Derlem sözlüğü · madde
aḍaḳ isim
Tanım
- Ayak: “teŋriniŋ adaġlarınta töpüsi üze yükünüp” tanrının ayaklarına başını koyarak eğilip; “ėlgin adaḳın” eliyle ayağıyla; “töpöden adaḳnaŋ tıraŋaḳ uçıŋa” tepeden ayak tırnağının ucuna dek; “burḫan adaḳınta yinçürü töpün yükünüp” Buda’nın ayağına baş eğip. Tanıklar: HuastMait2ManU2
- “aḍaḳın tur-” ayakta durmak: (Tanrı’ya) boyun eğip hizmette durmak; bir işi üstlenip gözetmek: “aḍaḳın turġan erenler, aḍaḳın turġan tişiler” (Tanrı’ya) itaatle duran erkekler ve kadınlar; “erenler aḍaḳın turġanlar uraġutlar üze” erkekler kadınların işini üstlenenlerdir. Tanıklar: KuT2
- Bir şeyin alt yanı, dibi; ayakucu: “bu kürsi aḍaḳı üç aḍrı turur” bu tahtın ayağı üç çatallıdır. Tanıklar: KB
- “adaḳı aġır bol-” gebe kalmak: “burḫmawati ḳatun adaḳı aġarlaġ bolup” Brahmavati hatun gebe kalıp. Tanıklar: Mait
- Sonra gelen, sondaki (Abh’de “adaḳtaḳı” biçimiyle): “kim adaḳtaḳısı tuġurup ordunḳısın” sondaki (evre) öncekini doğurup. Tanıklar: Abh
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): aḍaḳ — yalın hâliyle 23 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- aḍaḳın 53 (KuT, KB) · adaḳın 12 (KB, Abh, TT, Mait)
- aḍaḳ 14 (KB, KuT) · adaḳ 5 (Mait, KB, DLT, AO) · adaq 2 (ShoR) · adak 2 (KT, BK)
- adaḳı 5 (Mait, KB) · aḍaḳı 2 (KuT, KB)
- adakka 3 (Man) · aḍaḳḳa 1 (AH)
Çekimli biçimler (26):
Bağlamlar
Bütün geçişler (133) →KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
52 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/14b1–3 | … rtgil biziŋ yazuḳlarımıznı teŋde keçtükümizni işimiz içinde üstüvar ḳılġıl | aḍaḳlarımıznı | … |
| Ku. T. 27/26a2 | … ġını ıḍtımız olardın on iki ḫayl başı aydı taŋrı: men siziŋ birle men eger | aḍaḳın | ḳılsa sizler namaznı bėrse sizler zekatnı bitse sizler meniŋḳa aġırlasa si … |
| Ku. T. 29/51a1 | … amarıları amarınıŋ dostları fermanlayurlar eḍgülükni yıġarlar yawuz işdin | aḍaḳın | ḳılurlar namaznı bėrürler zekatnı boyun sunurlar taŋrı hem yalavaçıḳa bu ö … |
| Ku. T. 33/75a1 | 29 bütünlükin anlar ündeyürler taŋrı--nıŋ kitabını | aḍaḳın | ḳılurlar namaznı hem hezine ḳılurlar andın kim ruzi ḳıldımız olarḳa yaşru … |
| Ku. T. 36/7b2 | … kim yarlıġ ıḍtım saŋa anı kim vasiyet ḳıldım aŋar ibrahimḳa musaḳa ʿisaḳa | aḍaḳın | ḳılıp tėp dinni tarılmaŋ anıŋ içre uluġ köründi ortaḳlar ara ol kim ündeyü … |
KB Kutadgu Bilig
38 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 374 | kişensiz külündi maŋumaz | aḍaḳ | / tünerdi yarumaz körügli ḳaraḳ |
| KB 803 | ḳalı üç | adaḳta | emitse biri / ikisi ḳamıtar uçar ol eri |
| KB 3324 | ḳayu işke arzu yorısa tilek / | aḍaḳ | ursa buldı ol arzu yülek |
| KB 4153 | uluġ ḫurmeti bar ajunda törü / uluġ kelse ḳopġıl | aḍaḳın | örü |
| KB 5706 | telim yattı inçin telekçe turu / bu kün tursu emdi | aḍaḳın | örü |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.004.59 | … zlarag ... kişilenti erti.. viru(t)aḳ ili(g) beg basa basa şaḳilarag utmaḳ | adaḳ | asra kılmaḳ sav(lar)ag sözle--mişiŋe altı katunlar yirinçü--lüg bolup tod … |
| Mai.Tek.051.56–62 | … n erser antın sıŋar yaḳın barırlar.. yaḳın teg--dükte teŋri teŋrisi burkan | adaḳın--ta | yinçürü töpün yükünüp yılınç--ġa yumşaḳ ayaların kavşurup inçe tėp ötünürl … |
| Mai.Tek.089.31–33 | y(ėti otuzu)nç ıḳi p(a)t(a)r ulug ayıg ayamaḳın tükel bilge maytrı burkan | adaḳınta | yinçürü yükünüp inçe tėp ötüg ötünür |
| Mai.Tek.090.19–27 | … üzük köŋülin aḳru aḳru maŋalayu tükel bilge maytrı burkan- -ka yaḳın tegip | adaḳın- -ta | yinçürü yükünüp ayasın kavışurup ıglayu inçe tėp ötüg ötünür ... |
| Mai.T-11.4a.10–13 | anta ötrü burḫmawati ḳatun | adaḳı | aġ-arlaġ bolup ḳop ḳamaġ tınlaġlarḳa üzüksüz buşı bi[rü]r .. alḳu irinç ya … |
Abh Abhidharma (Shogaito)
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 761 | bilip başdınḳı ordunḳı | adaḳ -taḳı | töz uġuş üz-eki adırt-ın. |
| Abh.Sho. 1301–1303 | yinçürü töpün yükünüp | adaḳ -ın | tudmış üçün又ḳuçmış üçün yme/tėr anın adamış ol ayayu aġır -layu yükünüp tė … |
| Abh.Sho. 1320–1325 | … erür til-teki ḳılınç amtı vardi-ta söz-lemeki erser yinçürü töpün yükünüp | adaḳ-ın | tudmış üçün tėp erür ol et’öz-teki til-teki ḳılınç nedegin ol şlok abipira … |
| Abh.Sho. 2757–2759 | birök andaġ erser öçmek-li yol-lı adḳaġ-lıġ niz-vanı-lar-nıŋ yme ök | adaḳ -taḳı-sında | bolur <ordun-ḳı>-sı ordun-ḳısında tuġar başdınḳı-sı. |
| Abh.Sho. 2766–2768 | öçmek-li yol-lı (adḳaġ-lıġ-ı) yme | adaḳ-taḳı | ordun-ḳı başdınḳı (bölüklügi) üz-e üklitgü aşġu kergek ol niz-vanı-larıġ若滅 … |
Man Manichaica I-III
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 171-151–155 | d[in]tarag nigoşakag bilge biligin ig(i)dür … … … … neteg yme köz | ad[akka] | s(e)vüg neteg yme elig agazka s(e)vüg erür |
| T II D 171-275–278 | man astar h(i)za baştın berü | adakka | tegi okıdım |
| T II D 173d-366 | ol ödün az yek k(e)ntü özin töpöden | adakn(a)ŋ | tıraŋak uçıŋa TM 282 (Vorderseite) : U 35 / kaltı uz kişi uzlangu ed bul … |
| T II D 176-492–498 | yme ol tözün er k(a)mag özi tonı baştan | adakka | t(e)gi kanka iriŋke örgenip uvutsuz biligin üçün esrökün ögsüz bolup köŋül … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.5.R /1–2 | üç üdki savlarıġ ötgürü yaruq yaşuq bilteçi alqu ters nomluġ tirtilarıġ | adaq | asra qılıp yaşurdaçı : |
| Sho.Rosia 4.2.2/41–44 | … inç énç [qut] qolu küsüş öritü teginür mn alışu yomġıġun bilen élig tutuşu | adaq | toqışu kirelim nirvan atlġ bek meŋü belgürtmek artamaq busulmaq uluşqa tép … |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … ] 欲定断行成就如意足 küsüş d(i)yan-lıġ tarġarmaḳ[-lıġ yorıḳ tüzü tükellig] ridi-lıġ | adaḳ | erür 修欲定 bışrunsar-lar küsüş d(i)yan-lıġ 向於捨 [ölenür-ler] üçün teŋ-ke 彼欲亦息 … |
| Sho.Rosia 7.2 /281–290 | … k körüp arun belgüg 謂天已暁 söz-lep [///] têp 欲出其舎 uġrayu ünüp ol evdin 下夜始二更 | ada[ḳtaḳı | yam ///] ikinti küz-ed-te 未開 açılmayuḳ erti 王家常法 êlig[//] törö erti 待遠使命来往 … |
U Uigurica I-IV
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. II Y. 52,1- III 21-28 | … ta ötrü batra ḳatun yinçke bil . . [in] ulınıp tolḳanıp özün yumşaḳ oġlaġu | adaḫın | aḳuru aḳuru maŋın yorıyur |
| U II, T. II Y. 52,2 - 25 | … ülüş yėti altmış = IX (Blatt:) 57. / körkinçe öpke köŋül-in büdiyü ėlgin | adaḳın | arçuni tongaġ ölürgülüg erig barıġ ḳılıp kimavant taġ ḳısılınta kirip bard … |
| U II, T. III M. 207 a.-11–26 | … ri erser . . antın sıŋar yaḳın barıp . . tŋri--ler ėligi ḫurmuzta tŋri-niŋ | adaġ-lar-ınta | töpüsi üze yükünüp ıya taya-a emgek-e . . e emgek-e tėp . . ulıyu sıḳdayu … |
TT TT I-X
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.7.-198 | abam bir | adaḳın | sısar içinteki tatıġ tökülgüke 29. T II Y 36. 16. ėki otuz / . . . . / i … |
| T III D 25925. 26020.-96–97 | küntemek tıı siznii körgü üçün [.] | adaḳın | yorıp siznii atayu [.] aġızınta siznii öge alḳayu [.] ançulayu amrar ertii … |
KT Kül Tigin Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT K 7 | bod(u)n : | (a)d(a)k | ḳ(a)mş(a)tdı : |
BK Bilge Kagan Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK D 30 | türük : bod(u)n : | (a)d(a)k | ḳ(a)mş(a)t(t)ı: |
Huast Huastuanift
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 178 VI.-1–7 | … . yme köz [in] körüp ḳulḳaḳın eşidip . [til]i[n] sözlep . elgin su[nu]p . | adaḳın | yorıp . ürke üz[üksüz] emgetir biz . |
KP Kalyanamkara Papamkara
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP XVII-8 | … ŋri tüpirer ḳorḳınçıġ yėl turur kemi aḳ-tarılur ölür .. bu munça ḳorḳınçıġ | adaḳa | kirip ölgey siz bizni irinç ḳılġay siz .. tėp tėdi |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 380 | ikledi meniŋ | adaḳ | / Körmedip oġrı tuzaḳ / igledim andın uzaḳ / Emlegil emdi tuzaḳ |
AH Atebetü’l-Hakâyık
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 453–456 | … bu söküş mėlamėt nelik ḳazalar yorıtġan yaratġan mėlik ḳaza birle sançlur | aḍaḳḳa | tiken ḳaza birle ilnür tuzaḳḳa elik |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-75–78 | … mür yiuçiŋ-niŋ alḳu ada-larınta adasız tudasız yanıp kelip körüşüp ḳavışıp | adaḳ | soŋınta alḳu-nı bilteçi burḳan bolalım |
Aynı gövdeden maddeler
“adak” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).