ŞU sözlüğü · madde
baş isim
Tanım
- Baş, kafa: “başım kesmesüni keseyin tilim” başımı kesmesin diye dilimi keseyim; “til arslan turur … başıŋnı yiyür” dil aslandır, başını yer; “başları üze” başlarının üstünde; “ş(i)mnu başın bıçtı” şeytanın başını kesti; “başıŋ kökke tegse” başın göğe erişse; “kötürdi başa” başını kaldırdı. Tanıklar: MaitManKB3
- Baş olan, önder, başkan: “sü başı tay saŋun” ordu komutanı Tay Sengün; “on iki ḫayl başı” on iki boyun başı; “ėdėbler başı til küḍezmek” edeplerin başı dili korumaktır; “bu üç türlüg ol kör ay ilçi başı” ey ülkenin başı, bu üç türlüdür. Tanıklar: KİPKuTAH
- Bir şeyin başı, ucu, tepesi; başlangıç: “taġlar başı kertilür” dağların başı yarılır; “ḳayra başınta” Kayra başında (ırmak kaynağında); “ėdgü başında” … başında; “bıŋa başı” bin(lik birliğin) başı. Tanıklar: ŞU2DLT
- Yara (?): “eger tegse sizke baş” size bir yara dokunursa; “bütmiş başıġ ḳartadı” iyileşmiş yarayı kaşıdı. Tanıklar: KuTDLT
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
U II “anta başa” örneğindeki başa ‘basa’ (sonra) anlamındadır.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): baş — yalın hâliyle 696 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- başka 829 (EÇS, Mait, KB) · başḳa 12 (KB, AH)
Çekimli biçimler (42):
başka 829
başı 649
başında 595
başına 536
başın 215
başları 159
başlar 105
başların 82
başını 45
başım 43
başa 41
başınta 12
başḳa 12
başda 10
başıŋ 10
başıŋa 10
başlarını 5
başıġ 5
başıŋnı 4
başıntaḳı 2
başımın 2
başta 2
başnı 2
baştan 2
baştın 2
başġaru 1
başġa 1
başdın 1
başımnı 1
başdaḳı 1
başımıznı 1
başımızta 1
başlarım 1
başi 1
başlarınta 1
başındaḳı 1
başlarıŋa 1
başaḳı 1
başlarıŋıznı 1
başlarıŋızḳa 1
başındın 1
başıŋnu 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (15) →ŞU Şine Usu Yazıtı
15 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU K 6 | sü yorıdı özümin öŋre bıŋa | başı | ı<d>tı ḳayrada öŋdin yantaç? ... [-da] [k]ony[lıg] toḳ (...) |
| ŞU K 7 | içgerip yana yorıdım ḳayra | başınta | üç birküda ḳan süsi [birle] [k]atıltı[m] anta (...) |
| ŞU D 3 | … kiz oġuz loḳuz tatar ḳalmatı kelti seleŋe kidin yılun ḳol birdin sıŋar şıp | başıŋa | tegi çerig ėtdim |
| ŞU D 4 | kergün saḳışın şıp | başın | yöra kelti ... ııçı seleŋeke tegi çeri[g it]di bėşinç ay toḳuz otuzḳa süŋü … |
| ŞU D 6 | yelme eri kelti yaġı [kelü]r tėdi yaġın | başı | yorıyu kelti sekizinç ay ėki yaŋıḳa çıġıltır / költe ḳasuy kezü süŋüşdim a … |
| ŞU D 6 | … ḳasuy kezü süŋüşdim anta sançdım anta udu yondim ol ay bėş yėgirmike keyre | başı | üç birküde tatar birle ḳatı toḳıdım sıŋarı bodun |
| ŞU D 7 | … ört yėgirmike kemde / D 8: toḳıdım ol y[ılḳa?] (...) kd . ç . nt ... [tė]z | başınta | ḳasar ḳurıdm örgin anta ėtitdim çıt anta toḳıtdım yay anta yayladım yaḳa a … |
| ŞU D 9 | bėşinç ayḳa tegi (...) -ḳa() ötüken yış | başı | anta [ıs?] öŋüz başı anta ıduḳ baş kidinte yabaş toḳuş beltirinte anta yay … |
| ŞU D 9 | bėşinç ayḳa tegi (...) -ḳa() ötüken yış başı anta [ıs?] öŋüz | başı | anta ıduḳ baş kidinte yabaş toḳuş beltirinte anta yayladım örgin anta yara … |
| ŞU D 9 | … ėşinç ayḳa tegi (...) -ḳa() ötüken yış başı anta [ıs?] öŋüz başı anta ıduḳ | baş | kidinte yabaş toḳuş beltirinte anta yayladım örgin anta yaratıtdım çıt ant … |
| ŞU D 11 | … tü[ken] (...) -m tėmiş (...) [toḳu?]z [ya]ŋı[ḳa] sü yorıdım . o/u .. totoḳ | başın | çik tapa bıŋa ı<d>tım işi yėr tapa az ar ı<d>tım kör tėdim ḳırḳız ḳanı kög … |
| ŞU G 1 | … ük tėdi [erin?] sü ḳarluḳ tapa (...) -g kem ḳurġu . -dı ertiş ügüzig arḳar | başı | tuşı anta er ḳamış dlUn . [ya]nta s[alla]p keçdim bir yėgirminç ay sekiz y … |
| ŞU G 2 | anta toḳıdım anta yana tüşdim çik bodunıg] bıŋam süre kelti (...) tėz | başı | çıtımın yayladım yaḳa anta yaḳaladım çıḳ bodunḳa totoḳ bėrtim^ ışbaras tar … |
| ŞU B 6 | … /u . k'r .... -miş ö/ür . [ü]ç o[tuz]ḳa anta sançdım yarış aġulıg ara yit? | başınt<a> | ara? |
| ŞU B 9 | k'o/uy? (...) [büüg k[almış?] tümen; ḳoony ḳalmış (...) sü? | başı | ben b .. [il]teber biŋ yunt tümen ḳoony ben. [t]ut[dım] b: (...) [ke]lürti … |
Aynı gövdeden maddeler
“baş” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).