DLT sözlüğü · madde
bol- fiil
Tanım
- Olmak; var olmak, meydana gelmek: “bir ök bol tidi, boldı ḳolmış ḳamuġ” ‘ol’ dedi, dilediği her şey oldu; “türk bodun yoḳ bolmazun tėyin, bodun bolçun tėyin” Türk halkı yok olmasın, halk olsun diye; “yaġı boltı” düşman oldu; “tutyaḳ tıltaġınta ḳılınç bolur” (tutunma) sebebiyle eylem oluşur. Tanıklar: KTBK2MaitKB
- Olmak, bir duruma girmek (adlarla): “ḳalı bolsa begke” beye olursa; “köni bol, könilik ḳıl” doğru ol, doğruluk et; “tapuġçı bolġuluglar” hizmetkâr olacaklar; “çkrwrt ilig ḫan bolġuluḳ oġul” cihan hükümdarı olacak oğul. Tanıklar: MaitKB2AH
- (Yardımcı fiil) -abilmek, olası olmak; gereklilik: “bilgeli bolur” bilinebilir; “bolġu kergek” olmalıdır; “körgeli bolaḳ” görülebilir; “boldaçı” olan, olacak. Tanıklar: MaitAbh2ShoR
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bol- — yalın hâliyle 109 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- boldı 358 (KB, KuT, Abh, AH) · bolḍı 1 (KB)
- bolġay 152 (KuT, KB, Abh, Mait) · bolgay 2 (Man)
- bolmaḳ 96 (Abh, ShoR, Mait, U) · bolmaq 8 (ShoR)
- bolmaḳı 12 (Abh, Mait, U) · bolmaqı 2 (ShoR)
- bolġuluḳ 12 (Abh, Mait, ShoR) · bolġuluq 2 (ShoR)
- bolmışḳa 4 (Abh) · bolmışka 1 (Mait)
- bolmaḳın 4 (Abh, KB) · bolmaqın 1 (ShoR)
- bolduḳta 3 (Abh) · bolduqta 1 (ShoR)
- bolġaylar 3 (KuT, Mait) · bolgaylar 1 (Man)
- bolġulug 2 (Mait) · bolġuluġ 1 (TT)
- bolġuluglar 2 (Mait) · bolguluglar 1 (Mait)
Çekimli biçimler (203):
bolur 1.219
bolsa 462
boldı 358
bolup 232
bolmaz 229
bolmış 180
bolġay 152
bolmaḳ 96
bolu 93
boltı 79
bolġa 68
bolzun 67
bolġu 65
bolsar 60
bolmasa 57
bolurlar 52
bolġalı 41
bolma 39
bolmasar 39
bolsu 30
boldılar 28
boldaçı 27
bolayın 27
bolmaḳlıġ 26
bolsun 24
bolġıl 19
boltum 18
bolmaġay 17
bolsalar 17
bolalım 15
boltaçı 15
bolurın 15
bolmaġıl 14
bolmazun 13
bolmaḳı 12
bolġuluḳ 12
bolmaġu 11
bolduŋ 11
bolzunlar 11
bolmazlar 10
bolmaḳıġ 10
bolġai 10
bolmaġınça 10
boltılar 9
bolmas 9
bolmaŋlar 9
bolmadı 9
bolsamiz 8
bolmaq 8
boldum 8
bolḳai 7
bolmadılar 7
bolun 6
bolurmu 6
bolmiş 6
bolġusı 6
bolġuçı 6
boluġlı 6
bolmasun 6
bolsunı 5
bolmaġ 5
bolmadaçı 5
bolmaḳnıŋ 5
boltumuz 4
bolmışḳa 4
bolmaduḳ 4
bolmışı 4
boltaçılar 4
bolsarlar 4
bolmaḳın 4
bolġuluḳlar 4
bolmışın 4
boluŋlar 4
bolġuḳa 4
bolmatı 4
bolsam 4
bolsunlar 3
bolmaġı 3
bolmışlar 3
bolmamaḳ 3
bolmamışı 3
boltuŋ 3
bolumaz 3
bolduḳta 3
bolurmiz 3
bolmazın 3
boluŋ 3
bolayı 3
bolġaylar 3
bolmaḳdın 3
bolmaḳlarta 2
boltuŋuzlar 2
boltuḳda 2
boltuḳta 2
boltuḳınta 2
boltıı 2
bolulr 2
bolmadım 2
bolmadın 2
bolurda 2
bolduḳum 2
boldaçısın 2
bolmamış 2
boluġlılar 2
bolmaḳḳa 2
bolsaŋ 2
bolça 2
bolçun 2
bolġalar 2
bolġatım 2
bolmaqı 2
bolġulug 2
bolġuluglar 2
bolġuluq 2
boldımız 2
bolġusuz 2
bolmaḳta 2
bolġusın 2
bolġuça 2
bolgay 2
… ve 83 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (40) →DLT DLT’deki Türkçe parçalar
40 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 349 | Tatsız Türk | bolmas | , başsız börk bolmas |
| DLT I, 349 | Tatsız Türk bolmas, başsız börk | bolmas | |
| DLT I, 516 | Suburġanda ew | bolmas | , topurġanda aw bolmas |
| DLT I, 516 | Suburġanda ew bolmas, topurġanda aw | bolmas | |
| DLT I, 516 | Telim sözüg uḳsa | bolmas | , yalım ḳaya yıḳsa bolmas |
| DLT I, 516 | Telim sözüg uḳsa bolmas, yalım ḳaya yıḳsa | bolmas | |
| DLT I, 307 | Tanġut süsin üşikledi / Kişi işin elikledi / Erin atın belikledi / Bulun | bolup | başı tıġdı |
| DLT I, 309 | özin ögnüp öriledi / Yıraḳ yirig ḳarıladı / Atıġ kemşip orıladı / Uwut | bolup | töpü aġdı |
| DLT III, 230 | Eren ıḍıp söke turdı / Başı boynın söke turdı / Ufut | bolup | büke turdı / Uḍu ḳamma tepen tıġdı |
| DLT I, 205 | Tapdu maŋa ilindi / Emgek körü ulındı / Ḳılmışınġa ilendi / Tutġun | bolup | ol ḳatar |
| DLT I, 219 | Keldi berü arturu / Birdi ilin ertürü / Munda ḳalıp olturu / Bükri | bolup | ün büter |
| DLT I, 192 | Başı anıŋ alıḳtı / Ḳanı yüzüp turuḳtı / Balıġ | bolup | taġıḳtı / Emdi anı kim tutar |
| DLT I, 200 | Emdi udın oḍundı / Kidin telim ökündi / İl | bolġalı | ikendi / Andaġ erig kim utar |
| DLT I, 47 | Anıŋ işin keçürdüm / işin yeme ḳaçurdum / ölüm otın içürdüm / İçti | bolup | yüz turı |
| DLT III, 208 | Sü keldi yir yapa / Ḳarar ḳar (taġ tapa) / Ḳaçtı aŋar Alp Aya / Ufut | bolup | ol yaşar |
| DLT I, 36 | Keldi maŋa Tat / Aydım emdi yat / Ḳuşḳa | bolup | et / Seni tiler üs böri |
| DLT I, 498 | Öŋdün nelek yalwarmadıŋ ḳaç ḳata birdiŋ tawar / Tolmluġ | bolup | ḳatındıŋ (oḳ) ḳanıŋ emdi yir suwar |
| DLT III, 71 | Ortaḳ | bolup | bilişti / Meniŋ tawar satıştı / Biste bile yaraştı / Kizlep tutar tayımı |
| DLT III, 245 | Bardıŋ nelük aymadıŋ / Kirü körüp ḳaymadıŋ / Köŋül beril yaymadıŋ / | Bolduŋ | erinç bolmaġu |
| DLT III, 245 | … nelük aymadıŋ / Kirü körüp ḳaymadıŋ / Köŋül beril yaymadıŋ / Bolduŋ erinç | bolmaġu | |
| DLT I, 139 | Iḳılaçım erik | boldı | / Erik bolġu yarar kördi / Bulıt örüp kök örtüldi / Tuman törüp tolı yaġdı |
| DLT I, 139 | Iḳılaçım erik boldı / Erik | bolġu | yarar kördi / Bulıt örüp kök örtüldi / Tuman törüp tolı yaġdı |
| DLT III, 84 | Yüknüp maŋa imledi / Közüm yaşın yamladı / Baġrım başın emledi / Elkin | bolup | ol keçer |
| DLT I, 243 | Ḳoyġaşup yatsa anıŋ yüziŋe / Alsıḳar ögin anıŋ söziŋe / Miŋ kişi yulġı | bolup | öziŋe / Birgeler özin anıŋ köziŋe |
| DLT III, 309 | Yelkin | bolup | barduḳı köŋlüm aŋar baġlayu / Ḳaldım erinç ḳaḍġuḳa işim udu yıġlayu |
| DLT I, 186 | Ḳar buz ḳamuġ erüşdi / Taġlar suwı aḳışdı / Kökşin bulıt örüşdi / Ḳayġuḳ | bolup | ügrişür |
| DLT III, 251 | Bolsa | kimiŋ altun kümüş irle iter / Anda bolup teŋrigerü tapġın öter | |
| DLT III, 251 | Bolsa kimiŋ altun kümüş irle iter / Anda | bolup | teŋrigerü tapġın öter |
| DLT I, 51 | Alġıl öġüt mendin oġul erdem tile / Boyda uluġ bilge | bolup | bilgiŋ ula |
| DLT I, 440 | Oġlum ögüt alġıl biligsizlik kiter / Talḳaŋ kimiŋ | bolsa | aŋar bekmes ḳatar |
| DLT I, 467 | Bulġaḳ üküş | bolsa | ḳaçan bilgiŋ yiter / Yaŋşaḳ telim sayrap anıŋ tamġaḳ ḳatar |
| DLT I, 93 | Kelse ḳalı yarlıġ | bolup | yunçıġ üme / Keldür anuḳ bolmış aşıġ tutma uma |
| DLT I, 93 | Kelse ḳalı yarlıġ bolup yunçıġ üme / Keldür anuḳ | bolmış | aşıġ tutma uma |
| DLT I, 252 | Erdem tile ögrenipen | bolma | küwez / Erdem-sizin ögünse eŋmegüde eŋer |
| DLT I, 64 | Uluġ-luḳuġ bulsa sen eḍgü ḳılın / | Bolġıl | kişi begler ḳatınyah.şı ulan |
| DLT III, 172 | Ḳoḍġıl maŋa aḳılıḳ | bolsun | maŋa ayaġa / Idġıl meni toḳışḳa yöwgil maŋa ulaġa |
| DLT I, 88 | Erdi oza erenler erdem begi bilig taġ / Aydı üküş öġütler köŋlüm | bolur | aŋar saġ |
| DLT III, 238 | Köŋül kimiŋ | bolsa | ḳalı yoḳ çıġay / Ḳılsa küçün bolmas anı toḳ bay |
| DLT III, 238 | Köŋül kimiŋ bolsa ḳalı yoḳ çıġay / Ḳılsa küçün | bolmas | anı toḳ bay |
| DLT III, 156 | Bardı saŋayek utru tutup bal / Barçın kedipen telüyuwġa | bolup | ḳal |
Aynı gövdeden maddeler
“bol” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).