AH sözlüğü · madde
bol- fiil
Tanım
- Olmak; var olmak, meydana gelmek: “bir ök bol tidi, boldı ḳolmış ḳamuġ” ‘ol’ dedi, dilediği her şey oldu; “türk bodun yoḳ bolmazun tėyin, bodun bolçun tėyin” Türk halkı yok olmasın, halk olsun diye; “yaġı boltı” düşman oldu; “tutyaḳ tıltaġınta ḳılınç bolur” (tutunma) sebebiyle eylem oluşur. Tanıklar: KTBK2MaitKB
- Olmak, bir duruma girmek (adlarla): “ḳalı bolsa begke” beye olursa; “köni bol, könilik ḳıl” doğru ol, doğruluk et; “tapuġçı bolġuluglar” hizmetkâr olacaklar; “çkrwrt ilig ḫan bolġuluḳ oġul” cihan hükümdarı olacak oğul. Tanıklar: MaitKB2AH
- (Yardımcı fiil) -abilmek, olası olmak; gereklilik: “bilgeli bolur” bilinebilir; “bolġu kergek” olmalıdır; “körgeli bolaḳ” görülebilir; “boldaçı” olan, olacak. Tanıklar: MaitAbh2ShoR
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bol- — yalın hâliyle 109 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- boldı 358 (KB, KuT, Abh, AH) · bolḍı 1 (KB)
- bolġay 152 (KuT, KB, Abh, Mait) · bolgay 2 (Man)
- bolmaḳ 96 (Abh, ShoR, Mait, U) · bolmaq 8 (ShoR)
- bolmaḳı 12 (Abh, Mait, U) · bolmaqı 2 (ShoR)
- bolġuluḳ 12 (Abh, Mait, ShoR) · bolġuluq 2 (ShoR)
- bolmışḳa 4 (Abh) · bolmışka 1 (Mait)
- bolmaḳın 4 (Abh, KB) · bolmaqın 1 (ShoR)
- bolduḳta 3 (Abh) · bolduqta 1 (ShoR)
- bolġaylar 3 (KuT, Mait) · bolgaylar 1 (Man)
- bolġulug 2 (Mait) · bolġuluġ 1 (TT)
- bolġuluglar 2 (Mait) · bolguluglar 1 (Mait)
Çekimli biçimler (203):
bolur 1.219
bolsa 462
boldı 358
bolup 232
bolmaz 229
bolmış 180
bolġay 152
bolmaḳ 96
bolu 93
boltı 79
bolġa 68
bolzun 67
bolġu 65
bolsar 60
bolmasa 57
bolurlar 52
bolġalı 41
bolma 39
bolmasar 39
bolsu 30
boldılar 28
boldaçı 27
bolayın 27
bolmaḳlıġ 26
bolsun 24
bolġıl 19
boltum 18
bolmaġay 17
bolsalar 17
bolalım 15
boltaçı 15
bolurın 15
bolmaġıl 14
bolmazun 13
bolmaḳı 12
bolġuluḳ 12
bolmaġu 11
bolduŋ 11
bolzunlar 11
bolmazlar 10
bolmaḳıġ 10
bolġai 10
bolmaġınça 10
boltılar 9
bolmas 9
bolmaŋlar 9
bolmadı 9
bolsamiz 8
bolmaq 8
boldum 8
bolḳai 7
bolmadılar 7
bolun 6
bolurmu 6
bolmiş 6
bolġusı 6
bolġuçı 6
boluġlı 6
bolmasun 6
bolsunı 5
bolmaġ 5
bolmadaçı 5
bolmaḳnıŋ 5
boltumuz 4
bolmışḳa 4
bolmaduḳ 4
bolmışı 4
boltaçılar 4
bolsarlar 4
bolmaḳın 4
bolġuluḳlar 4
bolmışın 4
boluŋlar 4
bolġuḳa 4
bolmatı 4
bolsam 4
bolsunlar 3
bolmaġı 3
bolmışlar 3
bolmamaḳ 3
bolmamışı 3
boltuŋ 3
bolumaz 3
bolduḳta 3
bolurmiz 3
bolmazın 3
boluŋ 3
bolayı 3
bolġaylar 3
bolmaḳdın 3
bolmaḳlarta 2
boltuŋuzlar 2
boltuḳda 2
boltuḳta 2
boltuḳınta 2
boltıı 2
bolulr 2
bolmadım 2
bolmadın 2
bolurda 2
bolduḳum 2
boldaçısın 2
bolmamış 2
boluġlılar 2
bolmaḳḳa 2
bolsaŋ 2
bolça 2
bolçun 2
bolġalar 2
bolġatım 2
bolmaqı 2
bolġulug 2
bolġuluglar 2
bolġuluq 2
boldımız 2
bolġusuz 2
bolmaḳta 2
bolġusın 2
bolġuça 2
bolgay 2
… ve 83 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (37) →AH Atebetü’l-Hakâyık
37 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 27–28 | anıŋ ögdisindin tatır bu tilim anıŋ mėdhı | bolsa | şėkėr şėhd aŋa |
| AH 39–40 | maŋa | bolsa | fazlıŋ ḳutuldı özüm ėgėr bolsa ‘ adliŋ ḳatıġlıḳ maŋa |
| AH 39–40 | maŋa bolsa fazlıŋ ḳutuldı özüm ėgėr | bolsa | ‘ adliŋ ḳatıġlıḳ maŋa |
| AH 75–76 | kiḍinki keligli kişiler ara anıŋ zikri taŋsuk eḍiz | bolsu | tip |
| AH 85–88 | … l biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz ḳaçan teŋ | bolur | biliglig tişi er cahil er tişi |
| AH 93–96 | bilig bildi | boldı | eren belgülüg biligsiz tirigle yitük körgülüg biliglig er öldi atı ölmedi … |
| AH 105–108 | biliglig biligni eḍergen | bolur | bilig tatġın ay dost biliglig bilür bilig bildürür bil bilig ḳadrini bilig … |
| AH 137–140 | ḫirėdlıġmu | bolur | tili boş kişi telim başnı yidi bu söz til boşı öçüktürme erni tilin bil bu … |
| AH 145–148 | ne kim kelse erke tilindin kelür tilindin kim eḍgü kim isiz | bolur | eşit büt bu sözke ḳamuġ taŋda tėn turup tilke yüknüp tazarru‘ ḳılur |
| AH 165–168 | köni | bol | könilik ḳıl atan köni köni tiyü bilsün kişiler sini könilik tonın kėḍ ḳoḍu … |
| AH 169–172 | … kizle razıŋ kişi bilmesün sözüŋdin özüŋke ökünç kelmesün ḳamuġ yaşru işiŋ | bolup | aşkara bu körgen eşitgen saŋa külmesün |
| AH 193–196 | bėḳasız erür bu ajun lėzzėti keçer yil keçer teg mėze müddėti yigit ḳoca | bolur | yaŋı eskirür ḳavi erse ḳamlur ḳaçar ḳuvvėti |
| AH 229–232 | ḳamuġ til aḳı er sėnasın ayur aḳılıḳ ḳamuġ ‘ayb kirini yuyur aḳı | bol | saŋa söz sökünç kelmesün sökünç kelgü yolnı aḳılıḳ tıyur |
| AH 237–240 | … ligni yete bildi kör anın sattı malın sėna' aldı kör tirildi ulamsız ulamı | bolup | ajunda at eḍgü ḳoḍup bardı kör |
| AH 241–244 | baḫıl tirdi zėr sim haramdın üküş vėbal kötrü bardı özele söküş ülüş | boldı | malı kişiler ara baḫıl aldı anda ökünçtin ülüş |
| AH 257–260 | … ı er turur aḳılıḳ şėrėf cah cėmal arturur sevilmek tileseŋ kişiler ara aḳı | bol | aḳılıḳ sini sevdürür |
| AH 309–312 | haris tirip armaz usanmaz | bolur | harislıḳ iginiŋ emin kim bilür ḫabėr bar birilse ėgėr adėmi iki ḳol dinar … |
| AH 325–328 | musulmanḳa müşfiḳ | bolup | mihriban saŋa sanduḳuŋ teg musulmanḳa san cefa ḳıldaçıŋḳa yanut ḳıl vėfa a … |
| AH 353–356 | uluġluḳḳa tegseŋ yaŋılma özüŋ ḳalı keḍseŋ atlas unıtma bözüŋ uluġ | bolduḳuŋça | tüzünrek bolup uluġḳa kiçigke sılıġ ḳıl sözüŋ |
| AH 353–356 | … egseŋ yaŋılma özüŋ ḳalı keḍseŋ atlas unıtma bözüŋ uluġ bolduḳuŋça tüzünrek | bolup | uluġḳa kiçigke sılıġ ḳıl sözüŋ |
| AH 361–364 | neçe tetik erdin birer sehv kelür neçe pür hünėrlıġda bir ‘ayb | bolur | bu bir ‘aybdın ötrü başın kesgüçi ajunda tirilgü kişisiz ḳalur |
| AH 365–368 | tiril eḍgü fi‘lin köŋüller alıp isizliktin özni sıŋaru salıp iter | bolsaŋ | işni sanıp saḳınıp it kerekmü kereksizmü kirtü bilip |
| AH 377–380 | işi eḍgü | bolsa | er eḍgü bolur er iş eḍgüsindin üküş ḫayr bulur isizke yavuma isiz ṣuhbėti … |
| AH 377–380 | işi eḍgü bolsa er eḍgü | bolur | er iş eḍgüsindin üküş ḫayr bulur isizke yavuma isiz ṣuhbėti sini terkin is … |
| AH 381–384 | mėcaz | boldı | dostluḳ haḳiḳat ḳanı miŋer dostta biri bulunmaz köni üküşrek kişiniŋ içi ġ … |
| AH 397–400 | ġarib erdi islam ġarib | boldı | baz ‘ibadėt riya boldı ‘abid mėcaz ḫarabat oramı bolup abadan ḫarab boldı … |
| AH 397–400 | ġarib erdi islam ġarib boldı baz ‘ibadėt riya | boldı | ‘abid mėcaz ḫarabat oramı bolup abadan ḫarab boldı mėscid boḍun bi-nėmaz |
| AH 397–400 | … ib erdi islam ġarib boldı baz ‘ibadėt riya boldı ‘abid mėcaz ḫarabat oramı | bolup | abadan ḫarab boldı mėscid boḍun bi-nėmaz |
| AH 397–400 | … boldı baz ‘ibadėt riya boldı ‘abid mėcaz ḫarabat oramı bolup abadan ḫarab | boldı | mėscid boḍun bi-nėmaz |
| AH 409–412 | kim ol yüzçi erse kişi yigi ol kerek erse yiglik yorı yüzçi | bol | kim ol yolluġ erse anıŋ yolı yoḳ kim ol yolsuz erse aŋar kiŋrü yol |
| AH 425–428 | … ḳaḍġu saḳınç yarın yük vėbal haram erse malıŋ ‘azab ol soŋı hisab ol ėgėr | bolsa | malıŋ halal |
| AH 433–436 | … ŋ saŋa hasrėt ol tek tutup turduḳuŋ bu kün kendü süçüg bu tirmek saŋa açıġ | bolġa | yarın ḳoḍup barduḳuŋ |
| AH 477–480 | … z erür bu kitab bir süzük talulap ketürdüm kemiştim çözük nėvadir süzük az | bolur | hėzl üküş çuz atlas bolur ḳız uçuzı böz ök |
| AH 477–480 | … talulap ketürdüm kemiştim çözük nėvadir süzük az bolur hėzl üküş çuz atlas | bolur | ḳız uçuzı böz ök |
| AH 485–488 | … ) / / toġa körmez erdi ėdibniŋ közi tükedi bu on tört bab içre sözi yaġan | bolsa | yüklüg özesinde zėr anıŋ tuşı bolġay bu söznüŋ azı |
| AH 485–488 | … tükedi bu on tört bab içre sözi yaġan bolsa yüklüg özesinde zėr anıŋ tuşı | bolġay | bu söznüŋ azı |
| AH 489–492 | … üherdin söz aymış ögün söz bışı uġan rahmėt itsün bu sa‘at aŋa yarın ḳopsa | bolsun | yaranlar işi |
Aynı gövdeden maddeler
“bol” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).