AH sözlüğü · madde
er- fiil
Tanım
- Olmak, var olmak; bulunmak: “ne ersedin ermez seniŋ birlikiŋ” senin birliğin hiçbir şeyden değildir; “öz yaş kentü ürlüksüz meŋüsüz erür” ömür kendiliğinden kalıcı değil, ölümsüz değildir; “ilki tıltaġ sögüt önmiş erür” ilk sebep ağacı bitmiştir. Tanıklar: MaitUKB
- Ek-fiil (idi, imiş, ise, iken): “eger müʾmin erse sizler” eğer mümin iseniz; “olar kafirler erdiler” onlar kâfirdiler; “ḳayda ol ortaḳlarım anlar kim ortaḳ ḳatar erdiŋizler” ortak koşmakta olduğunuz ortaklarım nerede; “türk bodun tabġaçḳa körür erti” Türk halkı Çin’e bağlıydı; “erken” iken. Tanıklar: TKuT2
- Olumsuz “ermez” değil(dir): “bu erdem bile … ermez” bu değildir; “ol ermez” o değildir. Tanıklar: AbhShoRKuTKB2
- (Budist çevirilerde) “… erser” konu belirten kalıp: “monuŋ azutmaqlıġ yörügi erser” bunun azaltıcı anlamı ise (şudur); “öŋ ḳayu erser” renk ise hangisidir. Tanıklar: ShoR2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Metinlerde en sık fiil; erür, erser, erse, ermez, erdi, erti, ermiş vb. biçimlerle. KuT’taki erdiŋizler ayrı madde olarak kalmıştı; burada toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): er- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- erür 1.122 (Abh, KuT, Mait, ShoR) · ėrür 12 (KuT, KİP, KP)
- erser 909 (Abh, U, ShoR, Mait) · ėrser 6 (KİP, KP)
- erse 639 (KB, KuT, AH, DLT) · ėrse 1 (KuT)
- ermez 484 (Abh, KuT, KB, ShoR) · ėrmez 2 (KİP, KP)
- erdi 362 (KB, Mait, KuT, EÇS) · ėrdi 3 (KuT)
- erti 258 (Abh, BK, Mait, T) · ėrti 4 (KP)
- ermiş 127 (KT, BK, T, KB) · ėrmiş 4 (IB, KP)
- erdiler 106 (KuT, Mait, EÇS, Sek) · ėrdiler 2 (KuT)
- erken 59 (KB, Mait, EÇS, Abh) · ėrken 1 (KP)
- erdim 32 (KB, KuT, Mait, DLT) · ėrdim 1 (KP)
- ertimiz 8 (T, O, BK) · ėrtimiz 1 (KP)
- ertükin 6 (Abh) · ėrtükin 1 (AO)
- ermes 5 (KuT) · ėrmes 1 (KuT)
- erdeçi 3 (Mait) · ėrdeçi 3 (Abh)
Çekimli biçimler (121):
erür 1.122
erser 909
erse 639
ermez 484
erdi 362
erti 258
ermiş 127
erdiler 106
erken 59
erip 59
erdimiz 34
erdim 32
erserler 31
erdiŋiz 28
erürler 28
erdiŋ 24
ertim 24
erdüki 21
erdükin 20
erdiŋizler 20
ermeser 18
ertüki 16
erü 16
ertiler 14
ertii 12
ėrür 12
erürbiz 11
ermedi 9
ermezin 8
ermezmiz 8
ertimiz 8
erkenki 7
ermek 7
erir 7
ermezi 7
ertükin 6
erkli 6
ermezler 6
ėrser 6
ermes 5
erseler 5
erürmiz 5
ėrti 4
ermemiş 4
erteçi 4
ėrmiş 4
erdeçi 3
ertiġız 3
ermeki 3
ermegü 3
ėrdeçi 3
ėrdi 3
ertükḍeg 3
armiş 3
erze 3
ėrdiler 2
arti 2
erselerig 2
ermediler 2
ergey 2
erürin 2
ertin 2
erseŋ 2
erürmü 2
erürsiz 2
ertuḳ 2
ertü 2
ertükde 2
erginçe 2
ėrmez 2
erelim 2
ertig 2
ereyin 2
ėrmes 1
ermetin 1
arser 1
erkenin 1
ertimüz 1
ermezimiz 1
erdükig 1
ertiŋ 1
ermezindin 1
ertuḳta 1
ermezke 1
erdimi 1
ergeyler 1
ermezsiz 1
ertükte 1
erdükteg 1
ertülḍek 1
erur 1
ermişe 1
erzün 1
arsar 1
ermış 1
ermedimiz 1
ersedin 1
ermediŋ 1
ergüler 1
erürmen 1
ersem 1
ersemiz 1
erseni 1
erürçe 1
ärs 1
ergülük 1
ėrdeçisi 1
ergüsi 1
ersersizler 1
ėrdim 1
ėrken 1
erdüküm 1
erseŋiz 1
erdüküŋ 1
ėrse 1
ermese 1
eriŋler 1
ėrtimiz 1
ėrtükin 1
ermesler 1
… ve 1 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (54) →AH Atebetü’l-Hakâyık
54 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 9–10 | yoḳ | erdim | yarattıŋ yana yoḳ ḳılıp ikinç bar ḳılur sen muḳir men muŋa |
| AH 35–36 | kim | erse | bu tört işke beḍ i‘tiḳad tutar erse miŋ la‘n ıḍur men aŋa |
| AH 35–36 | kim erse bu tört işke beḍ i‘tiḳad tutar | erse | miŋ la‘n ıḍur men aŋa |
| AH 53–54 | salabėt içinde ‘umėr teg | erip | sėḫavėt sėmahat tutar ‘usmanı |
| AH 93–96 | … biligsiz tirigle yitük körgülüg biliglig er öldi atı ölmedi biligsiz tirig | erken | atı ölüg |
| AH 101–104 | … ligsizlik erni çökerdi ḳoḍı bilig yind usanma bil ol haḳ rėsul bilig çinde | erse | siz arḳaŋ tidi |
| AH 109–112 | biligsizke haḳ söz tatıġsız erür aŋar pėnd nasihat asıġsız | erür | ne türlüg arıġsız arır yumaḳın cahil yup arımaz arıġsız erür |
| AH 109–112 | … sihat asıġsız erür ne türlüg arıġsız arır yumaḳın cahil yup arımaz arıġsız | erür | |
| AH 149–152 | iki neŋ birikse bir erde ḳalı bükendi ol erke mürüvvėt yolı bir ol yaŋşar | erse | kereksiz sözüg ikinç yalġan erse ol erniŋ tili |
| AH 173–176 | işim tip ınanıp sır ayma saḳın neçe me ınançlıġ iş | erse | yaḳın serip sinde razıŋ siŋip turmasa serermü işiŋde munı keḍ saḳın |
| AH 193–196 | bėḳasız | erür | bu ajun lėzzėti keçer yil keçer teg mėze müddėti yigit ḳoca bolur yaŋı esk … |
| AH 193–196 | … ėzzėti keçer yil keçer teg mėze müddėti yigit ḳoca bolur yaŋı eskirür ḳavi | erse | ḳamlur ḳaçar ḳuvvėti |
| AH 201–204 | neçe yir bar erdi sıġışmaz eri eri bardı ḳaldı ḳuruġ tek yiri neçe ‘alim | erdi | neçe fėylėsuf ḳanı bu kün olar miŋinde biri |
| AH 209–212 | süçüg tattıŋ | erse | açıġḳa anun birin kelse rahat kelür rėnc onun aya ġam ḳatıġsız sürur umġuç … |
| AH 213–216 | yılan teg bu ajun yılan oḳlaġu yoḳamaḳḳa yumşaḳ içi pür aġu yılan yumşaḳ | erken | yavuz fi‘l iter yıraḳ turġu yumşaḳ tip azılmaġu |
| AH 245–248 | aya mal iḍisi aḳı eḍgü er bayat birdi | erse | saŋa sen me bir yirilgen sökülgen tirip birmegen tirip birür erseŋ neçe ti … |
| AH 245–248 | … at birdi erse saŋa sen me bir yirilgen sökülgen tirip birmegen tirip birür | erseŋ | neçe tirse tir |
| AH 249–252 | tabi‘atta yigi ‘adėt ‘aybsuzı aḳılıḳ | erür | bil buḫul körksüzi eliglerde ḳutluġ birigli elig alıp birmegen ol elig ḳut … |
| AH 277–280 | … ip ḫalḳḳa kögzüŋ tap uslan tilin mü'minlıḳ nişanı tėvazu‘ erür ėgėr mü'min | erseŋ | tėvazu‘ ḳılın |
| AH 285–288 | tavar birle | erse | uluġsınduḳuŋ uluġluḳ taparu elig sunduḳuŋ tavar asġı ne ol barur sen yalıŋ … |
| AH 313–316 | aya hırs idisi harislıḳ nerek ayu bir maŋa bu negüke kerek tar | erse | kiŋ erse bitildi ruzuŋ harislıḳ ḳılurmu munı eḍgürek |
| AH 313–316 | aya hırs idisi harislıḳ nerek ayu bir maŋa bu negüke kerek tar erse kiŋ | erse | bitildi ruzuŋ harislıḳ ḳılurmu munı eḍgürek |
| AH 321–324 | bütün ḳılḳı fi‘lin öte irtegil kėrėm kimde | erse | anı er tigil yimişsiz yıġaç teg kėrėmsiz kişi yimişsiz yıġaçnı kesip örteg … |
| AH 357–360 | … ḳup sözle sözni ivip sözleme sözüŋ kizle kiḍin başıŋ kizleme miŋ er dostuŋ | erse | üküş körmegil bir er duşman erse anı azlama |
| AH 357–360 | … ŋ kizle kiḍin başıŋ kizleme miŋ er dostuŋ erse üküş körmegil bir er duşman | erse | anı azlama |
| AH 369–372 | ne iş utru kelse aŋa keḍ baḳın ol işniŋ öŋini soŋını saḳın sevinç | erse | kiḍin köŋül tut aŋa ökünç erse andın ozaraḳ saḳın |
| AH 381–384 | … tluḳ haḳiḳat ḳanı miŋer dostta biri bulunmaz köni üküşrek kişiniŋ içi ġadr | erür | köni dostuŋ erse taşı bil munı |
| AH 381–384 | … miŋer dostta biri bulunmaz köni üküşrek kişiniŋ içi ġadr erür köni dostuŋ | erse | taşı bil munı |
| AH 393–396 | ajun toldı ‘udvan cėfa cėvr bile ḳanı bir vėfalıġ bar | erse | tile sen artaḳ sen anın ajun artadı nelük bu ajunḳa ḳılur sen gile |
| AH 409–412 | kim ol yüzçi | erse | kişi yigi ol kerek erse yiglik yorı yüzçi bol kim ol yolluġ erse anıŋ yolı … |
| AH 409–412 | kim ol yüzçi erse kişi yigi ol kerek | erse | yiglik yorı yüzçi bol kim ol yolluġ erse anıŋ yolı yoḳ kim ol yolsuz erse … |
| AH 409–412 | … ol yüzçi erse kişi yigi ol kerek erse yiglik yorı yüzçi bol kim ol yolluġ | erse | anıŋ yolı yoḳ kim ol yolsuz erse aŋar kiŋrü yol |
| AH 421–424 | … ḍun mallıġ erke urup yüzlerin tözü ḳul ḳılurlar azad özlerin kim ol malsız | erse | ol erni körüp yüz evrüp keçerler yumup közlerin |
| AH 425–428 | … ya malḳa suḳ er yaḳin bil bu mal bu kün ḳaḍġu saḳınç yarın yük vėbal haram | erse | malıŋ ‘azab ol soŋı hisab ol ėgėr bolsa malıŋ halal |
| AH 437–440 | bu ajun mėzesi ḳatıġlıġ mėze izası üküşrek mėzesi aza ‘asėl ḳayda | erse | bile arısı arı zėhri tatġu ‘asėldin oza |
| AH 465–468 | bitidim kitabnı mėva‘iz mėsėl oḳısa tatır til yimiş teg ‘asėl kim | erse | bu sözke aḍınlar sözin teŋ ese teŋgedi dürüstḳa bėdėl |
| AH 477–480 | anın uz | erür | bu kitab bir süzük talulap ketürdüm kemiştim çözük nėvadir süzük az bolur … |
| AH 485–488 | ( Müellifi Mechûl ) / / toġa körmez | erdi | ėdibniŋ közi tükedi bu on tört bab içre sözi yaġan bolsa yüklüg özesinde z … |
| AH 497–498 | kitabınıŋ atı | erür | ‘atbėtü’l-haḳayıḳ ‘ibaret ‘arabdın usul |
| AH 499–500 | tamamı | erür | kaşġari til bile ayıtınış ėdib riḳḳat-i dil bile |