KuT sözlüğü · madde
bilig isim
Tanım
- Bilgi, bilim; akıl: “munu ḳıl taŋuḳı ḳutaḍġu bilig” işte kutlu kılan bilgiyi (kitaba) armağan et; “bilig ma‘dini hėm fazilėt kanı” bilginin madeni, erdemin kaynağı; “biligin beḍük bil ḳamuġ özni sen” bilgiyle her canlıyı büyük bil; “pend alsunlar bilig ḫıred iḍileri” bilgi ve akıl sahipleri öğüt alsınlar. Tanıklar: KuTKB2AH
- “bilge bilig” bilgelik (prajñā): “bilge bilig küçinte nızvanılag yaġılarag utmış” bilgelik gücüyle tutku düşmanlarını yenmiş; “bilge biligke tükelligsiz” bilgelikten yoksun. Tanıklar: HuastKİPSekMaitAbh2SukhShoRKB
- (Budist metinlerde) bilinç (vijñāna): “üç tözlüg köŋül biligi” üç özlü gönül bilinci; “bėlig köŋül bu üçte ötkürü bürtmek bolur” bilinç ve gönül bu üçte duyumla oluşur; “tavranmaḳ öçser bėlig köŋül öçer” oluşumlar sönünce bilinç söner. Tanıklar: U2ShoR
- “bir biligin” tek bir düşünceyle, candan: “burḫanlarḳa bir biligin arıġ köŋülin” Budalara tek düşünceyle, arı gönülle. Tanıklar: Huast2Mait
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
U II’deki “bėlig” yazımı bu maddede toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bilig — yalın hâliyle 473 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- bilig 472 (KB, Abh, Mait, Sek) · biliġ 1 (Abh)
Çekimli biçimler (37):
biligke 44
biligin 44
biligi 32
biligniŋ 25
biligig 19
biligler 16
biligdin 13
bėlig 9
biligte 9
biliglerniŋ 8
biligde 7
biliglerig 6
biligni 6
biligiŋe 5
biligleri 5
bilige 4
biligim 4
biliginiŋ 3
biliglerte 3
biliginde 2
bėligin 2
biligimizni 1
biliginte 1
biligiŋeh 1
biligiŋizke 1
biliglerii 1
biliglerin 1
biligçe 1
biligŋe 1
biliġın 1
bilıġ 1
bėligke 1
biligeler 1
biligiŋniŋ 1
biligkeke 1
biliglerke 1
biligtin 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (12) →KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 30/17a1–3 | 52 ... bütünlükin ol bir ök taŋrı turur pend alsunlar | bilig | ḫıred iḍileri |
| Ku. T. 30/40a3 | … arım anlar kim ortaḳ ḳatar erdiŋizler olarḳa. aydılar anlar kim bėrildiler | bilig | : bütünlükin kim rüsvalıḳ bu kün ėsizlik tanıġlılar üze ol |
| Ku. T. 31/17a1–3 | 43 ey atam men bütünlü[ki]n keldi maŋa | biligdin | ol kim kelmedi saŋa uḍġıl maŋa köndüreyin sėni yolḳa köni |
| Ku. T. 31/49a3 | 52 aydı: anıŋ | biligi | iḍim üskinde bitig içinde ḳışmaz meniŋ iḍim hem unıtmaz |
| Ku. T. 32/9b3 | … çan tegdi erse küçiŋe ḳırḳ yaşlıġ boldı bėrdimiz aŋar hikmet / könilik hem | bilig | andaġuḳ yanut bėrür-miz eḍgü ḳılıḳlılarḳa |
| Ku. T. 33/31a2 | 6 körer anlar kim bėrildiler | bilig | ol kim ıḍıldı saŋa seniŋ iḍiŋdin ol çın turur taḳı köndürür ögdülmiş ʿaziz … |
| Ku. T. 35/48b2 | … ler mėni tansa men taŋrıḳa ortaḳ ḳatsa men aŋar ol kim yoḳ maŋa anıŋ birle | bilig | men ündeyür men sizni ʿaziz örtgen |
| Ku. T. 36/9a2 | 14 tarılmadılar meger anda kiḍin ol kim keldi olarḳa | bilig | yaġılıḳ üçün olar ara eger bir kelime ozmasa iḍiŋdin atanmış zamanḳa tegi … |
| Ku. T. 36/96b2 | … iz olarḳa belgüler işdin tartışıḳ bolmadılar meger anda kiḍin keldi olarḳa | bilig | küç üçün olar ara seniŋ iḍiŋ hükm ḳılur olar ara ḳopmaḳ küninde anıŋ içind … |
| Ku. T. 37/13b3 | … tutar saŋar ḳaçan kim çıḳsalar seniŋ üsküŋdin ayurlar anlarḳa kim bėrildi | bilig | : nė neŋ aydı emdi bu ögür anlarḳa kim mühr urdı taŋrı köŋülleri üze uḍtıla … |
| Ku. T. 38/6b2 | … turuŋlar kötürgey taŋrı anlarḳa kim taptılar sizdin anlarḳa kim bėrildiler | bilig | derecat ol taŋrı anı kim ḳılur sizler bilgen ol |
| Ku. T. 38/50a1 | 2 ol turur kim ıḍtı | bilig | bilmes kişiler içre peyġamberni anlardın oḳıyur anlar üze ayetlerini arıtu … |
Aynı gövdeden maddeler
“bilig” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).