Mait sözlüğü · madde
baş isim
Tanım
- Baş, kafa: “başım kesmesüni keseyin tilim” başımı kesmesin diye dilimi keseyim; “til arslan turur … başıŋnı yiyür” dil aslandır, başını yer; “başları üze” başlarının üstünde; “ş(i)mnu başın bıçtı” şeytanın başını kesti; “başıŋ kökke tegse” başın göğe erişse; “kötürdi başa” başını kaldırdı. Tanıklar: MaitManKB3
- Baş olan, önder, başkan: “sü başı tay saŋun” ordu komutanı Tay Sengün; “on iki ḫayl başı” on iki boyun başı; “ėdėbler başı til küḍezmek” edeplerin başı dili korumaktır; “bu üç türlüg ol kör ay ilçi başı” ey ülkenin başı, bu üç türlüdür. Tanıklar: KİPKuTAH
- Bir şeyin başı, ucu, tepesi; başlangıç: “taġlar başı kertilür” dağların başı yarılır; “ḳayra başınta” Kayra başında (ırmak kaynağında); “ėdgü başında” … başında; “bıŋa başı” bin(lik birliğin) başı. Tanıklar: ŞU2DLT
- Yara (?): “eger tegse sizke baş” size bir yara dokunursa; “bütmiş başıġ ḳartadı” iyileşmiş yarayı kaşıdı. Tanıklar: KuTDLT
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
U II “anta başa” örneğindeki başa ‘basa’ (sonra) anlamındadır.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): baş — yalın hâliyle 696 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- başka 829 (EÇS, Mait, KB) · başḳa 12 (KB, AH)
Çekimli biçimler (42):
başka 829
başı 649
başında 595
başına 536
başın 215
başları 159
başlar 105
başların 82
başını 45
başım 43
başa 41
başınta 12
başḳa 12
başda 10
başıŋ 10
başıŋa 10
başlarını 5
başıġ 5
başıŋnı 4
başıntaḳı 2
başımın 2
başta 2
başnı 2
baştan 2
baştın 2
başġaru 1
başġa 1
başdın 1
başımnı 1
başdaḳı 1
başımıznı 1
başımızta 1
başlarım 1
başi 1
başlarınta 1
başındaḳı 1
başlarıŋa 1
başaḳı 1
başlarıŋıznı 1
başlarıŋızḳa 1
başındın 1
başıŋnu 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (25) →Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
25 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.00249–00255 | … m hormuzta teŋri--(te) ulatı ulug küçlüg teŋri--(ler) kirit atlıg dıdımlıg | başları | üze |
| Mai.Tek.003.15–23 | tört erdnilig yarataglag sekiz tümen tört mıŋ kent uluşlarda barça--da | baştın | açsız kızsız kısıg--sız kavrıgsız yaġısız börisiz basınç--sız unçsuz irtsi … |
| Mai.Tek.005.17–19 | tagda barıp çinaġantik atlıg ... -up | başlarıŋa | saçıp isig (özlerin ozġuru yarlı)kadı nom nomlayu yarlıḳap şmnanç (kutıŋa … |
| Mai.Tek.005.38–42 | … yarlıḳ(ap) ölür özinte ozġurup arha(nt) kutıŋa tegürü yarlıḳadı dya(n) ... | baş | agrag iginte oz(ġurup) ... |
| Mai.Tek.035.10 | erdnilig köligelik | başınta | |
| Mai.Tek.043.09–10 | kaltı | baş | agrıg iglerniŋ tıltaġı baş erür sögütler tüşmekiŋe aŋ |
| Mai.Tek.043.09–10 | kaltı baş agrıg iglerniŋ tıltaġı | baş | erür sögütler tüşmekiŋe aŋ |
| Mai.Tek.050.13–16 | … erdnim burkan kutın bulup nomlug tilgen tevirmiş şanki çaḳr(v)rt ėlig kan | başın | sekiz tümen tört mıŋ ėligler begler arşidati puranı başlap |
| Mai.Tek.052.24–27 | … rdni bir bire ulug tört erdnilig samntapuşp atlıg saŋram itip teŋri burkan | başın | kamag bursoŋ kuvragka buşı bėrür.. |
| Mai.Tek.060.23 | … n suḳin öz ėlgin öz et-özümüz--ni karnımıznı uçamıznı eniŋümüzni butumuznı | başımıznı | yüzümüzni bitiyür-biz.. |
| Mai.Tek.062.39–42 | … ip) antran kurtulup bu muntag ki(çig) tamularda tugmış erür-biz ... kayusı | başımızta | didim p(as)aḳ |
| Mai.Tek.067.16–21 | ... meŋizlig / - ... kolların- ... ... - / / | baş | b / - ... saŋram salıg ... - / / / ig alır korıyur ... |
| Mai.Tek.068.31–33 | amarılar kızartmış temirlig çomaḳların | başka | toḳışu yogrutça miyilerin sançışu yėyürler.. |
| Mai.Tek.103.27–36 | … gülüg öz--leri teŋri meŋileri erter barır kaltı yaġı alkınmış yula teg taŋ | başıntaḳı | uyaḳur yulduzlar teg basa basa teŋri yėrintin tayar--lar ... |
| Mai.Tek.112.20–30 | … kitumat(i) (kent) ... (t)özün ... -ler ... teg ... - / deki edgü ögre-? - | başın | bursoŋ ... (tapınıp) udunup öŋi öŋi (burkan kutı)ŋa tegirler |
| Mai.Tek.112.31–38 | … kutıŋa ... -lar ... yine ök sansız ... örtlük yalın--(lıg) ... - / sekler | başlarınta | (kızartmış ör)tlüg temirlig hua (çeçek) itinmiş ... kayusı örtlüg (temirli … |
| Mai.Tek.113.19–25 | … anç başlıglar ... otruġı bir ulug toyın başlıg muntag sav ... -lar tegreki | başlar | ka- ... -usurlar ... közleri to- ... aġızlarıntın ört ya(lın öner) |
| 1a-17–18 | ḳaltı yaġı alḳınmış yula teg taŋ | başıntaḳı | oyaḳur yultuzlr teg basa basa tŋri [y]ėri[n]tin tayarlar . . |
| 3a-13–14 | r(a)tnaşiki burḫan | başın | tüklüg tümenlig burḫanlarda wyakrit alḳış bultum . . |
| 6b-12–16 | baş | bıçġalı töş s[enç]geli ḳırtışın soyġalı közin oyġa-lı ėlgin adaḳın bıçġalı … | |
| Mai.T-11.8a.09–17 | … trü santuşu-ti tŋri çintamanilaġ [kölige]lig kuşatar brḫmawati ḳatunnu(n)g | başınta | tegzintürür |
| Mai.T-11.11b.23–26 | … yılıġ birisi soġuḳ (.) ol suw üze bodiswtaġ yuyurlar arıturlar .. turḳ-aru | başınta | yürüŋ köligelik tegsinü turur .. |
| Mai.T-11.11b.27 | … e ḫua yawışġu saça iki tiz-in sökütėp köküş öŋlüg çar-toḳırın y[ara]tıġlıġ | başın | bodiswt adaḳıŋa sunup inçe tėp tėyür (.) |
| Mai.T-11.12a.13–16 | ḳamşa-dı .. emtı bėrökin atayım ḳaŋıçıŋ-ḳa amranmaḳ köŋülü(n) bar erser | başım | üz<e> irklegil .. ḳop öz ḳonuḳ-larım ögirzün .. |
| Mai.T-11.12b.13–29 | … riler wçirin oynayu öŋtün yıŋaḳ uduzurlar santuşuti tŋri erdinilig kuşatar | başınta | tegzintürür .. şanki çkrwrt ilig ḫan tapınur .. begleri bėrle öŋtün uduzur … |
Aynı gövdeden maddeler
“baş” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).