Derlem sözlüğü · madde
al isim
Tanım
- Hile, düzen, kurnazlık: “olarnıŋ alları” onların düzenleri; “taŋrı … kafirlerniŋ alını” Tanrı kâfirlerin düzenini (boşa çıkarır). Tanıklar: KuT2
- “al altaġ” hile, düzen; çare: “al altaġ uzanmaḳlarıġ öntürüp” hile ve ustalıklar gösterip. Tanıklar: MaitTT2ShoR
- (Abh) çare, yol, yöntem; “al aldaġ” (Budist) çare, beceri (upāya): “uzanmaḳlıġ al aldaġı” ustaca çaresi; “adınlarḳa asıġ ḳılmaḳlıġ al aldaġ” başkalarına yarar sağlama çaresi. Tanıklar: Abh2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): al — yalın hâliyle 192 kez
Çekimli biçimler (6):
Bağlamlar
Bütün geçişler (115) →KB Kutadgu Bilig
36 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 67 | ḳurımış yıġaçlar tonandı yaşıl / bezendi yipün | al | sarıġ kök ḳızıl |
| KB 1863 | ḳılınç oŋ tutar hiç solı yoḳ uḳuş / bütün çın turur hiç | alı | yoḳ uḳuş |
| KB 2630 | ḳamuġ türlüg erdem bu bilse tükel / bu erdem bile er meŋiz ḳılsa | al | |
| KB 4477 | usa ew ḳızı | al | elig tegmedük / seniŋde aḍın er yüzin körmedük |
| KB 5296 | aya bay boluġlı boḍunda talu / ḳoḳuz ḳıl bu baylıḳ muyan | al | tol |
Abh Abhidharma (Shogaito)
27 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 1094 | ḳaltı adı ködrülmiş-niŋ uz-an -maḳ-lıġ | al-ı | aldaġ-ı erür. |
| Abh.Sho. 1365 | adın-lar-ḳa asıġ ḳılmaḳ-lıġ | al | aldaġ erser. |
| Abh.Sho. 1504–1505 | ḳaltı tükel-lig bolmaḳ erür adın-ḳa asıġ ḳılġu -luḳ | al | aldaġ-ḳa ḳavır-a-sınça söz-leyü tükedip tört türlüg yörüg-lerig ertdi :: |
| Abh.Sho. 2044 | nom adırtlamaḳ-ta öŋi yoḳ adın | al | aldaġ. |
| Abh.Sho. 2082–2085 | … -lar tuġmaz üçün anın bilmiş kergek nom adrtlamaḳ -nıŋ niz-vanı tarġardaçı | al | aldaġ ertükin aŋayu al aldaġ yoḳ-ın tėp 問ḳayu tıldaġ-ın nomladı ol abidari … |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
18 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/1b3 | … lar anıŋ birle eger serse sizler sakınsa sizler ziyan ḳılmaz sizke olarnıŋ | alları | nerse. ol taŋrı ol kim ḳılurlar ḳapsayu bilgen |
| Ku. T. 28/9b2 | 123 aydı firʿavn: büttüŋüz mü aŋar destür bėrmesde burun sizke bu al erür | al | ḳıldıŋızlar anı kend içinde çıḳarsa sizler andın anıŋ boḍnını munu bilge s … |
| Ku. T. 28/80a2 | … a anlar kim tandılar yıġsalar sėni azu öldürseler sėni azu çıḳarsalar sėni | al | ḳılurlar al yanutı bėrür taŋrı taŋrı yanut bėriglilerde yėgrek ol |
| Ku. T. 30/52a2 | 45 ḳorḳunçsuz boldı anlar kim | al | ḳıldılar ėsizlikler birle kim ḳoḍı ėtse taŋrı olarnı yerde azu kelse olarḳ … |
| Ku. T. 33/69b3 | … ş kötrür anı anlar kim al ḳılurlar yawuzlar birle olarḳa ḳın ḳatıġ olarnıŋ | alları | bu ögür ol helak bolur |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 6.1.1.2/8 | … | | | azıtıġ ol ym [e]/// [alplanmaq]-lıġ edrem-te iş-te küdök-te 策 | | | | al | alt[aġ-t-a] /// /// [kö]rdükde serinmedeçi | | | antaġ yene sançışġu-ta 赏 … |
| Sho.Rosia 7.2 /60–87 | … t ḳayu [et’öz /// 随順] êyin udu aḍḳanıp tutup 欲 uġrayu ḳatıġlanur tavranu[r | al | altaġ uzan-] maḳ üz-e ’erḍer aşar 精勤勇猛堪能 ḳatıġ-lanma[ḳ tavranmaḳ ///] bolu … |
| Sho.Rosia 7.2 /111–133 | … 方便 aşnu-sınta ḳılmaḳ ü[z]-e [monçulayu ///] al altaġıġ 如先方便 ḳ(a)ltı aşnuḳı | al | altaġ-ları üz-e [ölenip diyanḳa kirür] teg têp 順趣於離 êyin barür-lar sıŋarḳı … |
| Sho.Rosia 7.2 /340 | ḳayu | al | altaġ-ta [bışnursar] :: |
| Sho.Rosia 8.3 /181 | taştın sıŋar 六 paramit -larda yorıp seçe | al | altaġ paramit-ıġ büḍürüp :: |
BK Bilge Kagan Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 9 | … [t]ürg(i)ş : ḳ(a)g(a)nḳa : kıiz(ı)m[(i) n ] / (e)rt(i)ŋü: ul(u)g : törün : | (a)lı | bert(i)rn : |
| BK K 10 | tür[g(i)ş ḳ(a)g(a)n] kıızın : (e)rt(i)ŋü : ul(u)g : törün oġl(u)ma : | (a)lı | bert(i)m : / [ ] (e)rt(i)ŋü : ul(u)g : törün : (a)lı bert(i)m : y[(a) ]t² … |
| BK K 10 | … )g : törün oġl(u)ma : (a)lı bert(i)m : / [ ] (e)rt(i)ŋü : ul(u)g : törün : | (a)lı | bert(i)m : y[(a) ]t² : (e)rtü[r]t(ü)m : tört [bul(u)ŋd(a)kı bod(u)n(u)g] b … |
| BK D 8 | … <t(e)gi> : sül(e)yü : berm(i)ş t(a)bg(a)ç ḳ(a)g(a)nḳa : elin : tör(ü)sin : | (a)lı | berm(i)ş : |
U Uigurica I-IV
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II S.2b-1-16 | teginmek bolmasar az | al | -–mir bolmaz |
| U II, T II Y 10-24 | alı | çevişi neteg erki tŋrim [tŋri burḫan inçe] tėp yrlġ-ḳadı | |
| U II, T. III M. 207 b.-13–17 | anta bu darnı-nıŋ yaŋ-ı osuġ-ı | al-ı | altaġ-ı üze tŋri--ler ėligi-y-a alḳu tınlġ-lar yme tamu-ta ulatı yavız yol … |
TT TT I-X
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.17.-105–106 | söki ḳan -lar küçi yme tusulmaġai . soŋ futsi bilge-niŋ | alı | yme edikmegei . |
| T III 26011.-68 | al | altaġ uzanmaḳlarıġ taiḳarıp . addın -larḳa asıġ -lıġ işig işletiŋiz . | |
| T III D 2607.-121–122 | atḳaġlıġ fişailiġ meŋiler [.] | al | altaġ uzanmaḳlarıġ öntürüp . aŋa yr/ . . . . . [.] asıġ tuzu ḳıltıŋiz . |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 99 | alı | çevişi nėteg ėrki . . | |
| KİP 169 | ḳuanşi im pusar antaġ uz | al | çevişin timin bu yėrtinçüde asıġ tusu ḳılu yorıyur .. |
| KİP 187–188 | al | çeviş bilge bilig ḳazġanç ėrtiŋü üküş ḳazġanmış üçün bügülüg erdemke tıdıġ … |
AH Atebetü’l-Hakâyık
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 189–192 | bu dünya neŋindin yigü keḍgülük | al | artuk tileme vėbal yüḍgülük tarıġlıḳ tip aymış ajunnı rėsul tarıġlıḳta ḳat … |
| AH 293–296 | yime pėndim | al | kel uzatma ėmėl ėmėl asrasında busuġlı ėcėl ėmėl timişim dost uzun sanmaḳ … |
| AH 341–344 | kėrėm bir bina teg aŋar hilm ul ol ya bustan teg ol hilm kėrėm | al | gül ol yıḳıḳlıġḳa tirep kesüklüg ula bu itiglig erke azad öz ḳul ol |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.051.44–54 | … mingülerke minip sansız tümen kitamati kent ul(uşlug-) -lardın ayag çilteg | alı | balıḳ(tın) önüp supuşpit yėmişlıḳ kapaġıŋ(a) tegirler.. |
| Mai.T-11.16a.28 | … ilge bramanlar .. alḳu bodiswt-aġ baḫşı taplayurlar .. ḳop [ḳama]ġ uzanmaḳ | al | altaġ bil[miş üçün …] -ġuçı-ı yaltuŋuz baḫşı bolur .. |
Sek Sekiz Yükmek
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.265 (Ia) | im sam ------ | al | çeviş ayu birürler --- aç yeklerke içgeklerke |
| Jut.Sek.T-1.375 (IIc) | ol yavlaḳ yek içgekniŋ başı yiti öŋi yarılġay inçe ḳltı | ali |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 367 | … oḳış içre urıştım / Uluġ birle ḳarıştım / Tögüz atın yarıştım / Aydım emdi | al | Utar |
| DLT I, 384 | Bardı eren ḳonuḳ bulup ḳutḳa saḳar / Ḳaldı | alıġ | uyuḳ körüp ewni yıḳar |
KT Kül Tigin Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT D 8–9 | … : t(e)gi : sül(e)yü : berm(i)ş t(a)bġ(a)ç : ḳ(a)ġ(a)nḳa : ėlin : törüsin : | (a)lı | berm(i)ş : türük : ḳ(a)ra ḳ(a)m(a)g : bod(u)n : (a)nça tėm(i)ş : |
T Tunyukuk Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 32 | … r (e)rs(e)r : köörü k(e)lür : k(e)lm(e)z (e)rs(e)r : tıl(ı)ġ / s(a)b(ı)ġ : | (a)lı | olur : tidi: (a)ltun yışda: ol(u)rt(u)m(u)z |
Man Manichaica I-III
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 172a-525–528 | t(e)ŋrim siziŋe y(a)ragay anvamıg yutuzluk | al(ı)nıŋ | k(a)magın ögrünçün m(e)niŋ olursar anıg körtle bolgay |