KuT sözlüğü · madde
baş isim
Tanım
- Baş, kafa: “başım kesmesüni keseyin tilim” başımı kesmesin diye dilimi keseyim; “til arslan turur … başıŋnı yiyür” dil aslandır, başını yer; “başları üze” başlarının üstünde; “ş(i)mnu başın bıçtı” şeytanın başını kesti; “başıŋ kökke tegse” başın göğe erişse; “kötürdi başa” başını kaldırdı. Tanıklar: MaitManKB3
- Baş olan, önder, başkan: “sü başı tay saŋun” ordu komutanı Tay Sengün; “on iki ḫayl başı” on iki boyun başı; “ėdėbler başı til küḍezmek” edeplerin başı dili korumaktır; “bu üç türlüg ol kör ay ilçi başı” ey ülkenin başı, bu üç türlüdür. Tanıklar: KİPKuTAH
- Bir şeyin başı, ucu, tepesi; başlangıç: “taġlar başı kertilür” dağların başı yarılır; “ḳayra başınta” Kayra başında (ırmak kaynağında); “ėdgü başında” … başında; “bıŋa başı” bin(lik birliğin) başı. Tanıklar: ŞU2DLT
- Yara (?): “eger tegse sizke baş” size bir yara dokunursa; “bütmiş başıġ ḳartadı” iyileşmiş yarayı kaşıdı. Tanıklar: KuTDLT
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
U II “anta başa” örneğindeki başa ‘basa’ (sonra) anlamındadır.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): baş — yalın hâliyle 696 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- başka 829 (EÇS, Mait, KB) · başḳa 12 (KB, AH)
Çekimli biçimler (42):
başka 829
başı 649
başında 595
başına 536
başın 215
başları 159
başlar 105
başların 82
başını 45
başım 43
başa 41
başınta 12
başḳa 12
başda 10
başıŋ 10
başıŋa 10
başlarını 5
başıġ 5
başıŋnı 4
başıntaḳı 2
başımın 2
başta 2
başnı 2
baştan 2
baştın 2
başġaru 1
başġa 1
başdın 1
başımnı 1
başdaḳı 1
başımıznı 1
başımızta 1
başlarım 1
başi 1
başlarınta 1
başındaḳı 1
başlarıŋa 1
başaḳı 1
başlarıŋıznı 1
başlarıŋızḳa 1
başındın 1
başıŋnu 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (21) →KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
21 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/9b1 | 140 eger tegse sizke | baş | çın-oḳ tegdi boḍunḳa baş anıŋ meŋizlig ol künler ewrer-miz anı boḍun arası … |
| Ku. T. 25/9b1 | 140 eger tegse sizke baş çın-oḳ tegdi boḍunḳa | baş | anıŋ meŋizlig ol künler ewrer-miz anı boḍun arasında bilmek üçün taŋrı anl … |
| Ku. T. 25/25b2 | … m icabet ḳıldılar taŋrıḳa hem yalavaçḳa anda kiḍin kim ol kim tegdi olarḳa | baş | anlarḳa kim eḍgülük ḳıldılar olardın saḳındılar yanut uluġ ol |
| Ku. T. 27/20b3 | … z namazḳa yuŋ yüzleriŋizni hem eligleriŋizni tirseklerke tegi hem sürüŋler | başlarıŋızḳa | aḍaḳlarıŋıznı iki aşuḳuŋuzḳa tegi eger bolsa sizler cünüb arınıŋlar eger b … |
| Ku. T. 27/26a2 | … ın-oḳ taŋrı tuttı yaʿḳub oġlanlarınıŋ bıçıġını ıḍtımız olardın on iki ḫayl | başı | aydı taŋrı: men siziŋ birle men eger aḍaḳın ḳılsa sizler namaznı bėrse siz … |
| Ku. T. 28/27b1 | … mėnde kidin ėwdüŋüzlermü iḍiŋiz yarlıḳıŋa attı tahtalarnı tuttı ḳadaşınıŋ | başını | süḍreyür anı öziŋe aydı: ey anam oġlı bütünlükin bu boḍun küçsüzlediler mė … |
| Ku. T. 28/55b3 | … kimni kim ḳışursa taŋrı köndürgen yoḳ anı ḳoḍar olarnı yolsuz-– luḳ içinde | başları | tezginip turuḳarlar ḳaraġular |
| Ku. T. 28/64a1 | başlarım | taŋrı atı birle rahmetlig ulaşu yarlıḳaġan | |
| Ku. T. 29/9a3 | … larını ʿahdlarında kiḍin olar taᶜn ḳılsalar diniŋiz içinde toḳuşuŋlar küfr | başlarını | olar and yoḳ olarḳa bolġay kim yanġalar |
| Ku. T. 30/28a1–3 | 66 seçtimiz aŋar ol işni kim bularnıŋ ḳuḍruḳları kesilmiş ol taŋ | başında | kirgenler |
| Ku. T. 31/4b3 | 4 aydı:. iḍim men süst boldı süŋük mėndin yandı | baş | ürüŋlüki bolmadım sėni oḳımaḳda ey iḍim bed-baḫt |
| Ku. T. 31/66b1–3 | 94 aydı: ey anam oġlı tutmaġıl saḳalımnı hem | başımnı | bütünlükin ḳorḳdum aysa men aḍrılmaḳlıḳ yaʿḳub oġlanları üze küḍezmediŋ me … |
| Ku. T. 33/3b3 | … öni sözlegli erenler köni sözlegli ḳunçuylar sergen erenler sergen tişiler | baş | ḳoḍı erenler baş ḳoḍı tişiler sadaḳa bėrgen erenler sadaḳa bergen tişiler … |
| Ku. T. 33/3b3 | … ler köni sözlegli ḳunçuylar sergen erenler sergen tişiler baş ḳoḍı erenler | baş | ḳoḍı tişiler sadaḳa bėrgen erenler sadaḳa bergen tişiler ruze tutġan erenl … |
| Ku. T. 34/39b1 | 146 ündürdimiz anıŋ üze yıġaç ḳabaḳ | başındın | |
| Ku. T. 34/73a3 | … kim törüttüm menim ḳudretim birle tekebbür[luḳ] mu ḳıldıŋ az[u] bolduŋ mu | baş | kötürgenlerdin |
| Ku. T. 35/32a2 | 18 ve ḳorḳutġıl olarnı azife küni birle ançada yürekler boġuz | başıŋa | kelgüsi öwke siŋrügliler yoḳ zalimlerḳa yaġuḳdın ap şefiʿdin boyun sunur |
| Ku. T. 36/29b2 | 45 körgey sen olarnı ʿarza ḳılınġaylar anıŋ üze | başların | ḳoḍı kemişmişler uçuzluḳdın baḳġaylar yaşru közdin ayġaylar anlar kim tapt … |
| Ku. T. 36/86a3 | 48 anda kiḍin ḳuyuŋlar | baş | üze ol ḳaynar suw ḳınındın |
| Ku. T. 37/46a3 | … le kirür sizler mescid-i haramḳa eger tilese taŋrı ḳorḳunçsuz yülütügliler | başlarıŋıznı | saçnı ḳısḳa ḳılıġlılar ḳorḳmaz sizler bilür ol kim bilmez sizler ḳıldı and … |
| Ku. T. 38/60a3 | … açan ay[ıl]sa olarḳa: yarlıḳatu ḳolsun sizni taŋrınıŋ yalavaçı. tolayurlar | başlarını | körer sen olarnı yüz ewrer olar boynaġuluḳ ḳılġanlar |
Aynı gövdeden maddeler
“baş” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).