Derlem sözlüğü · madde
arta- fiil
Tanım
- Bozulmak, çürümek, yozlaşmak: “ed tavar kentü artayur buzulur” mal mülk kendi kendine bozulur, çürür; “yaġuşsa artar öz” (arzu) yaklaşınca öz bozulur; “bu ortu buzulġa, tükel artaġa” bu orta (hal) bozulur, tamamen çürür. Tanıklar: MaitKB2
- Bozmak, yıkmak (Orhon): “ėliŋin törüŋin kem artatı udaçı erti” ilini, töreni kim bozabilirdi. Tanıklar: KT
- “artamaḳ busulmaḳ” bozulma, yıkılma: “etözke ölmek artamaḳ” bedene ölüm ve çürüme. Tanıklar: ManShoR
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): arta- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- artamak 1 (Man) · artamaq 1 (ShoR) · artamaḳ 1 (Mait)
Çekimli biçimler (21):
Bağlamlar
Bütün geçişler (75) →KB Kutadgu Bilig
55 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 136 | basa keldi arzu tilek arzular / ḳayuḳa yaġuşsa | artar | öz ular |
| KB 1640 | bu eḍgü ḳarımaz yime opramaz / yaşı keḍ uzun ol atı | artamaz | |
| KB 3463 | bu kök tirgüki ol könilik törü / törü | artasa | kök turumaz örü |
| KB 4992 | bu sözke egildim birür men boyun / ziyaret ḳılayın | artar | men bu kün |
| KB 5862 | et ol bu kişi köŋli | artar | yıḍır / anı keḍ küḍezgü ay ḳılḳı ḳadir |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.001.03 | ed tavar kentü | artayur | buzulur yoḳ kurug emgek tözlüg adalıg turur.. |
| Mai.Tek.059.26–29 | ulatı köŋüli kögüzi | artamış | kaḳaḳsi (a)vazasay aşaylıg tınlıglar erser.. erser enetkekçe bolur türkçe … |
| Mai.Tek.069.06–08 | amranmaḳ biligin bir i(kintiş)ke savlıg.. et-özni | artadımız | aġançu taġun sav sözledimiz.. |
| Mai.Tek.096.01–04 | nommuŋ atın ėşidgeli bu kişiniŋ közünür aju(nta) ... buyansız bolmaḳ adası | artar | t / - ... kutı kavı aşılur |
| Mai.Tek.109.05–09 | … mış ı taraglaġı tüşlüg tamlıg bolur anı aşanıp yuŋlap ... -uları ... -ları | artayur |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 272 | Yıġlap udu | artadım | / Baġrım başın ḳarladım / Ḳaçmış ḳutuġ irtedim / Yaġmur kipi ḳan saçar |
| DLT II, 17 | Eren ḳamuġ | artadı | neŋ-ler uḍu / Tawar körüp üs-leyü es-ke çoḳar |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 4.2.2/41–44 | … ıġun bilen élig tutuşu adaq toqışu kirelim nirvan atlġ bek meŋü belgürtmek | artamaq | busulmaq uluşqa tép : |
| Sho.Rosia 6.1.2.2/20 | 經 | | | ayar başlayur mn tép 以言/// | [arta]ġuluq | savıġ yme tér 無有自在 bolmaz |
KT Kül Tigin Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT D 22 | … : t(e)l(i)nm(e)s(e)r : türük : bod(u)n : (e)l(i)ŋ(i)n : törüŋ(i)n : k(e)m | (a)rt(a)tı | [ud(a)çı (e)rti : |
BK Bilge Kagan Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK D 19 | … )r: t(e)l(i)nm(e)s(e)r : türük : bod(u)n : ėl(i)ŋ(i)n : tör(ü)g(i)n: k(e)m | (a)rt(a)tı | : ud(a)çı [(e)rt]i: |
Man Manichaica I-III
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 173b2-392–395 | kim etöz üçün emgenser tolgansar yme an(ı)ŋ utlısı etözke ölmek | artamak | bulunçı ol |
U Uigurica I-IV
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. III, M. 182-30 | … as-lıġ-lar .. ḫalınçu T. III M. 225. as-lıġ-lar .. ḳasanıġ as-lıġ-lar .. | artamı[s] | .. köŋül-lüg-ler .. ḳatır köŋül-lüg-ler .. yavlaġ köŋül-lüg-ler .. bulḳanm … |
TT TT I-X
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T III D 2603.-27–28 | az nızwanı -ḳa aġuḳup . | artayu | yoḳattururta . amvrdşn -lıġ ot öze . aŋa yürünteg ḳıltıŋız [.] |
Sek Sekiz Yükmek
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.136 (Ia) | tüketi burḫanlarnŋ ḳamaz aḳıtmaz | artamaz | buzulmaz arıġ turuḳ |
AH Atebetü’l-Hakâyık
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 393–396 | … dvan cėfa cėvr bile ḳanı bir vėfalıġ bar erse tile sen artaḳ sen anın ajun | artadı | nelük bu ajunḳa ḳılur sen gile |
Abh Abhidharma (Shogaito)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 4536 | bar yėrdinçü yme ermez buzuldaçı | artadaçı | yme ermez. |
Aynı gövdeden maddeler
“arta” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).