AH sözlüğü · madde
baş isim
Tanım
- Baş, kafa: “başım kesmesüni keseyin tilim” başımı kesmesin diye dilimi keseyim; “til arslan turur … başıŋnı yiyür” dil aslandır, başını yer; “başları üze” başlarının üstünde; “ş(i)mnu başın bıçtı” şeytanın başını kesti; “başıŋ kökke tegse” başın göğe erişse; “kötürdi başa” başını kaldırdı. Tanıklar: MaitManKB3
- Baş olan, önder, başkan: “sü başı tay saŋun” ordu komutanı Tay Sengün; “on iki ḫayl başı” on iki boyun başı; “ėdėbler başı til küḍezmek” edeplerin başı dili korumaktır; “bu üç türlüg ol kör ay ilçi başı” ey ülkenin başı, bu üç türlüdür. Tanıklar: KİPKuTAH
- Bir şeyin başı, ucu, tepesi; başlangıç: “taġlar başı kertilür” dağların başı yarılır; “ḳayra başınta” Kayra başında (ırmak kaynağında); “ėdgü başında” … başında; “bıŋa başı” bin(lik birliğin) başı. Tanıklar: ŞU2DLT
- Yara (?): “eger tegse sizke baş” size bir yara dokunursa; “bütmiş başıġ ḳartadı” iyileşmiş yarayı kaşıdı. Tanıklar: KuTDLT
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
U II “anta başa” örneğindeki başa ‘basa’ (sonra) anlamındadır.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): baş — yalın hâliyle 696 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- başka 829 (EÇS, Mait, KB) · başḳa 12 (KB, AH)
Çekimli biçimler (42):
başka 829
başı 649
başında 595
başına 536
başın 215
başları 159
başlar 105
başların 82
başını 45
başım 43
başa 41
başınta 12
başḳa 12
başda 10
başıŋ 10
başıŋa 10
başlarını 5
başıġ 5
başıŋnı 4
başıntaḳı 2
başımın 2
başta 2
başnı 2
baştan 2
baştın 2
başġaru 1
başġa 1
başdın 1
başımnı 1
başdaḳı 1
başımıznı 1
başımızta 1
başlarım 1
başi 1
başlarınta 1
başındaḳı 1
başlarıŋa 1
başaḳı 1
başlarıŋıznı 1
başlarıŋızḳa 1
başındın 1
başıŋnu 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (14) →AH Atebetü’l-Hakâyık
14 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 117–120 | … reksiz sözini kömüp kizleyür biligsiz ne aysa ayur uḳmadın anın öz tili öz | başını | yiyür |
| AH 129–132 | eşitgil biliglig negü tip ayur ėdėbler | başı | til küḍezmek tiyür tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun ḳalı çıḳsa bektin tiş … |
| AH 133–136 | … saġı üküş yaŋşaġan til unulmaz yaġı sözüŋ boşlaġ ıḍma yıġa tut tiliŋ yeter | başḳa | bir kün bu til boşlaġı |
| AH 137–140 | ḫirėdlıġmu bolur tili boş kişi telim | başnı | yidi bu söz til boşı öçüktürme erni tilin bil bu til başıḳtursa bütmez büt … |
| AH 137–140 | … bu söz til boşı öçüktürme erni tilin bil bu til başıḳtursa bütmez büter oḳ | başı | |
| AH 141–144 | sėfih er tili öz | başı | duşmanı tilindin töküldi telim er ḳanı üküş sözlegende öküngen telim tilin … |
| AH 217–220 | … tümen na-ḫoşı baḳıp taş bezekin körüp sen muŋa köŋül bamaḳıŋ bil ḫata‘lar | başı | |
| AH 297–300 | … ek telim mal üküş ḳul ḳara-baş kerek ėgėr yıġdıŋ erse ‘umürluḳ tavar burun | başḳa | börkni keḍer baş kerek |
| AH 297–300 | … ul ḳara-baş kerek ėgėr yıġdıŋ erse ‘umürluḳ tavar burun başḳa börkni keḍer | baş | kerek |
| AH 333–336 | isiz ḳılġan erke sen eḍgü ḳıla kėrėmniŋ | başı | bu erür keḍ bile ėgėr kelse erdin saŋa eḍgülük üküş ḳıl ol erniŋ sėnasın t … |
| AH 357–360 | uḳup sözle sözni ivip sözleme sözüŋ kizle kiḍin | başıŋ | kizleme miŋ er dostuŋ erse üküş körmegil bir er duşman erse anı azlama |
| AH 361–364 | … in birer sehv kelür neçe pür hünėrlıġda bir ‘ayb bolur bu bir ‘aybdın ötrü | başın | kesgüçi ajunda tirilgü kişisiz ḳalur |
| AH 389–392 | ḳanı ‘ahd ėmanėt ḳanı eḍkülüg kiḍin künde ḫayr iş me kötrülgülüg | başı | bardı ḫayrnıŋ soŋı barġusı öŋi keldi şėrrniŋ soŋı kelgülüg |
| AH 489–492 | ( Emir Seyfeddin ) / / ėdibler ėdibi fazıllar | başı | güherdin söz aymış ögün söz bışı uġan rahmėt itsün bu sa‘at aŋa yarın ḳops … |
Aynı gövdeden maddeler
“baş” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).