Derlem sözlüğü · madde
eḍiz sıfat
Tanım
- Yüksek, yüce: “ay sırḳa yaḳın ay köŋülke eḍiz” ey sırra yakın, gönülden yüce olan; “édiz taġ édiz sögüt teriŋ yar” yüksek dağ, yüksek ağaç, derin uçurum; “azu ėdiz taġta erser azu ėdiz evte erser” yüksek dağda ya da yüksek evde ise; “sanarmu eḍiz ḳum uşaḳ taş sanı” (erdemlerini sayan) yüksek kum tepesini, ufak taşların sayısını sayabilir mi; “simaktin eḍizrek tutar himmėt ol” himmetini Simak yıldızından daha yüksek tutar. Tanıklar: UShoRKBAH2
- (Bilge Kağan yazıtında) “ediz” Ediz boyu: “ekinti ḳoşulgaḳda ediz birle süŋüşdümiz” ikinci olarak Koşulgak’ta Edizlerle savaştık. Tanıklar: BK
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
eḍizrek (karşılaştırma) biçimi de bu maddede.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): eḍiz — yalın hâliyle 29 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- eḍiz 17 (KB, AH) · ediz 6 (BK, KuT, KB, DLT) · édiz 4 (ShoR) · ėdiz 2 (U)
Çekimli biçimler (5):
Bağlamlar
Bütün geçişler (41) →KB Kutadgu Bilig
17 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 20 | ay sırḳa yaḳın ay köŋülke | eḍiz | / tanuḳ ol saŋa barça suret beḍiz |
| KB 1087 | aġışḳa iniş ol | eḍizke | batıḳ / sewinçke saḳınç ol açıġḳa tatıġ |
| KB 1526 | eḍiz | boldı ornı ay ḳutluġ ḳuta / teŋise ḳoḍı inse boldı yuta | |
| KB 4776 | eḍiz | ‘arşta altın şera‘ḳa tegi / tözü barça muŋluġ turur bir teŋi | |
| KB 6033 | şatu kördüm elig anıŋ baġnası / yüz utru uruġluġ | eḍiz | hem yası |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.041.24–30 | … ar ogrınta tört türlüg adrılurlar kaltı kurug otuŋ tılta--ġınta ot tamıtur | idiz | köyer ör--tenür ançulayu yėme tutyaḳ nizvanılıġı otuŋta ötrü kılınçlıg otl … |
| Mai.Tek.051.44–54 | … n tegriklemiş kut teŋri osuglug sekiz tümen tört mıŋ kunçuy katunlar birle | idiz | kırşıdın ėnip yavaş mingülerke minip sansız tümen kitamati kent ul(uşlug-) … |
| 2b-11–14 | tütrüm teriŋ dya[n]ḳa kirmiş uluġ küçlüg tŋriler beliŋlep udunup | idiz | ḳarşılartın ünüp ḳut buyanlġ uḳıġçıḳa uḳıtıp alḳu tujit orduḳa yıġılurlar … |
| Mai.T-11.13a.09–18 | … lüg sewinçlig ḳuwraġın toyın iliglerinte ḫua çeçek //i erdini çaş ḳaş tuta | idiz | ordu ḳarşılarınta inip bodiswtḳa yükünü aġar ayaġ ḳılurlar .. amarıları er … |
AH Atebetü’l-Hakâyık
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 49–50 | simaktin | eḍizrek | tutar himmėt ol sėḫası mėkarim iki dėrmanı |
| AH 59–60 | aya şahım erdemlerin sanaġan sanarmu | eḍiz | ḳum uşaḳ taş sanı |
| AH 75–76 | kiḍinki keligli kişiler ara anıŋ zikri taŋsuk | eḍiz | bolsu tip |
| AH 385–388 | … ardı kişilik isiz vėfa köli suġlup ḳurup yularlı cėfa toldı taştı teŋizdin | eḍiz |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 3.2.1.R /7–8 | [bir yégirminç] | édiz | taġ : édiz sögüt teriŋ yar yartudın tüşüp [ölme]gey : |
| Sho.Rosia 3.2.1.R /7–8 | [bir yégirminç] édiz taġ : | édiz | sögüt teriŋ yar yartudın tüşüp [ölme]gey : |
| Sho.Rosia 8.3 /267–268 | ikirer 千 ḳulaç | édiz | bod-luġ 千 öŋi 大化 et’öz-ler 化nom nomlayu yarlıḳap edgü-ke meŋi tegürü tarlı … |
| Sho.Rosia 8.3 /273–274 | ulaḍı yüz ygrmi yaş-lıġ 人 -lar üdin-te 十六 çıġ 五 tsun ḳamaġ 三 -er bodın-ça | édiz | miŋ ḳaḍa yüz kolḍi 小 化身 -lerig 化 :: |
BK Bilge Kagan Yazıtı
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 5 | (e)k(i)nti : ḳoş(u)lg(a)kda : | (e)d(i)z | birle : süŋ(ü)şd(ü)m(i)z : |
| BK K 6 | toḳuz (e)r(i)g (e)g(i)re : toḳıdı : | (e)d(i)z | : bod(u)n : (a)nta ölti : |
| BK D 1–2 | … türük bilg[e] [ḳ(a)g(a)n […..…………….(a)l]tı / sir : toḳ(u)z oġ(u)z : (e)ki | (e)d(i)z | k(e)r(e)kül(ü)g : b(e)gl(e)ri : bod(u)nı / [……………tü]rük: t[(e)ŋ]ri [………..] … |
U Uigurica I-IV
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II S.2b-26 | idiz | küyer | |
| U II, T. III M. 207.-78–80 | azu | ėdiz | .. taġ-ta erser .. azu ėdiz ev-te erser .. azu stup-nuŋ içinte orġuluġ ol… |
| U II, T. III M. 207.-78–80 | azu ėdiz .. taġ-ta erser .. azu | ėdiz | ev-te erser .. azu stup-nuŋ içinte orġuluġ ol… |
TT TT I-X
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.13. -41–45 | … sawın inçe tėr . taġ yėrinte taġ önti seŋir boltı . topraġ üze topraġ öndi | idiz | boltı . |
| T II Y 36.13. -46 | yarmanayın tėser sn yasḳaġ turur . aşayın tėser sn | i-diz | turur . |
Abh Abhidharma (Shogaito)
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 128 | edgü-si-niŋ | ediz -in | . |
| Abh.Sho. 2135 | küsüş bilir bilge biliglig küç üz-e ḳolulap nom | ėdiz-i -niŋ | köŋül-in. |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/46b1 | 78 ḳayda kim bolsa sizler yeter sizlerke ölüm neçeme bolsa sizler | ediz | yüksek ükekler içinde eger tegse olarḳa bir eḍgülük ayurlar: bu taŋrı üski … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 93-94 | Aydım aŋar sewük / Bizni tapa nelük / Keçtiŋ yazı kerig / Ḳırlar | ediz | bedük |
Aynı gövdeden maddeler
“ediz” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).