bol- — yalın hâliyle 109 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- boldı 358 (KB, KuT, Abh, AH) · bolḍı 1 (KB)
- bolġay 152 (KuT, KB, Abh, Mait) · bolgay 2 (Man)
- bolmaḳ 96 (Abh, ShoR, Mait, U) · bolmaq 8 (ShoR)
- bolmaḳı 12 (Abh, Mait, U) · bolmaqı 2 (ShoR)
- bolġuluḳ 12 (Abh, Mait, ShoR) · bolġuluq 2 (ShoR)
- bolmışḳa 4 (Abh) · bolmışka 1 (Mait)
- bolmaḳın 4 (Abh, KB) · bolmaqın 1 (ShoR)
- bolduḳta 3 (Abh) · bolduqta 1 (ShoR)
- bolġaylar 3 (KuT, Mait) · bolgaylar 1 (Man)
- bolġulug 2 (Mait) · bolġuluġ 1 (TT)
- bolġuluglar 2 (Mait) · bolguluglar 1 (Mait)
Çekimli biçimler (203):
bolur 1.219
bolsa 462
boldı 358
bolup 232
bolmaz 229
bolmış 180
bolġay 152
bolmaḳ 96
bolu 93
boltı 79
bolġa 68
bolzun 67
bolġu 65
bolsar 60
bolmasa 57
bolurlar 52
bolġalı 41
bolma 39
bolmasar 39
bolsu 30
boldılar 28
boldaçı 27
bolayın 27
bolmaḳlıġ 26
bolsun 24
bolġıl 19
boltum 18
bolmaġay 17
bolsalar 17
bolalım 15
boltaçı 15
bolurın 15
bolmaġıl 14
bolmazun 13
bolmaḳı 12
bolġuluḳ 12
bolmaġu 11
bolduŋ 11
bolzunlar 11
bolmazlar 10
bolmaḳıġ 10
bolġai 10
bolmaġınça 10
boltılar 9
bolmas 9
bolmaŋlar 9
bolmadı 9
bolsamiz 8
bolmaq 8
boldum 8
bolḳai 7
bolmadılar 7
bolun 6
bolurmu 6
bolmiş 6
bolġusı 6
bolġuçı 6
boluġlı 6
bolmasun 6
bolsunı 5
bolmaġ 5
bolmadaçı 5
bolmaḳnıŋ 5
boltumuz 4
bolmışḳa 4
bolmaduḳ 4
bolmışı 4
boltaçılar 4
bolsarlar 4
bolmaḳın 4
bolġuluḳlar 4
bolmışın 4
boluŋlar 4
bolġuḳa 4
bolmatı 4
bolsam 4
bolsunlar 3
bolmaġı 3
bolmışlar 3
bolmamaḳ 3
bolmamışı 3
boltuŋ 3
bolumaz 3
bolduḳta 3
bolurmiz 3
bolmazın 3
boluŋ 3
bolayı 3
bolġaylar 3
bolmaḳdın 3
bolmaḳlarta 2
boltuŋuzlar 2
boltuḳda 2
boltuḳta 2
boltuḳınta 2
boltıı 2
bolulr 2
bolmadım 2
bolmadın 2
bolurda 2
bolduḳum 2
boldaçısın 2
bolmamış 2
boluġlılar 2
bolmaḳḳa 2
bolsaŋ 2
bolça 2
bolçun 2
bolġalar 2
bolġatım 2
bolmaqı 2
bolġulug 2
bolġuluglar 2
bolġuluq 2
boldımız 2
bolġusuz 2
bolmaḳta 2
bolġusın 2
bolġuça 2
bolgay 2
… ve 83 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (1.734) →KB Kutadgu Bilig
1.734 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 4 | tiledi törütti bu | bolmış | ḳamuġ / bir ök bol tidi boldı ḳolmış ḳamuġ |
| KB 230 | IX. EḌGÜLÜK ḲILMAḲ ÖGDİSİN ASIĠLARIN AYUR / / ḳalı | bolsa | elgiŋ boḍunḳa uzun / ḳamuġ eḍgülük ḳıl ḳılınçın sözün |
| KB 429 | basutçı telim | bolsa | beg emgemez / işi barça itlür törü artamaz |
| KB 681 | bu ḳut ḳayda | bolsa | boyun bir yaraş / ḳalı öznese ḳutḳa ḳaḍġun küreş |
| KB 853 | yaḳın | bolġa | sen künde ötrü maŋa / aġırlıḳ açıg artġa mindin saŋa |
| KB 974 | üyük çim osuġluġ | bolur | bilgeler / çıḳar suw ḳayuda adaḳ tepseler |
| KB 1220 | ḳalı ḳıstaçı bolmasa ol oġul / yawa | boldı | sen ol oġuldın töŋül |
| KB 1411 | ay ilig ḳatıġlan özür eḍgü | bol | / begi eḍgü bolsa bulun eḍgü ol |
| KB 1587 | büte | boldı | ilig yüzin körmedim / saḳınç ḳaḍġu birle yorıp külmedim |
| KB 1700 | ne eḍgü bolur ḳutḳa ḳoḍḳı köŋül / ne körklüg bolur bilge | bolsa | amul |
| KB 1881 | meŋilig bolur beg tükel ḳut başı / baġırsaḳ ḳulı | bolsa | ḳılsa işi |
| KB 1997 | iwek ḳurġu ḳılḳı ḳılınçı buşı / biligsizke belgü | bolur | bu işi |
| KB 2086 | ayı boḍ uzun | bolsa | ögmez bilig / ayı ma çöküt bolsa bolmaz silig |
| KB 2171 | ḳamuġ erdemi bolsa erde örü / boḍunḳa birür | bolsa | eḍgü törü |
| KB 2242 | vezir eḍgü | bolsa | boḍunḳa asıġ / boḍun asġı birle iligke tatıġ |
| KB 2333 | üküş sü çerig erse başsız bolur / bu başsız çerig sü yüreksiz | bolur | |
| KB 2444 | uwutluġ silig | bolsa | ḳılḳı tüzün / kelir andın eḍgü ḳılınçın sözün |
| KB 2611 | közi suḳ kişi özke erksiz bolur / bu suḳlar yalawaçḳa teŋsiz | bolur | |
| KB 2760 | köni | bolduŋ | erse ḳutaḍġay künüŋ / selamet tirilgil sewinçin ḳutun |
| KB 2857 | arıġlıḳnı barça kişiler tiler / arıġ | bolsa | aş suw kişi arzular |
| KB 2969 | neçe beg uluġ bolsa aslı beḍük / tapuġçı bile | boldı | atı beḍük |
| KB 3155 | negü teg oḳılım anı ay berü / kimi ıḍsa | bolġay | oḳıtçı naru |
| KB 3336 | ḳadaş ḳaḍġuların ḳadaş yimese / aḍın yat ḳaçan yir ḳadaş | bolmasa | |
| KB 3459 | kim ilig yüzin körse ḳutluġ | bolur | / ikigün ajunda tükel ḳut bulur |
| KB 3675 | tapuġ ḳıl tapuġ boldı ḳulluḳ ḳamuġ / kimiŋ atı ḳul | bolsa | ḳılḳı tapuġ |
| KB 3891 | yalawaç neçe çın keḍ erse amul / bitig | bolmasa | sözke bütmez köŋgül |
| KB 4113 | ḳaḳırma sen anda ya suḍma ḳatıġ / otunluḳ | bolur | bu kiterür tatıġ |
| KB 4282 | tükel bay | bolayın | tise belgülüg / barıŋa tapı bol kötürdüŋ ülüg |
| KB 4445 | negü ḳolsa birgil kerek | bolsa | al / köni kördüm uş bu ḳutu bilmez al |
| KB 4553 | küwezlenme artuḳ turı bolġa sen / saran | bolma | artuḳ söküş bulġa sen |
| KB 4687 | uluş kenḍke kirse meniŋ bu özüm / kişi birle | bolġa | işim hem sözüm |
| KB 4819 | kerek erse bay | bol | kerek yok çıġay / tiriglikni yir bu keçer yıl kün ay |
| KB 5074 | ajunḳa elig | bolmasun | ol kişi / tili yalġan erse ḳılınçı buşı |
| KB 5236 | sewinçi uzun ol ereji üküş / erej bolsa mundaġ kerek | bolsa | tuş |
| KB 5451 | firişte yüzi teg yarudı ajun / ḳalıḳ | boldı | kafur saçar teg yüzün |
| KB 5619 | baġırsaḳ kişi özke küzŋü | bolur | / aŋar bolsa ḳılḳ yaŋnı tüzgü bolur |
| KB 5789 | kişi | bol | kişike kişilik ḳılın / kişi atı ögdi özüŋke alın |
| KB 5969 | yatu kördi ança usı kelmedi / tüni | boldı | yılça yitip bolmadı |
| KB 6162 | bu iki bile er yoḳaḍur küçün / muŋar kim bulun | bolsa | emger öçün |
| KB 6451 | körü bar ay bilge bu künki öḍüg / öŋin | boldı | barça ḳamuġ iş küḍüg |
Aynı gövdeden maddeler
“bol” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).