Derlem sözlüğü · madde
ilig isim
Tanım
- Hükümdar, kral (KB’de hükümdar Küntogdı’nın adı yerine de geçer): “ilig aydı uḳtum men emdi sözüŋ” hükümdar dedi: sözünü şimdi anladım; “ilig köz ḳulaḳ tuttı ilde ḳamuġ” hükümdar ilin her yanında göz kulak tuttu; “ilig ḳaznaḳı toldı altun kümüş” hükümdarın hazinesi altın gümüşle doldu; “ÖGDÜLMİŞ CEVABI İLİGKE” Ögdülmiş’in hükümdara cevabı; “ayur inç tirilsü ilig miŋ yılın” hükümdar bin yıl esen yaşasın, der; “aya il tutuġlı ilig” ey ili tutan hükümdar. Tanıklar: KB4
- (Budist ve Maniheist metinlerde ėlig) kral; “ėlig ḳan” kral, hükümdar; “çaḳravart ėlig ḳan” cihan hükümdarı: “şanki çaḳravart ėlig ḳannıŋ … kunçuylar erdinisi” Śaṅkha cihan hükümdarının değerli prensesi; “tŋriler ėligi-y-a” ey tanrıların kralı; “birök kiçig kiçig ėligler körkin ḳurtulġu tınlġlar erser” eğer küçük krallar görünüşüyle kurtulacak canlılar varsa; “maḫarıt elleg” büyük kral; “yarlıġkançuçı kaŋamaz edgü kılınçlıg eligemez” merhametli babamız, iyi işli kralımız. Tanıklar: KPMait3U2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Yazıtlarda ėl ‘il’ adının belirtme biçimi ėl(i)g bu yazımla birleşir: “Az ėlig tutdı” (KÇ) Az ilini tuttu; “ėl(i)g ança tutm(ı)ş” ili öylece tutmuş.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ilig — yalın hâliyle 604 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- ėlig 58 (Mait, U, BK, KT) · êlig 3 (ShoR)
- ėligi 14 (U, Mait, Abh) · éligi 5 (ShoR)
Çekimli biçimler (21):
Bağlamlar
Bütün geçişler (904) →KB Kutadgu Bilig
752 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 92 | bolu birdi ewren | ilig | birdi taḫt / tuta birsü teŋri bu taḫt birle baḫt |
| KB 995 | İLİG | SU‘ALİ AY TOLDIḲA / / ilig aydı uḳtum bu söz belgülüg / söz aslı neçe ol … | |
| KB 1908 | oŋayın | ilig | tuttı tersi maŋa / kemişmegil emdi ay ersig toŋa |
| KB 3219 | İLİG | PENDİ OḌĠURMIŞḲA / / sen emdi ḳayu sen maŋa ay aça / ikide biri bol üçünç … | |
| KB 5132 | LXXI. OḌĠURMIŞ | İLİGKE | PEND BİRMİŞİN AYUR / / yanut birdi oḍġurmış aydı ilig / bayat birsü barça … |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
68 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.003.06–10 | ç(a)ḳr(a)v(a)rt | ėlig | kan ornıŋa olurġulug tigin öge atıŋa abişıḳ kılmış bėş ajun tınlıglarag ur … |
| Mai.Tek.035.11–14 | … t mıŋ mingü kölüŋüke minmiş yinçge kırkınlar birle tegrıḳlep şanki çkrvirt | ėlig | kanta ulatı |
| Mai.Tek.051.37–38 | ol oġurka şanki ç(a)ḳr(a)v(a)rt | ėlig | kan bizni kodup ıdalap toyın boltı.. |
| 3a-7–10 | kim mn ḳam(a)-ġda öŋre d(a)rmaruçi atlġ | ilig | ḫan erken maitar atlġ edgü ögli dyan saḳınç saḳıntım yüz kalp üç asanki ed … |
| Mai.T-11.9b.15–27 | ol yaruḳ-lar ara ḳaltı upaşati ilig ḫan-nıŋ töpüsinte murtagati | ilig | ḫan blgülüg bolmışça oŋtun yıŋaḳ ködrümintin otuz iki ḳut buyanın tükel(l) … |
U Uigurica I-IV
47 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. II Y.18 - T. II Y.10- 3–5 | birök kiçig kiçig | ėligler | körkin ḳurtulġu tınlġlar erser ḫuanşı ım pusar ol tınlġlar-ḳa kiçig kiçig … |
| U II, T. II Y. 52,1- III 21-13–16 | öŋre ajuntaḳı öç kek özü- . . . . . . [tı]ltaġınta brḫmadati | ėligig | artuḳraḳ t- . . . . . . yorıyu barıp s . . [u]pusup atl[ġ] . . . . . . . . … |
| U II, T. III M. 207 a II.-43–48 | tėp . . anta ötrü tŋriler | ėligi | ḫurmuz-ta tŋri supiratisdit tŋri urı-sı-nıŋ ol sav-ın esidip ertiŋü adınu … |
| U II, T. III M. 207.-63–65 | tŋriler | ėligi--y-a | ançulayu oġ ol ıduġ tınlġ-ıġ yme artuġraġ arıġ süzük erür tėp bilgülüg ol |
| U II, T. III M. 207 b.-29 | anta ötrü tŋri--ler | ėligi | ḫurmuzta tŋri inçip .. ançulayu kelmis-tin bu öd--[l]erig sav-larıġ alıp t … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.3. V /5 | … ig tüşke tegip yé[rtinçü] yüknürmn yipüp öŋ [lü]g yalın yaroqluġ sıru[qlar | éligi | atlġ] teŋri burḫan qu[tı]ŋa : |
| Sho.Rosia 2.2.4 /6 | yükün[ ü]rmn erdini lénḫua [çeçek üze edgü olor] -mış şala sögütler | él[i]gi | atlġ t[eŋri burḫan qutıŋa] |
| Sho.Rosia 7.2 /165 | 我是天人王 m(e)n erür mn t(e)ŋri-ler-niŋ [talŋuḳlarnıŋ | êlig | ḫan :: |
| Sho.Rosia 7.2 /281–290 | … ol evdin 下夜始二更 ada[ḳtaḳı yam ///] ikinti küz-ed-te 未開 açılmayuḳ erti 王家常法 | êlig[ | //] törö erti 待遠使命来往 kütdürgülük ıraḳ-taḳı bar kel ḳ[ı]l[taçı-] larıġ 至初夜盡 … |
| Sho.Rosia 8.3 /245 | yoḳ ḳuruġ | éligi | atlġ ad-ta tuḍulmış aŋ ilki arıġ süz-ök nomluġ et’öz-ke tükel bolġalı uyur … |
BK Bilge Kagan Yazıtı
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 3 | (e)çim ḳ(a)g(a)n : ėli : ḳ(a)mş(a)g : boltuḳınta : bod(u)n : | ėl(i)g | ik(e)gü : boltuḳınta : izg(i)l : bod(u)n : birle : süŋ(ü)şd(ü)m(i)z : |
| BK D 4 | (a)nı] üçün : | ėl(i)g | : (a)nça tutm(ı)ş (e)r(i)nç ėl(i)g tut(u)p törü[g : ėtm(i)ş : özi (a)nça : … |
| BK D 4 | (a)nı] üçün : ėl(i)g : (a)nça tutm(ı)ş (e)r(i)nç | ėl(i)g | tut(u)p törü[g : ėtm(i)ş : özi (a)nça : k(e)rg(e)k bolm(ı)ş] |
| BK D 13 | … ök(ü)rm(i)ş : b(a)şl(ı)g(ı)g : yük(ü)nt(ü)rm(i)ş : ḳ(a)ŋ(ı)m : ḳ(a)g(a)n : | [ėl(i)g | törüg : ḳ(a)zg(a)n(ı)p : uça : b(a)rm(ı)ş :] ḳ(a)ŋ(ı)m : [ḳ(a)g(a)n / -ḳa] … |
| BK D 36 | [ėl(i)g | t]örüg : y(ė)gdi : ḳ(a)zg(a)nt(ı)m : |
Sek Sekiz Yükmek
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.247 (Ib) | idi teg- şilmeki yoḳ tözün oġulum bo yirtinçüdeki kim ḳamaġ | iligler | |
| Jut.Sek.T-1.249 (IIc) | et’öz tegşürüp kelirler ol | iligler | ḫanlar yme alḳuḳa yrlıḳançuçı |
| Jut.Sek.T-1.414 (IId) | ol oḳ tŋri yirinte yene yoḳ ḳuruġ | ilig | atlġ burḫan blgürer |
| Jut.Sek.T-1.425 (Ia) | burḫan biligŋe tegdiler alḳu yoḳ ḳuruġ | ilig | tigme orunḳa |
| Jut.Sek.T-1.426 (IIc) | yoḳ ḳ[ ]ġ | iligi | atlġ burḫanlar [?] klp ödi kirsiz arıġ tip ------ |
KT Kül Tigin Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT D 3 | … i)nç : b(e)gl(e)ri y(ė)me : bod(u)nı y(ė)me : tüz (e)rm(i)ş : (a)nı üçün : | ėl(i)g | : (a)nça tutm(ı)ş : er(i)nç : ėl(i)g tut(u)p : törüg : itm(i)ş : |
| KT D 3 | … y(ė)me : tüz (e)rm(i)ş : (a)nı üçün : ėl(i)g : (a)nça tutm(ı)ş : er(i)nç : | ėl(i)g | tut(u)p : törüg : itm(i)ş : |
| KT D 8–9 | ėll(i)g : bod(u)n (e)rt(i)m : ėl(i)m : (a)mtı ḳ(a)nı : k(e)mke : | ėl(i)g | : ḳ(a)zġ(a)nur m(e)n : tėr (e)rm(i)ş : ḳ(a)ġ(a)nl(ı)g : bod(u)n : (e)rt(i) … |
| KT D 16 | ḳ(a)ŋ(ı)m ḳ(a)ġ(a)n : (a)nça | ėl(i)g] | törüg : ḳ(a)zġ(a)n(ı)p : uça : b(a)rm(ı)ş : ḳ(a)ŋ(ı)m : ḳ(a)ġ(a)nḳa : / b( … |
Abh Abhidharma (Shogaito)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 635–638 | … turḳaru bışrunmış üçün bilge bilig-lig yėvig tizigig alḳu niz-vanı-lar-nıŋ | ėligi | ḫan-ı tėdmiş biligsiz niz-vanı küç-in kösün-in alḳu barça ḳunup alır yinde … |
| Abh.Sho. 1208 | bu oḳ inçip uġrayu | ėlig | bėrmek ermez. |
| Abh.Sho. 1209–1210 | nom nomlamaḳ-nıŋ | ėlig | bėrmek-niŋ anıŋ yörügi oḫşaşur 云何相似nedegin oḫşaşur tėp tėser. |
| Abh.Sho. 1212–1219 | ḳıınıp ḳadıġlanıp | ėlig | sunup anda inçip tardıp umuġ ınaġ bolġalı adı ködrülmiş yme andaġ oḳ uzman … |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 121–123 | birök kiçig kiçig | iligler | körkin körü ḳurtulġu tınlıġlar erser ḳuanşi im pusar ol tınlıġlarḳa kiçig … |
| KİP 121–123 | … n körü ḳurtulġu tınlıġlar erser ḳuanşi im pusar ol tınlıġlarḳa kiçig kiçig | iligler | körkin körtgürü nomlayur ḳutġarur . . |
KP Kalyanamkara Papamkara
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarKÇ Küli Çor Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KÇ 6 | bulup Az | ėlig | tutdı. Kėrü Az erti. Küli Çor Türk bodun [ḳ]aġanıŋa eli[n törösin ] Bilges … |
IB Irk Bitig
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| IB 48 | … rı yol t(ė)ŋri m(ė)n. sınukıŋın s(a)p(a)r m(ė)n, üzüükiŋin / ulayur m(ė)n. | ilig | itmiş m(ė)n. (ė)dgüsi bolzun tėr. |
Man Manichaica I-III
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 173a2-425–427 | amtı y(a)rlagkançuçı kaŋamaz edgü kılın-çlıg | elig(e)mez | sans(a)z tümen yıl boltı |
TT TT I-X
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.14-93 | öŋreki | ilig-ler | /////// ḳut kelti . |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-37–40 | tüz-ün körgeli erklig tėp tüz-üdin kögülmiş atl(ı)ġ-ḳa tuyunmış-lar | iligi | ıduḳ-ḳa tüz töpüm üz-e yükünürm(ė)n |
Aynı gövdeden maddeler
“ilig” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).