İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu

çıġay sıfat

82 geçiş 10 biçim 9 eser KBKuTUMaitSekKPDLTTT Anlam haritasında göster

Tanım

  1. Yoksul, fakir; yoksul kişi: “bilig baylıḳ ol bir çıġay bolġusuz” bilgi, yoksullaşmayan bir zenginliktir; “ḳamuġ eḍgü isiz çıġay baylıḳım” iyi kötü, yoksulluğum zenginliğim hep (Tanrı’dandır); “sana kim çıġay erse baylıḳ turur” sana yoksul olan (için) zenginliktir; “neŋin eḍgülük ḳıl içür hem yitür” diye öğütlenen “çıġaylar” yoksullar; “çıġaymu telim boldı ilde ya bay” ülkede yoksul mu çoğaldı, yoksa zengin mi. Tanıklar: KB5
  2. Kur’an çevirisinde zekât ve sadaka alan yoksullar: “sadaḳalar çıġaylarḳa yoḳsuzlarḳa” sadakalar yoksullara, düşkünlere (aittir); “taŋrı muŋsuz sizler çıġayla(r)” Tanrı muhtaç değildir, siz yoksullarsınız. Tanıklar: KuT
  3. Budist metinlerde “yoḳ çıġay” yoksul, düşkün (canlı): “üküş yoḳ çıġay emgeklig tınlıġlarıġ körüp ıġladım” çok sayıda yoksul, acı çeken canlı görüp ağladım; “amtı sėnite taḳı yoḳ çıġay ınka erür-men” şimdi senden de yoksul, düşkün durumdayım; “yalaŋuġ ajunınta toġsar yme erinç çıḳai bolup” insan olarak doğsa da zavallı, yoksul olup. Tanıklar: SekKP2Mait2ShoRKBDLT

Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →

çıġayla, çıġaymu ve U II’deki çıḳai yazımı da bu maddede.

Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.

Madde başı ve biçimler

Madde başı (sözcük başı): çıġay — yalın hâliyle 49 kez

Çekimli biçimler (9):

KB Kutadgu Bilig

61 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
KB 313 bilig baylıḳ ol bir çıġay bolġusuz / tegip oġrı tewlig anı alġusuz
KB 2498 çıġay tul yetim ḳıssa birse ötüg / anı barça tıŋlap ötünse ötüg
KB 3613 negü tir eşitgil saḳınuḳ çıġay / çıġay erse neŋke közi köŋli bay
KB 4409 çıġay bolmayın bay bolayın tise / zina ḳılma hergiz ḳatıġlan usa
KB 5513 er at tirgü yıġġu açınġu açıḳ / çıġayıġ bayutġu toḍurġu açıḳ

KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası

6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
Ku. T. 26/13b1 … tuḳ ḳılmaŋlar aŋa nerseni ata anaḳa eḍgülük ḳılıŋlar yaġuḳlarḳa yetimlerḳa çıġaylarḳa yaġuḳ ḳoŋşıḳa yat tam koŋşıḳa yandaḳı ėşke yol oġlıŋa ol kim erklendi elig …
8 41 ... taŋrıḳa ol bėşde biri hem yalavaçḳa hem yaġuḳluḳ iḍisiŋe yetimlerke çıġaylarḳa hem yol oġlıḳa eger biter erse siz taŋrıḳa ol kim ıḍtımız ḳulumız üze fürḳ …
Ku. T. 29/42b2 60 bütünlükin sadaḳalar çıġaylarḳa yoḳsuzlarḳa işlegenlerke anıŋ üze köŋüllerini islamḳa amıtı ḳılġularḳa boy …
Ku. T. 37/25a3 … m kim saranlıḳ ḳılsa bütünlükin saranlıḳ ḳılur özindin taŋrı muŋsuz sizler çıġayla eger yüz ewürse siz bekşürgey boḍun sizde aḍın yana turmazlar siziŋ tegler
Ku. T. 38/21a3 … ze uluş boḍunlarındın iḍike ol hem yalavaçḳa hem yaġuklarḳa hem yetimlerke çıġaylarḳa yol oġlıŋa bolmasun tezginmek baylar ara sizdin nė kim keldürse sizke yala …

U Uigurica I-IV

3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
U II, T. III M. 207 a.-11–26 birök ḳayu--ta ḫaçan yalanguġ ajun-ınta toġmaġı bolsar yme . . anta ėrinç çıḳai bolup toġa teglüg yme bolġai tėp . . anta ötrü ol tŋri urı-sı ol ünüg esid …
U II, T. III M. 207 a II.-38–42 … ök ḫayu-ta ḫaçan yalanguġ azun-ınta toḳmaġ-ı bolsar yme . . anta yme ėrinç çıḳai bolup . . toḳa teglüg yme bolḳai tėp . . tŋri-ler ėligi-y-a aŋa mn neteg ḫ …
U II, T. III, M. 225.- 40.-1 … -ınta .. neŋ katapudani ajun-ınta toḳma- -ḳai-lar .. neŋ yalaŋuġ ajun-ınta çıḳai bolmaḳıġ teginmekei-ler .. kaŋgavaluk kaŋ ögüz için-deki ḳum sanınça sanaġ …

Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)

3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
Mai.Tek.010.37–43 amtı sėnite taḳı yoḳ çıġay ınka erü(r-) -men bėş baḳar teŋinçe tavarı(m) yoḳ kanta taḳı bėş yüz yarat …
Mai.Tek.012.49–55 … trı körünü et-özümin ilgür / / / -eyin ol oġurda t / / r nirdani ... irinç çıġay ... ... / kem / / ...
Mai.Tek.085.25–29 irinç çıġay körgeli körksüz.. alkuḳa aḳ bolur umugsuz ınagsız (k)özi körmedin yalaŋuḳ …

Sek Sekiz Yükmek

3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
Jut.Sek.T-1.025 (Ib) çıġay tınlıġlar ülüş tŋrim (tözün)
Jut.Sek.T-1.13 (Ib) çıġay bolurlar ayıġ alp emgekin) ḳazġanç tileyür yine ḳorḳa
Jut.Sek.T-1.313–314 (Ib) edgülügin ḳarıġınça ḳavışġlı az inçip yoḳ çıġay bolup ödsüz ḳolusuz

KP Kalyanamkara Papamkara

2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
KP V-5 üküş yoḳ çıġay emgeklig tınlıġ-lar-aġ körüp ıġladım
KP V-6 … nçe tėp yarlıġ-ḳadı amraḳ ögüküm yėr teŋri törümişte berü bay yeme bar yoḳ çıġay yeme bar ḳayu-sıŋa emgekte ozġurġay sėn

DLT DLT’deki Türkçe parçalar

2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
DLT I, 258 Balçıḳ balıḳ yuġrulur / Çıġay yawuz yıġrılur / Erŋekleri oġrulur / Oḍġuç bile ewrişür
DLT III, 238 Köŋül kimiŋ bolsa ḳalı yoḳ çıġay / Ḳılsa küçün bolmas anı toḳ bay

TT TT I-X

1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
T III D 2604-139–141 … uġ . . . . . yolınça yorıḳalıı . ḳorḳınçıġ -tın ozḳu öze [.] ḳutluġ sansar çıġayın ermek çḫşaptġ pütürtii .

ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)

1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
Sho.Rosia 3.2.2.R /3 yoq çıġay bolmaqlġ emgeklerintin ozġurduŋ [uz qutġartıŋız :]

Aynı gövdeden maddeler

“çıgay” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).