Derlem sözlüğü · madde
çıġay sıfat
Tanım
- Yoksul, fakir; yoksul kişi: “bilig baylıḳ ol bir çıġay bolġusuz” bilgi, yoksullaşmayan bir zenginliktir; “ḳamuġ eḍgü isiz çıġay baylıḳım” iyi kötü, yoksulluğum zenginliğim hep (Tanrı’dandır); “sana kim çıġay erse baylıḳ turur” sana yoksul olan (için) zenginliktir; “neŋin eḍgülük ḳıl içür hem yitür” diye öğütlenen “çıġaylar” yoksullar; “çıġaymu telim boldı ilde ya bay” ülkede yoksul mu çoğaldı, yoksa zengin mi. Tanıklar: KB5
- Kur’an çevirisinde zekât ve sadaka alan yoksullar: “sadaḳalar çıġaylarḳa yoḳsuzlarḳa” sadakalar yoksullara, düşkünlere (aittir); “taŋrı muŋsuz sizler çıġayla(r)” Tanrı muhtaç değildir, siz yoksullarsınız. Tanıklar: KuT
- Budist metinlerde “yoḳ çıġay” yoksul, düşkün (canlı): “üküş yoḳ çıġay emgeklig tınlıġlarıġ körüp ıġladım” çok sayıda yoksul, acı çeken canlı görüp ağladım; “amtı sėnite taḳı yoḳ çıġay ınka erür-men” şimdi senden de yoksul, düşkün durumdayım; “yalaŋuġ ajunınta toġsar yme erinç çıḳai bolup” insan olarak doğsa da zavallı, yoksul olup. Tanıklar: SekKP2Mait2ShoRKBDLT
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
çıġayla, çıġaymu ve U II’deki çıḳai yazımı da bu maddede.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): çıġay — yalın hâliyle 49 kez
Çekimli biçimler (9):
Bağlamlar
Bütün geçişler (82) →KB Kutadgu Bilig
61 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 313 | bilig baylıḳ ol bir | çıġay | bolġusuz / tegip oġrı tewlig anı alġusuz |
| KB 2498 | çıġay | tul yetim ḳıssa birse ötüg / anı barça tıŋlap ötünse ötüg | |
| KB 3613 | negü tir eşitgil saḳınuḳ çıġay / | çıġay | erse neŋke közi köŋli bay |
| KB 4409 | çıġay | bolmayın bay bolayın tise / zina ḳılma hergiz ḳatıġlan usa | |
| KB 5513 | er at tirgü yıġġu açınġu açıḳ / | çıġayıġ | bayutġu toḍurġu açıḳ |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/13b1 | … tuḳ ḳılmaŋlar aŋa nerseni ata anaḳa eḍgülük ḳılıŋlar yaġuḳlarḳa yetimlerḳa | çıġaylarḳa | yaġuḳ ḳoŋşıḳa yat tam koŋşıḳa yandaḳı ėşke yol oġlıŋa ol kim erklendi elig … |
| 8 | 41 ... taŋrıḳa ol bėşde biri hem yalavaçḳa hem yaġuḳluḳ iḍisiŋe yetimlerke | çıġaylarḳa | hem yol oġlıḳa eger biter erse siz taŋrıḳa ol kim ıḍtımız ḳulumız üze fürḳ … |
| Ku. T. 29/42b2 | 60 bütünlükin sadaḳalar | çıġaylarḳa | yoḳsuzlarḳa işlegenlerke anıŋ üze köŋüllerini islamḳa amıtı ḳılġularḳa boy … |
| Ku. T. 37/25a3 | … m kim saranlıḳ ḳılsa bütünlükin saranlıḳ ḳılur özindin taŋrı muŋsuz sizler | çıġayla | eger yüz ewürse siz bekşürgey boḍun sizde aḍın yana turmazlar siziŋ tegler |
| Ku. T. 38/21a3 | … ze uluş boḍunlarındın iḍike ol hem yalavaçḳa hem yaġuklarḳa hem yetimlerke | çıġaylarḳa | yol oġlıŋa bolmasun tezginmek baylar ara sizdin nė kim keldürse sizke yala … |
U Uigurica I-IV
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. III M. 207 a.-11–26 | birök ḳayu--ta ḫaçan yalanguġ ajun-ınta toġmaġı bolsar yme . . anta ėrinç | çıḳai | bolup toġa teglüg yme bolġai tėp . . anta ötrü ol tŋri urı-sı ol ünüg esid … |
| U II, T. III M. 207 a II.-38–42 | … ök ḫayu-ta ḫaçan yalanguġ azun-ınta toḳmaġ-ı bolsar yme . . anta yme ėrinç | çıḳai | bolup . . toḳa teglüg yme bolḳai tėp . . tŋri-ler ėligi-y-a aŋa mn neteg ḫ … |
| U II, T. III, M. 225.- 40.-1 | … -ınta .. neŋ katapudani ajun-ınta toḳma- -ḳai-lar .. neŋ yalaŋuġ ajun-ınta | çıḳai | bolmaḳıġ teginmekei-ler .. kaŋgavaluk kaŋ ögüz için-deki ḳum sanınça sanaġ … |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.010.37–43 | amtı sėnite taḳı yoḳ | çıġay | ınka erü(r-) -men bėş baḳar teŋinçe tavarı(m) yoḳ kanta taḳı bėş yüz yarat … |
| Mai.Tek.012.49–55 | … trı körünü et-özümin ilgür / / / -eyin ol oġurda t / / r nirdani ... irinç | çıġay | ... ... / kem / / ... |
| Mai.Tek.085.25–29 | irinç | çıġay | körgeli körksüz.. alkuḳa aḳ bolur umugsuz ınagsız (k)özi körmedin yalaŋuḳ … |
Sek Sekiz Yükmek
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.025 (Ib) | çıġay | tınlıġlar ülüş tŋrim (tözün) | |
| Jut.Sek.T-1.13 (Ib) | çıġay | bolurlar ayıġ alp emgekin) ḳazġanç tileyür yine ḳorḳa | |
| Jut.Sek.T-1.313–314 (Ib) | edgülügin ḳarıġınça ḳavışġlı az inçip yoḳ | çıġay | bolup ödsüz ḳolusuz |
KP Kalyanamkara Papamkara
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarDLT DLT’deki Türkçe parçalar
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 258 | Balçıḳ balıḳ yuġrulur / | Çıġay | yawuz yıġrılur / Erŋekleri oġrulur / Oḍġuç bile ewrişür |
| DLT III, 238 | Köŋül kimiŋ bolsa ḳalı yoḳ | çıġay | / Ḳılsa küçün bolmas anı toḳ bay |
TT TT I-X
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T III D 2604-139–141 | … uġ . . . . . yolınça yorıḳalıı . ḳorḳınçıġ -tın ozḳu öze [.] ḳutluġ sansar | çıġayın | ermek çḫşaptġ pütürtii . |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 3.2.2.R /3 | yoq | çıġay | bolmaqlġ emgeklerintin ozġurduŋ [uz qutġartıŋız :] |
Aynı gövdeden maddeler
“çıgay” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).