Tanım
- Basmak, bastırmak, üstüne çökmek: “üze teŋri basmasar, asra yėr telinmeser” üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe; “bastı ölüm aġtaru” ölüm bastırıp devirdi; “ediŋ kitdi, edgüŋ basdı” malın gitti, iyiliğin çöktü. Tanıklar: KTBKTTDLT
- Boyun eğdirmek, yönetmek; (düşmanı) basmak: “boḍun basġuḳa ög kerek hem yürek” halkı yönetmek için akıl ve yürek gerekir; “yaġıġ basġu bolsa” düşman basılacaksa; “ḳalı basnu tegse” baskın yaparak saldırırsa; “tört buluŋuġ ėtmiş yıġmiş yaymiş basmiş” dört yanı düzene koymuş, toplamış, yaymış, bastırmış. Tanıklar: OKB3
- (İstek, tutku) bastırmak, yenmek: “hava arzu bas” hevesi, arzuyu bastır; “isiz yası bas” kötünün zararını bastır; “et öz baş kötürse bilig birle bas” nefis baş kaldırırsa bilgiyle bastır. Tanıklar: KB3
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
U II “bas aḳrıġ igig” örneğindeki bas ‘baş’ anlamındadır.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bas- — yalın hâliyle 15 kez
Çekimli biçimler (20):
Bağlamlar
Bütün geçişler (36) →KB Kutadgu Bilig
36 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 217 | ajun tutġuḳa er uḳuşluġ kerek / boḍun | basġuḳa | ög kerek hem yürek |
| KB 218 | uḳuş birle tuttı ajun tutġuçı / bilig birle | bastı | boḍun basġuçı |
| KB 224 | ajun tutġuḳa er uḳuş bilse keḍ / boḍun | basġuḳa | er bilig bilse keḍ |
| KB 284 | miŋ erdem kerek bu cihan tutġuḳa / kör arslan kerek bu ḳulan | basġuḳa | |
| KB 679 | urayın tigüçi özi ursuḳar / | basayın | tigüçi özi bassıḳar |
| KB 965 | negü tir eşitgil özin ḳısġan er / esen tirlür inçin özin | basġan | er |
| KB 1053 | yaraşıḳ tadular ḳarıştı için / küçendi biri tuttı | bastı | üçin |
| KB 1315 | kişi yası ḳolma özüŋ ḳılma yas / neçe eḍgülük ḳıl hava arzu | bas | |
| KB 1968 | boḍunuġ bilig birle | bastı | begi / bilig bolmasa işke yaḳmaz ögi |
| KB 2139 | ḳılıç birle begler uzatur elig / ḳılıçsız usal beg | basumaz | ilig |
| KB 2161 | boḍunḳa asıġ ḳıl bolup ḳılma yas / ḳılınç eḍgü tutġıl isiz yası | bas | |
| KB 2179 | ilin itse | bassa | tüz öŋdi urup / isinse er at köŋli eḍgü bulup |
| KB 2343 | yezek hem telim yetse tutġaḳ kitip / yaġıġ | basġu | bolsa urunsa ḳayıp |
| KB 2361 | ḳatıġlan usandur usa | bas | kiçe / kiçe az üküşüg ne bilgey aça |
| KB 2362 | ḳalı | basġuḳa | bulmasa sen yarı / yalawaç ıḍıp sen bar illeş yorı |
| KB 2425 | ḳılıç birle aldı kör il alġuçı / ḳalem birle | bastı | ol il basġuçı |
| KB 2426 | ḳılıç birle alsa bolur terk ilig / ḳalem bolmaġınça | basumaz | elig |
| KB 2711 | ḳılıç birle tutlur ḳalı tutsa il / ḳalem birle | baslur | ḳalı bassa il |
| KB 2711 | ḳılıç birle tutlur ḳalı tutsa il / ḳalem birle baslur ḳalı | bassa | il |
| KB 2884 | öz igḍiş kerek keḍ sınamış yılın / köŋül | basmış | erse könitmiş yolın |
| KB 3126 | negü tir eşit emdi ḫaḳan tili / ajun başlamış bütrü | basmış | ili |
| KB 3346 | havaḳa basıḳma uḳuş birle kes / et öz baş kötürse bilig birle | bas | |
| KB 3598 | basumaz | özüm bu et özni utup / basa bir baġırsaḳ iḍim sen tutup | |
| KB 3639 | negü tir eşitgil özin | basmış | er / hava boynı yençip özin tutmış er |
| KB 3937 | bu aymış sözüm çın erürmü köre / çın erse hava | bas | berü kel tura |
| KB 4033 | ikide talu eḍgüreki ol ol / kiçigde tapuġ ḳılsa | bassa | köŋül |
| KB 4099 | ḳalı | basnu | tegse buşar baş keser / tamurın teşer kör sorup ḳan içer |
| KB 4627 | bu öl tumlıġ artsa saŋa ḳılsa yas / isigin ḳuruġun anı yandru | bas | |
| KB 4827 | üküş miŋ usalıġ ölüm | basmış | ol / telim yumġılarıġ ölüm saçmış ol |
| KB 5403 | ḳatıġlan uḳuş birle | basġıl | hava / havaḳa basıḳsa bolur er yaya |
| KB 5472 | havaŋnı uḳuş birle | basġıl | utup / bu nefsiŋ bilig birle yençgil tutup |
| KB 5759 | sen emdi tükel dünya devlet yidiŋ / köŋül | bastıŋ | arzu hava beklediŋ |
| KB 6097 | hava | basġıl | öwkeŋ kelir erse yıġ / et öz egri yolḳa barır erse yıġ |
| KB 6161 | hava | bas | uḳuş birle nefs boynısı / bu ol er nişanı uḳuş belgüsi |
| KB 6181 | ulıma köŋül bertme minde basa / köŋül | bas | du‘a ḳıl ḳatıġlan usa |
| KB 6308 | ḳapuġ beklemiş sen yime yol kesip / yüzüŋ kizlemiş sen tilin söz | basıp |
Aynı gövdeden maddeler
“bas” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).