Derlem sözlüğü · madde
alp sıfat
Tanım
- Yiğit, kahraman, cesur: “toŋa alp er erdi” Tonga yiğit bir erdi; “edgü alp kişig” iyi, yiğit kişiyi; “ḳaġanı alp ermiş” kağanı yiğitmiş; “alpın erdemin üçün” yiğitliği ve erdemi için. Tanıklar: KTKB
- Güç, zor, çetin: “alp bulġuluḳ kişi et’özi” bulunması güç insan bedeni; “alp ündürgülük” (dışarı) çıkarılması güç; “ed öŋedmeki alp” malın düzelmesi zor. Tanıklar: AbhTT
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): alp — yalın hâliyle 130 kez
Çekimli biçimler (9):
Bağlamlar
Bütün geçişler (128) →Abh Abhidharma (Shogaito)
28 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 1103–1105 | 論日由彼ol sansar erür üçün alḳu tınlġ-lar-nıŋ çomrulġuluḳ badġuluḳ orun-ı | alp | ündürgülük üçün bu tıldaġ-ın tidig-ke yöleşdürmiş. |
| Abh.Sho. 1131–1133 | … ıdmaḳ üz-e bu az uġur-ında anın tidmez üçün bėş tükmekig anın söz-lemiş ol | alp | üŋülük tėp :: |
| Abh.Sho. 1160–1161 | … e ḳaltı udumbar ḫu-a teg burḫan-lar alp tuşuşġuluḳ üçün anın söz -lemiş ol | alp | üŋülük tėp. |
| Abh.Sho. 1172–1173 | … n yolta taş öŋi yoḳ üçün uġur-ı yıḳı ozġuluḳ ḳudrulġuluḳ anın söz-lemiş ol | alp | üŋülük tėp. |
| Abh.Sho. 2063 | kėŋi üz-e | alp | üŋülük tėp漂轉者ḳalaŋulamaḳ tegzinmek erser. |
KB Kutadgu Bilig
20 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 277 | bu türk beglerinde atı belgülüg / toŋa | alp | er erdi ḳutı belgülüg |
| KB 2043 | yüreklig kerek beg yime | alp | atım / yürek birle boldı yaġıḳa titim |
| KB 2337 | çawıḳmış kür | alp | er yime sözlemiş / er öḍrüm kerek sü tolumluġ timiş |
| KB 2383 | çerig körse | alp | er kör arslan bolur / sekirtür ya öldrür ya urşu ölür |
| KB 5861 | negü tir eşitgil toŋa | alp | erig / bilip sözlemiş kör bu öt saw erig |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
16 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.10.R /6 | [u]luġ isig uluġ tumluġ tözlüg | elp | seriŋülük emgek[lerke] [yol] uqmayın |
| Sho.Rosia 7.2 /320 | kim ol keçdeçi alḳu kelgin-tin | alp | keçgülük ölümlüg şmnu süü[tin :: |
| Sho.Rosia 7.2 /358 | 難度難可忍 alp keçgülüküg | alp | seriŋülüküg :: |
| Sho.Rosia 8.3 /19 | (alp | bulġuluḳ burḫan ḳutın bulup. | |
| Sho.Rosia 8.3 /48 | alp-te | alp bulġulu 仏 ḳutı-lıġ 欲 ḳabġu (-nıŋ) aŋ/başlaġ-ı tétir :: |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.001.05–09 | … uyan edgü kılınç kılmış ogrınta silik ... / / / ... / / / - -ta tükel(l)ig | alp | bulġulug kişi et-özin bultum.. |
| Mai.Tek.005.50–56 | … n yalaŋuḳ / / - ... -ug edgü kılınç kazg(an-) ... alku asag tusu kılmaḳlıg | (alpın) | erdemin uḳmış kergek bu mu(n)tag türlüg sarasvati brhasvati ulatı teŋridem … |
| Mai.Tek.019.29–32 | kişi et-özi bulmışıŋız yėgde yėg ne üçün tėp tėser udumbar çeçek yüleşi | alpta | alp bolġulug burkanlarnıŋ yėrtinçü / / arka ... bulur.. |
| Mai.Tek.062.19–21 | ... (ö)ŋre şaḳimun burkan şazanınta (toyın)lar erdimiz şankig | alplarıg | katdımı(z) kardımız.. vinay yinçge yorıgça |
| Mai.Tek.085.19–23 | … dük üdte tört türlüg tirin kuvrag yoḳ e(rk t)ürk yuçul bodun b(uḳ)un ar(a) | alpın | emgekin kişi ajunınta tuġar.. |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 41 | Alp | yaġıda, alçaḳ çoġıda | |
| DLT I, 182 | Alplar | birle uruşma, begler birle turuşma | |
| DLT III, 406 | Anı yetip süŋüledi / Başın yandru yanġıladı / Eren bayup meŋiledi / Anıŋ | alpın | ḳıra boġdı |
| DLT I, 125 | öpkem kelip uġradım / Arslan-layu kükredim / | Alplar | başın toġradım / Emdi meni kim tutar |
| DLT I, 237 | Alp-lar | arıġ alḳışur / Küç bir ḳılıp arḳaşur / Bir bir üze alḳaşur / Eḍgermeḍip oḳ … |
BK Bilge Kagan Yazıtı
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 2 | (a)lp | ş(a)lçı : (a)kin : bin(i)p : opl(a)yu : t(e)gdi : (e)ki (e)r(i)g : udş(u)r … | |
| BK K 3 | (a)lp | ş(a)lçı: (a)kın : bin(i)p : opl(a)yu t(e)gdi : (a)z (e)lt(e)b(e)r(i)g : tu … | |
| BK K 4 | kül tėgin : | (a)lp | ş(a)lçı: (a)kin : bin(i)p : o[pl(a)yu : t(e)gd]i : ol (a)t (a)nta : tüş[di … |
| BK D 4 | … lp ḳ(a)g(a)n : (e)rm(i)ş : buyruḳı <y(ė)me > bilge : (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : | (a)lp | (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : b(e)gl(e)ri y(ė)me : bod(u)nı [y(ė)me tüz (e)rm(i)ş |
| BK D 35 | üds(i)g : ötül(ü)g : ki[şi] ig(i)dm(i)ş : | (a)l[p | ḳ(a)g(a)nıŋa y](a)ŋ(ı)ltı : |
T Tunyukuk Yazıtı
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 11 | … ıdm(i)ş : (a)zḳ(ı)nya : türk [bod(u)n ?] / yorıyur (e)rm(i)ş : ḳ(a)ġ(a)ni: | (a)lp | (e)rm(i)ş : (a)yġuçısi: bilge (e)rm(i)ş / : ol (ė)ki kişi : b(a)r (e)rs(e) … |
| T 14 | … rkl(i)g : üzġ(a)li: uç(u)z : yuyḳa : / ḳ(a)l(ı)n bols(a)r : top(u)lġuluḳ : | (a)lp | (e)rm(i)ş : y(i)nçge / yoġ(u)n bols(a)r : üzg(ü)lük (a)lp (e)rm(i)ş : |
| T 14 | … : top(u)lġuluḳ : (a)lp (e)rm(i)ş : y(i)nçge / yoġ(u)n bols(a)r : üzg(ü)lük | (a)lp | (e)rm(i)ş : |
| T 26 | … nġ(a)ru : sü yorıl(ı)m t(ė)m(i)ş : yor(ı)m(a)- / s(a)r : bizni: ḳ(a)ġ(a)ni | (a)lp | (a)rm(i)ş : (a)yġuçısi: bilge (e)rm(i)ş : ḳ(a)ç / n(e)ŋ (e)rs(e)r / bizni … |
| T 32 | … e)lt(i)m(i)z : (e)rt(i)ş üg(ü)z(ü)g / k(e)çe k(e)lt(i)m(i)z : k(e)lm(i)şi: | (a)lp | tidi: tuym(a)dı: t(e)ŋri um(a)y : / ıduḳ y(ė)r sub : b(a)sa b(ė)rti (e)r(i … |
TT TT I-X
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.15-77–80 | ig tapa körser sn ed öŋedmeki | alp | - yıraḳ barmış kişi klmeki sarp . bosuş ḳadġu belgüsi eŋire turur . inçip … |
| T II Y 36.14-81–88 | … üzüŋ ökünmeki üküş . köŋlüŋ köküzü -ŋ bütmeki az . ėl ḳan açıġın t///mekıŋ | alp | – edlig sanlıġ bolup yorımaḳıŋ /// [.] tegser sn yaŋı yıl-nıŋ ėki ygrminç … |
| T II Y 36.1.-159 | aḳ ḳışıŋ az . kişi ara edgülüg yoluŋ | alp | . künikeki işiŋ tıdıġ-lıġ [.] kiçig oġlan 23. T II Y 36.11. bėş elig. / … |
| T III 26015.-14 | … ġ ıdduḳ ḳaŋımz . aġınçsız köŋül . . . . . . . [.] alḳu tınlġ oġlanıı-nıŋ . | alp | ertii sansartın . . . . . . . . . . ıdduḳ ḳaŋımz . üstürtii ḳotıı inmeser … |
| T III D 26025. 26028.-167 | alḳu -kii tınlġ-lar . | alp | yėrtinçite ada-ların-tın oszunlar . |
KÇ Küli Çor Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KÇ 1 | ... | alpin | erdemin üçün Ap[a Tarḳan] Çıḳan Tunyuḳuḳ ėtip bermiş. |
| KÇ 4–5 | ... özlüki boz at erti. Kedim | alpi | erdemi anta tükedi. Türk bodunḳa.... Saġ(ı)r Çuluġan yaġı(t)toḳda [Küli] Ç … |
| KÇ 6 | … ėrü Az erti. Küli Çor Türk bodun [ḳ]aġanıŋa eli[n törösin ] Bilgesin üçün, | alpin | erdemin [üçü]n ḳaz[g]antı |
| KÇ 12 | … ü[ŋüş s]üŋüşdökde Küli Çor oplayu tegip bulġayu / [Tab]ġaçḳa bunça süŋüşüp | alpin | erdemin üçün kü bunça tutdı. |
KT Kül Tigin Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 6 | (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : | (a)lp | kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : |
| KT D 3 | … ük : <iti> : (a)nça : ol(u)rur (e)rm(i)ş : bilge : ḳ(a)ġ(a)n : (e)rm(i)ş : | (a)lp | ḳ(a)ġ(a)n (e)rm(i)ş : buyruḳı y(ė)me : bilge : (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : (a)lp … |
| KT D 3 | … (a)lp ḳ(a)ġ(a)n (e)rm(i)ş : buyruḳı y(ė)me : bilge : (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : | (a)lp | (e)rm(ı)ş (e)r(i)nç : b(e)gl(e)ri y(ė)me : bod(u)nı y(ė)me : tüz (e)rm(i)ş … |
| KT K 4 | … bil(i)ġ(ı)n : (a)nta ö[yür (e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : | (a)lp | : kişig : yo[r(ı)tm(a)z] : (e)rm(i)ş : |
IB Irk Bitig
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlarO Ongin Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarMan Manichaica I-III
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 171-226–236 | … do çigil k(e)nt erkligi ulug türkdün pr(a)sda[nk]lı çigil arslan el tirgök | [alp] | borguçan alp [t(a)r]kan beg elantük erksintük u[gurın]ta yme amtı bolzun |
| T II D 171-226–236 | … erkligi ulug türkdün pr(a)sda[nk]lı çigil arslan el tirgök [alp] borguçan | alp | [t(a)r]kan beg elantük erksintük u[gurın]ta yme amtı bolzun |
Sek Sekiz Yükmek
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.13 (Ib) | çıġay bolurlar ayıġ | alp | emgekin) ḳazġanç tileyür yine ḳorḳa |
| Jut.Sek.T-1.259 (Ia) | tip tirmek tip açılmaḳ tip kitermek tip tutmaḳ tip | alp | tip sımaḳ tip |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 41–47 | … aġı barım aġır yükler birle ol yaġılar ara uduzup ėltgeli saḳınsar ėrtiŋü | alp | . . ėrür |
| KİP 148–149 | bu pusar munçulayu taŋ adınçıġ | alp | erdemin kamaġ tınlıġlarḳa asıġ tusu ḳılu ḳutġarur .. |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II-14 | … : burḫan drm[. . . ] [inçe tė]p yrlġ yrlḳadı inçe ḳaldı [. . . kön] -gülin | alp | er talvi ögüz : suvın [. . . ] içiteki satıġsız : çindamani erdini [. . . … |
Tövbe Uygurca tövbe duası (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 40.2 [U 3114]-1–2 | soḳuştumuz : taḳı | alp | bulġuluḳ üç erdinike bek ḳatıġ arıġ süzük kirtgünç köŋül-lüg upası boltumu … |
Aynı gövdeden maddeler
“alp” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).