TT sözlüğü · madde
er- fiil
Tanım
- Olmak, var olmak; bulunmak: “ne ersedin ermez seniŋ birlikiŋ” senin birliğin hiçbir şeyden değildir; “öz yaş kentü ürlüksüz meŋüsüz erür” ömür kendiliğinden kalıcı değil, ölümsüz değildir; “ilki tıltaġ sögüt önmiş erür” ilk sebep ağacı bitmiştir. Tanıklar: MaitUKB
- Ek-fiil (idi, imiş, ise, iken): “eger müʾmin erse sizler” eğer mümin iseniz; “olar kafirler erdiler” onlar kâfirdiler; “ḳayda ol ortaḳlarım anlar kim ortaḳ ḳatar erdiŋizler” ortak koşmakta olduğunuz ortaklarım nerede; “türk bodun tabġaçḳa körür erti” Türk halkı Çin’e bağlıydı; “erken” iken. Tanıklar: TKuT2
- Olumsuz “ermez” değil(dir): “bu erdem bile … ermez” bu değildir; “ol ermez” o değildir. Tanıklar: AbhShoRKuTKB2
- (Budist çevirilerde) “… erser” konu belirten kalıp: “monuŋ azutmaqlıġ yörügi erser” bunun azaltıcı anlamı ise (şudur); “öŋ ḳayu erser” renk ise hangisidir. Tanıklar: ShoR2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Metinlerde en sık fiil; erür, erser, erse, ermez, erdi, erti, ermiş vb. biçimlerle. KuT’taki erdiŋizler ayrı madde olarak kalmıştı; burada toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): er- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- erür 1.122 (Abh, KuT, Mait, ShoR) · ėrür 12 (KuT, KİP, KP)
- erser 909 (Abh, U, ShoR, Mait) · ėrser 6 (KİP, KP)
- erse 639 (KB, KuT, AH, DLT) · ėrse 1 (KuT)
- ermez 484 (Abh, KuT, KB, ShoR) · ėrmez 2 (KİP, KP)
- erdi 362 (KB, Mait, KuT, EÇS) · ėrdi 3 (KuT)
- erti 258 (Abh, BK, Mait, T) · ėrti 4 (KP)
- ermiş 127 (KT, BK, T, KB) · ėrmiş 4 (IB, KP)
- erdiler 106 (KuT, Mait, EÇS, Sek) · ėrdiler 2 (KuT)
- erken 59 (KB, Mait, EÇS, Abh) · ėrken 1 (KP)
- erdim 32 (KB, KuT, Mait, DLT) · ėrdim 1 (KP)
- ertimiz 8 (T, O, BK) · ėrtimiz 1 (KP)
- ertükin 6 (Abh) · ėrtükin 1 (AO)
- ermes 5 (KuT) · ėrmes 1 (KuT)
- erdeçi 3 (Mait) · ėrdeçi 3 (Abh)
Çekimli biçimler (121):
erür 1.122
erser 909
erse 639
ermez 484
erdi 362
erti 258
ermiş 127
erdiler 106
erken 59
erip 59
erdimiz 34
erdim 32
erserler 31
erdiŋiz 28
erürler 28
erdiŋ 24
ertim 24
erdüki 21
erdükin 20
erdiŋizler 20
ermeser 18
ertüki 16
erü 16
ertiler 14
ertii 12
ėrür 12
erürbiz 11
ermedi 9
ermezin 8
ermezmiz 8
ertimiz 8
erkenki 7
ermek 7
erir 7
ermezi 7
ertükin 6
erkli 6
ermezler 6
ėrser 6
ermes 5
erseler 5
erürmiz 5
ėrti 4
ermemiş 4
erteçi 4
ėrmiş 4
erdeçi 3
ertiġız 3
ermeki 3
ermegü 3
ėrdeçi 3
ėrdi 3
ertükḍeg 3
armiş 3
erze 3
ėrdiler 2
arti 2
erselerig 2
ermediler 2
ergey 2
erürin 2
ertin 2
erseŋ 2
erürmü 2
erürsiz 2
ertuḳ 2
ertü 2
ertükde 2
erginçe 2
ėrmez 2
erelim 2
ertig 2
ereyin 2
ėrmes 1
ermetin 1
arser 1
erkenin 1
ertimüz 1
ermezimiz 1
erdükig 1
ertiŋ 1
ermezindin 1
ertuḳta 1
ermezke 1
erdimi 1
ergeyler 1
ermezsiz 1
ertükte 1
erdükteg 1
ertülḍek 1
erur 1
ermişe 1
erzün 1
arsar 1
ermış 1
ermedimiz 1
ersedin 1
ermediŋ 1
ergüler 1
erürmen 1
ersem 1
ersemiz 1
erseni 1
erürçe 1
ärs 1
ergülük 1
ėrdeçisi 1
ergüsi 1
ersersizler 1
ėrdim 1
ėrken 1
erdüküm 1
erseŋiz 1
erdüküŋ 1
ėrse 1
ermese 1
eriŋler 1
ėrtimiz 1
ėrtükin 1
ermesler 1
… ve 1 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (24) →TT TT I-X
24 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.15-66–69 | adaŋ ertgei edgü kelgei . bu ırḳ kim-ke kelser süü-de | erser | sançıtur . balıḳda erser ḳorayur . buyan edgü ḳılınç ḳılġu ol . birök bu ḳ … |
| T II Y 36.15-66–69 | … ertgei edgü kelgei . bu ırḳ kim-ke kelser süü-de erser sançıtur . balıḳda | erser | ḳorayur . buyan edgü ḳılınç ḳılġu ol . birök bu ḳatḳa birmek atlġ ırḳ kels … |
| T II Y 36.15-72–76 | uluġ iş ködüg yme ögrüçlüg | ermez | . kiçig iş kötügler yme büdün ermez . til talaşur çasut yoŋaġ tikileşir [. … |
| T II Y 36.15-72–76 | uluġ iş ködüg yme ögrüçlüg ermez . kiçig iş kötügler yme büdün | ermez | . til talaşur çasut yoŋaġ tikileşir [.] ed twar saçılur . yala yaŋaru ökli … |
| T II Y 36.7.-187–191 | ne bos -uş ol [.] taḳı ėl-ke ḳan-ḳa ınanç bolġuḳa [.] altun küzeç | erser | ornaġ-lıġ i-diş ol [.] tört uluġ çiu-lar-ta belgülüg i-diş ol . tatıġ-lar … |
| T II D 178b. 180-38–47 | … neçe emgetgülüg tolġatġuluḳ . irin -türgülük bosantu -rġluḳ işler kötükler | erser | barça öpke bilig iy(i)n tetrülmek tin törüyür belgürer [.] |
| T II D 178b. 180-80–87 | … nıi iy(i)n utzuḫup . uzun turġaru . öç kek alışu . ötek birim ötemek lerii | erser | |
| T III 26015.-14 | … duḳ ḳaŋımz . aġınçsız köŋül . . . . . . . [.] alḳu tınlġ oġlanıı-nıŋ . alp | ertii | sansartın . . . . . . . . . . ıdduḳ ḳaŋımz . üstürtii ḳotıı inmeser . üç . … |
| T III 26015.-14 | … stürtii ḳotıı inmeser . üç . . . . . . . . . . üküş telim tınlġ-lar bultıı | ertii | . |
| T III D 25922, 26032.-21 | … g [.] toḳumuġ ajun -uġ unıtmaḳlıġ . tooz topraḳḳa patılıp . turḳaru monḳul | ertiler | . |
| T III D 2603.-29 | öwke nızwanı öze ḳuturup . ögsüz köŋülsüz | ertiler | . |
| T III D 2603.-33–34 | … ozta ulatıı [.] üküş telin nızwanı -lar . ögin kön -gülin azıtıp . örletür | ertii | tınlġ-larıġ . ḳaçan ıdduġ ḳaŋımz . ḳalıġ-tın ḳotıı intiŋiz . |
| T III 2602-64 | … birög munıteg [.] arıġ nomlap ḳotmasar . amtıḳategii yėrtinçü. alḳınmazmu | ertii | |
| T III D 26027-80 | … ḳaraḳ körü ḳanınçsız körgle körküŋüznii . kö/s/ . . . . . . [.] körür-ler | erti | siziŋe titrü [.] kör / . . . . . . -lerintekii . ḳıl / . . . . . . l / l / … |
| T III D 2599-87–93 | … /integ/ . . . . . [.] taḳıı amarı tınlġ-lar . tŋrim siziŋe . . . . [.] . . | erser | olar yegü ḳonḳuz-tın [.] tekirmeleyük / . . . mişte ög . trkin tarıḳur ert … |
| T III D 2599-87–93 | … ser olar yegü ḳonḳuz-tın [.] tekirmeleyük / . . . mişte ög . trkin tarıḳur | ertii | |
| T III D 2599-94–95 | … . . . . . . . siziŋ körgüŋüznii . körmiş sayu m/ . . . . . [.] köseyür-ler | ertii | birkerü . |
| T III D 25925. 26020.-96–97 | … daḳın yorıp siznii atayu [.] aġızınta siznii öge alḳayu [.] ançulayu amrar | ertii | siznii tözügü . |
| T III D 2608.-113–114 | … . körginçe . ḳamıġ tınlġ oġusıı . ḳrarıġ nızwanı ları öze [.] ḳal tilfeteg | ertiler | . |
| T III D 2605.-127–129 | … ıġ ḳılınçtın . yafşurmış ilinmiş atḳaġ-tın . barḳu yoluġ bilmedin . b///// | ertii | ylŋuḳ -nuŋ . bar ililig kög ḳalıġ yüzinte . baḫşılıġ burḫ -an tŋrii toġtuŋ … |
| T III D 2605.-133 | yruḳ bilig-lerii yaltrıyu . yrlıḳançuçı köŋül-lerii ökliyü . yazınçsızın | ermek | çḫşaptġ küzetdi [.] |
| T III D 2604-138 | edgü nomlarta pışrunu . et’üz arıġın | ermek | çḳşptġ pütürtii . |
| T III D 2604-139–141 | … ḳ . arıġ nomlarta ḳatıġ -lanu [.] anoşagan ortuta toġḳu üçün . aġız arıġın | ermek | çḫşaptġ küze tii [.] ḳut ḳoluntılar tözügü . ḳutluġ . . . . . yolınça yorı … |
| T III D 2604-139–141 | … . . yolınça yorıḳalıı . ḳorḳınçıġ -tın ozḳu öze [.] ḳutluġ sansar çıġayın | ermek | çḫşaptġ pütürtii . |