Mait sözlüğü · madde
bilig isim
Tanım
- Bilgi, bilim; akıl: “munu ḳıl taŋuḳı ḳutaḍġu bilig” işte kutlu kılan bilgiyi (kitaba) armağan et; “bilig ma‘dini hėm fazilėt kanı” bilginin madeni, erdemin kaynağı; “biligin beḍük bil ḳamuġ özni sen” bilgiyle her canlıyı büyük bil; “pend alsunlar bilig ḫıred iḍileri” bilgi ve akıl sahipleri öğüt alsınlar. Tanıklar: KuTKB2AH
- “bilge bilig” bilgelik (prajñā): “bilge bilig küçinte nızvanılag yaġılarag utmış” bilgelik gücüyle tutku düşmanlarını yenmiş; “bilge biligke tükelligsiz” bilgelikten yoksun. Tanıklar: HuastKİPSekMaitAbh2SukhShoRKB
- (Budist metinlerde) bilinç (vijñāna): “üç tözlüg köŋül biligi” üç özlü gönül bilinci; “bėlig köŋül bu üçte ötkürü bürtmek bolur” bilinç ve gönül bu üçte duyumla oluşur; “tavranmaḳ öçser bėlig köŋül öçer” oluşumlar sönünce bilinç söner. Tanıklar: U2ShoR
- “bir biligin” tek bir düşünceyle, candan: “burḫanlarḳa bir biligin arıġ köŋülin” Budalara tek düşünceyle, arı gönülle. Tanıklar: Huast2Mait
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
U II’deki “bėlig” yazımı bu maddede toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bilig — yalın hâliyle 473 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- bilig 472 (KB, Abh, Mait, Sek) · biliġ 1 (Abh)
Çekimli biçimler (37):
biligin 44
biligke 44
biligi 32
biligniŋ 25
biligig 19
biligler 16
biligdin 13
biligte 9
bėlig 9
biliglerniŋ 8
biligde 7
biliglerig 6
biligni 6
biligiŋe 5
biligleri 5
biligim 4
bilige 4
biliglerte 3
biliginiŋ 3
biliginde 2
bėligin 2
biligeler 1
biligkeke 1
biligiŋeh 1
biligiŋniŋ 1
biligiŋizke 1
biliglerii 1
biliglerin 1
biligimizni 1
biliglerke 1
biligtin 1
biligŋe 1
biliġın 1
bilıġ 1
biliginte 1
biligçe 1
bėligke 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (60) →Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
60 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.00235–00241 | taḳı yėme bir bilge | biligin | kutrulmış atlıg boşġutsuz tınl(ı)ġ (bar) kim bilge bilig küç--inte nız- -v … |
| Mai.Tek.00235–00241 | … yėme bir bilge biligin kutrulmış atlıg boşġutsuz tınl(ı)ġ (bar) kim bilge | bilig | küç--inte nız- -vanılag yaġı--larag utmış inçip öçmek dyan samarda ulatı d … |
| Mai.Tek.004.11–12 | ikinti srvatyan atlıg bilge | bilig | üze asag tusu kılmaḳı antag erdi.. |
| Mai.Tek.004.33–37 | … ug bu ... -larka süzülüp kutġarġulug ol tın(lıg) alku srvatyan atlıg bilge | bilig | küçin- -te uḳa yarlıḳar erdi.. |
| Mai.Tek.008.24–27 | taḳı yėme bilge | bilig | suvsamaḳın avantlıg tınlıg--larka asag tusu kılkalır üçün (ort)un entkek ė … |
| Mai.Tek.008.28–30 | anta (te)gip badari bramanta ulatı ulug bilgelerig nom bilge | bilig | og(rın)ta muŋadturtı |
| Mai.Tek.013.14–16 | kim kentü tü--kel bilge | biligi | üze vijir örgün üze olurup nizvanılarag tarkardı üzmeledi.. |
| Mai.Tek.021.07–13 | … lüg aşın işgün ... todurdı kanturdı erser.. men ... anı tözünler ... bilge | biligin | ögrünçün todurtum (kantur-) -um.. ol mėni yėrtinçülüg suvın ... arıtdı ers … |
| Mai.Tek.033.41–43 | kop kamag tirig tınlıg ödüş özlüg tınlıg--lar üze yarlıḳançuçı | bilig | tur--ġurup inçe saḳınç saḳınur.. |
| Mai.Tek.033.59–60 | yine ök ayagka tegimlig bodis(a)v(a)t yarlıḳançuçı | bilig--in | inçe saḳınç saḳınur.. |
| Mai.Tek.038.18–24 | … olmaz.. erser.. ançulayu yėme mėni osuglug kız kısġa bilge biligligler neŋ | biligin | tözün maytrınıŋ bilge biligiŋe yüleşürgeli bolmaz.. |
| Mai.Tek.038.18–24 | … mėni osuglug kız kısġa bilge biligligler neŋ biligin tözün maytrınıŋ bilge | biligiŋe | yüleşürgeli bolmaz.. |
| Mai.Tek.039.17–19 | ol dyan bilge | b(ilig-) -iŋizke | yükünür-biz.. a(nta) (ö)trü bodis(a)v(a)tnıŋ ... -t a- ... / / ... |
| Mai.Tek.041.50–52 | utġuraḳ bilge | biligin | adırtlayu uḳar kaçıg atkan--ġu törü bilig köŋül birle kavış--ıp börtmek tė … |
| Mai.Tek.041.57–62 | ançu--layu yėme kaçıg yol atkanġu törü | bilig | köŋül bu üçte ötgürü börtmek bolur.. börtmek tıltaġınta meŋi teginmek emge … |
| Mai.Tek.042.01–03 | … 354⟧ tıltagda ötgürü börtmek belgülüg bolur erki.. anı titrü saḳınu bilge | biligin | utġuraḳ uḳar.. |
| Mai.Tek.042.14–17 | … gek öŋ urug ... -ġı bolmış kop edlerniŋ tıltag- -ı bolmış bir kşn (ü)d ... | bilig | at öŋ ... (e)rür |
| Mai.Tek.044a.20–22 | at öŋ bolmasar altı kaçıg orunla rbolmazlar.. | bil--ig | köŋül bolmasar at öŋ bolmaz.. tavranmaḳ bolmasar bilig köŋül bolmaz.. |
| Mai.Tek.044a.23–28 | biligsiz | bilig | bolmasar tavranmaḳ bolmaz.. biligsiz bilig öçser tavranmaḳ öçer.. tavranma … |
| Mai.Tek.044a.23–28 | biligsiz bilig bolmasar tavranmaḳ bolmaz.. biligsiz | bilig | öçser tavranmaḳ öçer.. tavranmaḳ öçser bilig köŋül öçer.. bilig köŋül öçse … |
| Mai.Tek.044a.23–28 | … . biligsiz bilig öçser tavranmaḳ öçer.. tavranmaḳ öçser bilig köŋül öçer.. | bilig | köŋül öçse at öŋ öçer.. at öŋ öçser altı kaçıg orun--lar öçer.. |
| Mai.Tek.044a.31 | teginmek öçser ... az | bilig | içer amrılur.. az |
| Mai.Tek.044a.34–36 | az | bilig | öçser amrılsar tutyaḳ öçer amrılur.. tutyaḳ öçser amrılsar kılınç öçer amr … |
| Mai.Tek.048.05–07 | ötrü tükel bilge maytrı burkan öŋre kisreki üdlerig bil--ge | biligin | koduru kolulap şanki toyın--ka inçe tėp yarlıḳayur |
| Mai.Tek.051.63–66 | kop kamag tınlıg--lar üze yarlıḳançuçı | biligin | yüz kalp üç asaŋı üdte edgü kılınç yıg--ladıŋız teŋrim.. anıŋ tüşinte töz- … |
| Mai.Tek.053.18–21 | kop sansar için- -t(eki) (tınlıg-) -larıg yarlıḳançuçı | bilig | / / / ... -ta kavıra ku / - ... -lüg küçüm / / / - ... |
| Mai.Tek.059.05–07 | nomlarnıŋ (öz) tözin kamaglıḳ tözin adırt--ladaçı bilge | biligin | örütü uyur--lar.. |
| Mai.Tek.063.12–13 | tükel bilge maytrı burkan yėme y(arlıḳan-) -çuçı | biligin | yaruḳ ıdu yarlıḳ(adı) |
| Mai.Tek.069.26–30 | … bu emgekimizni boşuyu bėriŋ.. anta ötrü tükel maytrı burkan yarlıḳanç(uçı) | biligin | ol tamuluglar üze yaruḳ yaltrıḳ ıdu yarlıḳar |
| Mai.Tek.082.08–12 | bilge | bilig--(ig | boşg)unmış bilgelerig (tod uç)uz kılsar- -lar.. küniçi ... - / i küçlüg bo … |
| Mai.Tek.091.33 | ... yalaŋuḳ ... (yarlıḳa)nçuçı | bilig | ... - / arı keli / / 92 = 295 tataglıg tiçir- ... tapınur udunur ... |
| Mai.Tek.104.01–18 | ... -lar n- ... ... | bilig | dyan tataglanmışlar / / ... ... tört yıŋaḳtın ... bursoŋ kuvragka ... -u ü … |
| 2a-12–13 | yene ok ayaġḳa tegimlig bodiswt yrlıḳançuçı | biligin | inçe saḳınç saḳınur . . |
| 2a-21 | … arḳa buu altızmış ḳamaġ bėş ajun tınlġlarıġ sewe amrayu küçlüg yrlıḳançuçı | bilig | öritir . . |
| 4b-11–14 | … lḳu ḳunçuylarda oġuş töz körtle körk meŋ-iz ḳut buyan ç(a)ḫşap(u)tın bilge | biligin | yėgedmiş erür . . |
| 4b-16–23 | on küç tört türlüg ḳorḳınçsız bilge | bilig | üç türlüg örüg [o]rnanmış ög turuġ uluġ yrlıḳançuçı [köŋülni]ŋ idişi bolġu … |
| Mai.T-11.4a.14–21 | … anç çḫşaputın araġ silig küzedür .. ançaġ(ı)nça yme amran-maḳ kö[ŋül] öwke | biligi | busuş ḳa[dġu emgek] t(e)w kür ad(ı)naġuġ emget-mek ezük [b]atut sözlemekin … |
| Mai.T-11.14a.18–24 | ḳop ḳamaġ bilge | bilig | boşġunmaḳḳa ujak bitig baḫşı osuġluġ erür .. titrüm teriŋ yörüglerig ujak … |
| Mai.T-11.14a.18–24 | … n(i)ŋ bilge biligleri bitig ujak oġrınta yitmez .. yoḳadmaz .. ḳayu kişike | bilig | erdem krgek [e]rser .. |
| Mai.T-11.14b.09–16 | … ıġ adınçıġ ne sawlar işidür m(e)n (.) tümenlig yıllarda berü şasatar bilge | bilig | boşġunmış ikintisiz baḫ-sı m(e)n erür m(e)n .. alḳu yirtinçüde baḫşılar ay … |
Aynı gövdeden maddeler
“bilig” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).