Derlem sözlüğü · madde
ajun isim
Tanım
- Dünya, âlem; insanların yaşadığı yer: “ajun itgüke açtı uştmaḫ yolı” dünyayı düzenlemek için cennet yolunu açtı; “isiz ajun ḳaldı mu” kötü dünya (geride) mi kaldı; “ajunda atı ḳalsu” dünyada adı kalsın. Tanıklar: KBAH
- (Budist ve Maniheist metinlerde) doğum, varoluş, hayat: “ilki ajunta” önceki hayatta; “sansız tümen ajunta berü” sayısız hayattan beri; “ajunın ödeçi” önceki hayatlarını hatırlayan. Tanıklar: SekMaitU2
- Varoluş alanı: “bėş ajun tınlıġ” beş varoluş alanındaki canlılar; “beş ajunlarta, tört tuġumlarta” beş varoluş alanında, dört doğum türünde. Tanıklar: Abh
- “ikigün ajun” iki dünya, dünya ve ahiret. Tanıklar: KB
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ajun — yalın hâliyle 263 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- ajuntaḳı 9 (Abh, U, Mait, Sek) · ajuntaqı 1 (ShoR)
- ajunlarıg 5 (Mait) · ajunlarıġ 5 (U, TT, Abh)
Çekimli biçimler (27):
Bağlamlar
Bütün geçişler (504) →KB Kutadgu Bilig
301 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 63 | … AZ FASLIN ULUĠ BUĠRA HAN ÖGDİSİN AYUR / / toġardın ese keldi öŋdün yili / | ajun | itgüke açtı uştmaḫ yolı |
| KB 1137 | ajunda | ölümdin ḳatıġraḳ ḳayu / toġuġlı kişi öldi mundaġ ayu | |
| KB 2745 | negü tir eşitgil bu sartlar başı / | ajun | tezginip neŋke tegmiş kişi |
| KB 4434 | negü tir eşitgil | ajun | kezmiş er / başında keçürmiş telim körmiş er |
| KB 5604 | bu | ajun | ereji bile eḍgü at / saŋa bolġa dünya ya ‘uḳbi ulat |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
62 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.001.05–09 | anı üçün inçe saḳınu etgintimiz.. ilki | ajunta | üküş türl(ü)g buyan edgü kılınç kılmış ogrınta silik ... / / / ... / / / - … |
| Mai.Tek.041.45–48 | ol oḳ teginmek tıltaġınta | ajunlarka | ed tavarka erkke türkke azlanm--aḳ turur.. ötrü bodis(a)v(a)t inçe saḳ--ın … |
| Mai.Tek.071.38–43 | ayagka tegimlig teŋrim.. biz ilkide yalaŋ--uḳ | ajunınta | erken aġır ayıg kılınç kıltımız anıŋ utlısın tüşin amtı tamulug et-özin te … |
| Mai.Tek.085.50–56 | … ü) oglanım bu yat bu muntag tü(rlüg) emgeklerig körüp azkıya ançaḳıya yėme | ajun--larıg | ögmez-men alkamaz-men |
| 2a-21 | … ḳolın ḳoy]numta [ḳuç]a tutarmn tėp saḳı[nur anıŋ ara] artu-ḳta artuḳ [bėş | ajun | tınlġlar] üze [isig amraḳ köŋüli turur . . ḳaltı ] bir oḫşa-[ġu biliglig i … |
U Uigurica I-IV
36 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II Y.32-4–5 | ötrü ol oġurd[a] .. mn ḳamaġ bėş | ajun | tınlġ oġl .. [anı] üze uluġ y ……[rlıḳanç]uçı ajun köŋül turġurup kördüm… |
| U II, T. III M. 207 a II.-43–48 | … ı-sı-nıŋ ol sav-ın esidip ertiŋü adınu muŋadu . . bu tŋri urı-sı ḫayu yėti | ajun--larıġ | teginür erki |
| U II, T. III M. 207.-38–42 | … küsüni üze bodimant nomluġ orun-ġa tegginçe munuŋ ėkin arasınta arıġ toḳum | aj--un-uġ | bulmaġ-ı tapmaġ-ı bolur |
| U II, T. III, M. 225.- 40.-1 | … uluḳ bolḳai .. köŋül -lüg yme .. sekiz tümen tört miŋ kuldi klp-larta ajun | ajun | sayu toḳum-ın öteçi çatisimari bolḳai .. sekiz tümen tört miŋ kuldi nayut … |
| U II, T. III, M. 225.- 40.-1 | … un-ınta .. neŋ pisaçi ajun-ınta .. neŋ pudanı ajun--ınta .. neŋ katapudani | ajun-ınta | toḳma- -ḳai-lar .. neŋ yalaŋuġ ajun-ınta çıḳai bolmaḳıġ teginmekei-ler .. … |
AH Atebetü’l-Hakâyık
24 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 69–70 | dad ispėhsalar beg üçün bu kitip çıḳardım | ajunda | atı ḳalsu tip |
| AH 193–196 | bėḳasız erür bu | ajun | lėzzėti keçer yil keçer teg mėze müddėti yigit ḳoca bolur yaŋı eskirür ḳav … |
| AH 221–224 | niḳab kötrür | ajun | birer yüz açar yazar ḳol ḳuçar teg yana terk ḳaçar yayınḳı bulıt teg ya tü … |
| AH 385–388 | bu kün bu | ajunda | kişilik isiz ḳanı ḳança bardı kişilik isiz vėfa köli suġlup ḳurup yularlı … |
| AH 441–444 | hünėrlıġḳa | ajun | vėfasızraḳ ol hünėrsızḳa mundın cėfa azraḳ ol hünėr birle dėvlėt birikmekl … |
Abh Abhidharma (Shogaito)
21 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 36–39 | … uġur-ında anın bolur üçün olar-nıŋ aḳılmaḳ-ı evrilmeki üç uġuş-lar-ta beş | ajun-lar-ta | tört tuġum-lar-ta tınlġ yėr -tinçü-nüŋ idiş yėrdinçü-te ulatı-lar-ta anın … |
| Abh.Sho. 1179 | tegzinü tulınu | aj-un-lar-ta | tuġum-lar-ta tuġar ölür üçün üküş telim anın söz-lemiş ol tınlġ tėp. |
| Abh.Sho. 1723 | munda yme ök ançulayu oḳ bėş | ajun-lar-ta | tuġum yaraġ-ınça bululmış üçün. |
| Abh.Sho. 2064–2065 | üç uġuş -lar-ta bėş | ajun-lar-ta | basa basa alıp alḳu ajun-larıġ又 tınlġ-lar alḳu ajun-lar-ta yme/tėr. |
| Abh.Sho. 3848–3849 | ayıġ | ajun-ta | bulur-lar bilmetin öçmekig kėn amranmaḳ-ḳa bodulmaḳ-tın öŋi üdrüldük -ta b … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
19 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.1 /1–7 | … eŋrilerig : alqu arjilarıġ : qut waḫşik naivazikilarıġ saqınıp yene yalŋuq | ajuntaqı | alqu yalŋuqlarta ne emgek teginteçilerke neteg umuġ bolġuluq ol tép saqını … |
| Sho.Rosia 2.2.10.V/4 | … nça qaltı uuqa dyanqa [kirmek teg köŋül] örgülükin ’z qad/// tuġmış oronda | ajunın | [-ta öŋreki] ajunuġ ömek bilge biliglig bolur : |
| Sho.Rosia 6.1.2.2/9–19 | … yançıp 大 | | | artoqraq q[orqınç]/// /// alqdaçı yoqatturdaçı 人道 ya(l)ŋuq | aj-unı | alp bulġuluq/// /// örki kişi-lerig başlayu : qamaġ kişi-ler-niŋ başı başt … |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … nçıġ teginip tutup] monı monçulayu tükel-lig bolsar arıġ çḫşapt-ḳa 宿業 öŋre | aj-un-daḳı | ḳıl[ınçıġ] ançan ançan yanturup 得 bolur yügerüki nom-ta öŋi ütrülgeli örte … |
| Sho.Rosia 8.3 /21 | anaz-ı umuġsuz béş | aj-un | tınlġ-larıġ. |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 41 | Alp Er Toŋa öldi-mü / İsiz | ajun | ḳaldı-mu / Öḍlek öçin aldı-mu / Erildi yürek yırtılur |
| DLT I, 160 | Ögreyüki mundaġ oḳ / Munda aḍın tıldaġ oḳ / Atsa | ajun | uġrap oḳ / Taġlar başı kertilür |
| DLT I, 179; II, 283 | Ḳaḳlar ḳamuġ kölerdi / Taġlar başı ilerdi / | Ajun | tını yılırdı / Tü tü çeçek çergeşür |
| DLT I, 407 | Urmış | ajun | busuġın ḳılmış anı balıġ / Em sem (köŋül) tilenip sizde bulur yaḳıġ |
| DLT III, 378 | Tuġup taḳı ḳalmadı meŋgü eren / | Ajun | küni yulduzı tutçı tuġar |
TT TT I-X
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 178b. 180-25–37 | az bilig iy(i)n tetrülmk -ig ayıġ ḳılınç iy(i)n bulup közünür | ajun -ta | ayıġ tüşke-e tekmiş üç eren -ler . . dud oj dib //// kojend . kodom ç //// … |
| T III D 2601-5 | … . . . . . / k üç . . . . . . . . . biz siziŋe . en/ . . . . . . . . . . . | ajunıġ | ḳutḳa -rḳalı . . . . . . . alḳu ayıġ ḳılınçlarımz . a/ . . . . ḳılınç tüşi … |
| T III D 25922, 26032.-21 | … muġsuz irinz moḳul ḳal aḳuluġ yılḳıta . tutçıı üsüksüz munıteg [.] toḳumuġ | ajun -uġ | unıtmaḳlıġ . tooz topraḳḳa patılıp . turḳaru monḳul ertiler . |
| T III D 2606-46 | bėş | ajunuġ | irkletip ozḳurtuŋuz [.] |
| T III D 26027-76–79 | … ıġ siziŋe anḳıttırtıŋız [.] todunçsuz yaḳ -larıġ tudultur -tuŋuz . toḫumın | ajun-ın | . . . . [.] toruġ edgü ḳılınçlıġ işleriġ işlettiŋiz . |
Sek Sekiz Yükmek
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.014 (IIc) | -lar bir ikintike turḳaru ’eŋ’ilki samsız tümen | ajunta | berü |
| Jut.Sek.T-1.8 (Ib) | ülügsüzin üçün közünür | ajunta | (et’özler [ ] |
| Jut.Sek.T-1.203 (Ia) | bitig teg sansaz tümen | ajunta | berü unutmatın ıçġınmatın |
| Jut.Sek.T-1.312 (Ia) | saḳınç saḳınurlar inçip kin yene | ajuntaḳı | ulaġ sapġ |
| Jut.Sek.T-1.365 (Ib) | biz ḳamaġ aşnuḳı | ajunta | burḫanlarda edgü --- boşġut küçlüg tarni bultumuz |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/44b3 | … iziŋ üze toḳuşmaḳnı nelük kiḍitmez sen bizni yaḳın rüzgarḳa tegi ayġıl: bu | ajun | inçrütmeki az ol ol ajun yaḫşıraḳ kimke kim saḳınsa küç ḳılınmaz sizler ew … |
| Ku. T. 26/44b3 | … kiḍitmez sen bizni yaḳın rüzgarḳa tegi ayġıl: bu ajun inçrütmeki az ol ol | ajun | yaḫşıraḳ kimke kim saḳınsa küç ḳılınmaz sizler ewrülmiş kirçe |
| Ku. T. 30/91b3 | … el bir uluşnı erdiler ḳorḳunçsuz amrulmış kelür ėrdi anıŋ ruzisi kėŋ tegme | ajundın | tandı taŋrınıŋ irinçleriŋe taturtı aŋar taŋrı açlıḳ örtügi ḳorḳunç anın ki … |
| Ku. T. 36/51b2 | … inçü ornatıġlıġ ermez ol barça meger yaḳın tiriglik yawuḳraḳ turur yime ol | ajun | seniŋ iḍiŋ üskinde saḳnuḳlarḳa turur |
| Ku. T. 36/86b3 | 51 bütünkikin saḳnuḳlar imin | ajun | içre turġaylar |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 191 | tamu prit yılḳı | ajunta | özi kirip emgeklerinte ozġurur |
Aynı gövdeden maddeler
“ajun” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).