İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu

erdem isim

Tanım

  1. Erdem, fazilet; hüner, yetenek, kişisel değer: “aŋar birdi erdem bilig ög uḳuġ” ona erdem, bilgi, akıl, anlayış verdi; “bu erdem bile er tilek arzu yir” insan bu erdemle dileğine erer; “erdem tile ögrenipen bolma küwez” erdem iste, öğren, kibirli olma; “alpın erdemin üçün” yiğitliği ve erdemi için; “yėti türlüg erdemte ötrü” yedi türlü erdemden sonra; “kentü kentü erdemiŋizlerni üntürüp” her biriniz hünerinizi ortaya koyup. Tanıklar: ManKB2DLT
  2. (Budist metinlerde) üstün nitelik, doğaüstü güç; çoğu kez “kü kelig erdem”, “küç erdem”: “arhantlarnıŋ edgüsin erdemin bulġalı” arhatların iyiliğini, erdemini bulmak için; “ḳuanşi im pusar ḳutadmaḳ erdemi antaġ ḳasınçıġ uluġ” Avalokiteśvara’nın kutsallığı, gücü öyle korkunç büyüktür; “erdemler üze étiglig” erdemlerle süslü; “burḫanlarnıŋ … küü kelig edremlerin” Budaların ünlü üstün niteliklerini; (Abhidharma çevirisinde) “ot-nuŋ edremi” ateşin niteliği. Tanıklar: KİPMaitAbhShoR2

Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →

Budist metinlerdeki edrem (göçüşmeli) yazımı da bu maddede.

Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.

Madde başı ve biçimler

Madde başı (sözcük başı): erdem — yalın hâliyle 88 kez

Çekimli biçimler (27):

KB Kutadgu Bilig

105 geçiş · bu eserdeki bağlamlar
KB 148 … LİG UḲUŞ BİRLE ERDÜKİN AYUR / / törütti öḍürdi seçü yalŋuḳuġ / aŋar birdi erdem bilig ög uḳuġ
KB 278 beḍük bilgi birle üküş erdemi / biliglig uḳuşluġ boḍun köḍrümi
KB 285 ajunçıḳa erdem kerek miŋ tümen / anın tutsa il kün kiterse tuman
KB 304 tümen miŋ tü erdem üküş ögdiler / uḳuş birle ḳılmış üçün ögdiler
KB 466 öziŋe baḳıp aydı men me bu kün / tümen erdemim birle ilde burun
KB 533 negü tir eşitgil sewitmiş kişi / sewitse kişi kör mün erdem başı
KB 534 kimi sewse ‘aybı kör erdem bolur / kimi sewmese erdem öktem bolur
KB 672 maŋa ayġıl emdi ne ol erdemiŋ / beḍük sözledi söz bu öktem tiliŋ
KB 720 AY TOLDI CEVABI İLİGKE / / bu ay toldı aydı ay ilig ḳutı / münüm erdemim barça aydım atı
KB 749 munu men me devlet münüm erdemim / ayu birdim emdi igim hem emim
KB 838 bu ḳılḳıŋ bu erdemleriŋ bar üçün / küsep keldim emdi tapuḳḳa küçün
KB 1186 bu dünya içinde tirildiŋ üküş / bilig bildiŋ erdem oḳıdıŋ uḳuş
KB 1489 körü ıḍma ögretgil erdem bilig / bilig erdemin bulsu ilke elig
KB 1644 müni boldı erdem sözi boldı söz / ilig turdı erse aŋar açtı köz
KB 1683 uḳuşta aḍın barça erdemlerig / kişi ögrenür ötrü yetlür bilig
KB 1804 iligni sebeb ḳıldı erklig iḍim / bu erdem biligdin turu ḳalmadım
KB 1830 kişide uluġraḳ uḳuşluġ kişi / uḳuş boldı erke miŋ erdem başı
KB 1957 ḳılınç eḍgü erdem kerek miŋ tümen / atı eḍgü bolsa tutunsa boḍuġ
KB 2081 talu beg bolayın tise belgülüg / talu tutġu erdem ay atlıġ külüg
KB 2165 ḳayu erde bolsa bu erdem törü / anı beg atap ilke tikgü örü
KB 2238 tükel kimde bolsa bu erdem bilig / vezirlıḳ aŋar birse bolġay ilig
KB 2483 bu erdem bilig kör kerek barça tüz / uluġ ḫacib ötrü ḳızıl ḳılsa yüz
KB 2630 ḳamuġ türlüg erdem bu bilse tükel / bu erdem bile er meŋiz ḳılsa al
KB 2641 ḳayu türlüg erdem aŋar satsalar / anı utsa ötrü aġır tutsalar
KB 2645 kimiŋ erdemi bolsa atı yorır / ḳalı bolmasa erdem atsız ḳarır
KB 2646 kişi erdemi birle erdin keçer / üküş bolsa erdem er örlep uçar
KB 2719 iḍi eḍgü erdem bilig bilse er / taḳı artuḳ erdem ḳılıç ursa er
KB 3008 ḳayu begde erdem yumıtsa tükel / aŋar yıġlur arzu ne ḳolsa tükel
KB 3010 uçuz tutma erdemni ögren oġul / bu erdem yorıḳı örüŋ ḳuş teg ol
KB 3011 örüŋ ḳuş ḳutı teg bu erdem ḳutı / yorı ḳuş ataġıl sen erdem atı
KB 3013 bilig erdem ögren aġır tut anı / aġır ḳılġay aḫır ol erdem sini
KB 3146 ḳamuġ erdemi bar saḳınuḳ oḍuġ / ḳayu işke tegse boḍur tü boḍuġ
KB 3163 sen ögdünġ anıŋ türlüg erdemlerin / ol erdem üçün men tiler men erin
KB 3412 yaḍar erdemin barça ḫalḳḳa ayur / münin körse kizler til açmaz tuyur
KB 3416 kimiŋ erdemi bolsa aşlı aġı / yetiz il kişisi ol erke yaġı
KB 3420 negü tir eşitgil kör erdemlig er / bu erdem bile er tilek arzu yir
KB 3516 negü tir eşitgil bu sewmiş kişi / sewügke sewüg ‘aybı erdem başı
KB 3694 iligke tusulġu yoḳ erdemlerim / ne ḳılḳım ḳılınçım sawım sözlerim
KB 4508 ḳamuġ erdem ögret oġulḳa tükel / ol erdem bile bu tire birge mal
KB 5770 bu erdem bilig ya uḳuşḳa ḳamuġ / sebeb boldı ilig açıldı ḳapuġ

Aynı gövdeden maddeler

“erdem” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).