Derlem sözlüğü · madde
aç- fiil
Tanım
- (Kapı, kapak, yol) açmak: “teŋri yėriŋerü ḳapaġın açdı” tanrılar yurduna kapısını açtı; “açar ḳut ḳapuġ” mutluluk kapısını açar; “yolug aç” yolu aç. Tanıklar: MaitManKB
- Gizli olanı açığa vurmak, söylemek, itiraf etmek: “ḳılmış ayıġ ḳılınçların kizlemedin açarlar” işledikleri kötü işleri gizlemeden açarlar; “köŋül sırrı açma” gönlünün sırrını açma. Tanıklar: KB
- Açıklamak, yorumlamak, anlatmak: “yörüglerniŋ kėŋürü açdaçı” anlamları geniş geniş açıklayan; “kiŋürü aça yada nomlasar” öğretiyi açıp yayarak anlatırsa; “maŋa açsu” bana açıklasın. Tanıklar: SekAbhKB
- (Göz, gönül) açmak; anlayış vermek: “közlerin aça saḳınur” gözlerini açmayı düşünür; “aça bėrgil meniŋ kögsümni” göğsümü (gönlümü) aç. Tanıklar: MaitKuT
- (Bir yeri) fethetmek, ele geçirmek: “ḳılıç ursu, açsu saŋa kend uluş” kılıç vursun, sana şehirler ülkeler fethetsin. Tanıklar: KB
- Acıkmak, aç kalmak: “açmaq suvsamaq üze sıqılmaq” açlık ve susuzlukla sıkışmak; “nomluġ aş bulmadın aça tegintimiz” öğreti yiyeceği bulamayıp açlık çektik. Tanıklar: Mait
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): aç- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- açmaḳ 10 (KuT, Mait, KB, ShoR) · açmaq 1 (ShoR)
- açıġlı 3 (KB, KuT) · açıglı 1 (Man)
- açgay 1 (Man) · açġay 1 (KB)
Çekimli biçimler (38):
aça 49
açtı 44
açar 27
açmış 17
açsa 16
açıp 15
açdı 11
açarlar 10
açmaḳ 10
açayın 7
açġıl 6
açır 6
açdaçı 4
açma 4
açmaz 3
açu 3
açġu 3
açıġlı 3
açalım 2
açarbiz 2
açsu 2
açtımız 2
açġalı 2
açdımız 1
açgay 1
açmadı 1
açmaġay 1
açsamu 1
açtıŋ 1
açġan 1
açġay 1
açġaymiz 1
açıglı 1
açıġlılar 1
açıġlılarmiz 1
açḳınça 1
açmaq 1
açsar 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (218) →KB Kutadgu Bilig
157 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 10 | siziksiz bir ök sen ay meŋü | açu | / ḳatılmaz ḳarılmaz saḳışḳa saçu |
| KB 1058 | ḳayu aydı ḳan tutmış emdi munı / | aça | birgü ekçek aḳıtġu ḳanı |
| KB 2833 | ḳamuġ yirde begler küḍezgü özin / yigü içgüde | açġu | saḳlıḳ közin |
| KB 3958 | ḳapuġ | açtı | terkin ol utru çıḳıp / selam ḳıldı tuttı kör elgin alıp |
| KB 5632 | LXXIII. ÖGDÜLMİŞ KEÇMİŞ TİRİGLİKKE | AÇIP | TEVBEḲA OĠRAMIŞIN AYUR / / ayur men yorıdım usalın küle / tiriglik yawa b … |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
27 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/85a3 | 127 | aça | tileyürler sėnde uraġutlar içinde ayġıl: taŋrı aça bėrür sizke olar içinde … |
| Ku. T. 28/23a3 | 145 bitidimiz aŋar tahtalar içinde ḳamuġ neŋdin pend aḍırmaḳ | açmaḳ | ḳamuġ neŋni tutġıl anı küç birle fermanlaġıl boḍnuŋa tutsun anıŋ körklügre … |
| Ku. T. 30/56a1–2 | 54 yana ḳaçan açsa | aça | bėrse yasnı sizlerdin tekin bir ögür sizlerdin iḍileriŋe ortaḳ ḳatarlar |
| Ku. T. 33/64b1 | 2 nė kim | açsa | taŋrı boḍunḳa rahmetdin hiç yıġḳan yoḳ anı yana anı kim yıġsa hiç ıḍġan yo … |
| Ku. T. 31/79a2 | … lıt yaġturur bizke suw kendü ol ėwe tileyür siz aŋar yel turur anıŋ içinde | açıġlı | ḳındın |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.063.06–11 | … maytrı burkanka yaḳın tegip kılmış ayıg kılınçların kizlemedin bat--madın | açarlar | yadarlar.. |
| Mai.Tek.071.44–49 | amtı teŋrim tsuyumuznı irinçümüz(ni | açar-biz | yadar-biz) buluŋ ... (tijit) kşanti / - ... -lar tamu ... (tükel bilge) ma … |
| Mai.Tek.085.08–18 | … ... kısıl teg kėŋ al(kıg) ... -n örtükin ... tüŋür / / us / / ... yörgenip | açmaḳ | suvsamaḳ emge(k) ... öŋ körtüklerde yügürü sek(iz) tüme nyıl emgek teginür … |
| Mai.Tek.110.21–22 | açmaḳ | suvsamaḳ emgekimiz kaçanıŋ neŋ sönmez yėg bolġay erti | |
| 7a-9–12 | … [ġ]lılarıġ . . . üç [ta]mu . . . tuyur tŋri yėriŋe nirwanḳa barġuluḳ yoluġ | açar | ayu birer . . |
Abh Abhidharma (Shogaito)
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 1–3 | 阿毗達磨倶舎論賽義硫巻第一 abidarim şastr-taḳı çın kertü yörüg-ler-niŋ kėŋürü | açdaçı | tikisı baş -tınḳı又küün abidarim ḳıın-lıġ koşavardi şastr-taḳı çın kėrtü (t … |
| Abh.Sho. 518–522 | … ür ḳaltı lenḫu-a çeçek öz-in ök açılıp yarılıp bolmamış -ı teg kişi-ler-te | açdaçı | yardaçı tŋri burḫan-nıŋ yme andaġ oḳ tükel bilge biligi öz-in ök açılıp ya … |
| Abh.Sho. 1237 | inçe ḳaltı kün tŋri-niŋ yaruḳ-ı yarudup yėrdinçüg tüzü umış-ı teg | açġalı | yarġalı. |
| Abh.Sho. 1238–1239 | … -ler-ig neçe yarası tüzü açsar yme açılġalı tegimlig-i erser inçip aşnu-ça | açar | yarar erser. |
| Abh.Sho. 1241 | neçe tüzü | açdaçı | yardaçı erser yme tınlġ-lar-nıŋ köŋül-lüg ḫu-a-lar-ın. |
Man Manichaica I-III
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 173b1-6–7 | bėşinç oŋınta t(e)ŋri yėriŋerü kapagın | açdı | |
| T. II D. 173b1-8–12 | inçe k(a)ltı suv ı ıgaç kapagın yėrde | aça | bėrürçe ançulayuma hroştag t(e)ŋri horm(u)zta t(e)ŋrike beş t(e)ŋrike kapa … |
| T. II D. 173b1-8–12 | … ürçe ançulayuma hroştag t(e)ŋri horm(u)zta t(e)ŋrike beş t(e)ŋrike kapagın | aça | bėrdi |
| T II D 171-174–225 | … kim yme … … … … tolu erüş ük[ü]ş türl[ü]g … [öz]ütlerig odguru-glı köŋülüg | açıglı | yme kögüzüg y(a)rutuglı köni kertü yaŋlag türülüg üç üdki ad(ı)rtlag üdürt … |
| T II D 173a2-446–448 | ol ödke ulug elig m(e)ŋigü y(a)rl(a)kançuçı körtle körkin | açgay | b(e)lgürtgey |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.10.V/3 | açmaq | suvsamaq üze sıqılmaqlıġ taŋılmaq -lıġ emgeklerke yoluqmayın : | |
| Sho.Rosia 7.2 /60–87 | … rlar meŋike] yapşınġu saḳınç-lıġ bomlatın 為知身故 et’öz-in bilg[ü üçün 治 ///] | açmaḳ | usmaḳ-lıġ igig emlegü üçün 崇習長養 [/// ögretinip aşġu üklit-] gü üçün 若力 ant … |
| Sho.Rosia 7.2 /353–354 | uyur] | açġalı | yarutġalı töz-ün ıduḳ yoluġ têp 外纒結核非纒 taştın [sıŋarḳı] eŋrig-ler-niŋ eŋir … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT III, 235 | Kimi içre oldurup / Ila suwın keçtimiz / Uyġur tapa başlanıp / Mıŋlaḳ ilin | açtımız | |
| DLT II, 188 | Köŋli köyüp kânı ḳurıp aġzı | açıp | ḳatġurar / Sızġurġalır üdig-ler essiz yüzi burḳurar |
T Tunyukuk Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 26 | [usı]n süŋ(ü)g(ü)n : | (a)çd(ı)m(ı)z | : ḳ(a)ni: süsi: t(ė)r(i)lm(i)ş : sü- / ŋ(ü)şd(ü)m(ü)z : s(a)nçd(ı)m(ı)z : … |
IB Irk Bitig
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| IB 40 | t(a)l(ı)m urı y(a)r(ı)n | (a)ça | y(a)sıçin y(a)l(ı)m k(a)y(a)g y(a)ra / uruup(a)n y(a)lŋusun yorıyur tėr. |
U Uigurica I-IV
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. III M. 225-2 | … rom torom ḫuŋ ḫuŋ pt pt svaḫa .. nama sitadakatay-a talıp ḳuna kesip ḳapıġ | açıp | sosın söküp . . . . . . . . . . . ḳıznaḳ-ḳa kirip aġı-barım-ḳa tegip baġın … |
TT TT I-X
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T III D 2604-144 | … . . . . . . . . . tafrantıı . köseser-ler tınlġ-lar . . . . . közüg yumup | açḳınça | . közüntüŋüz . . . . . -larıŋa yraşı tüzkerinçsiz . . . . . -lıġ tınlġ-lar … |
Sek Sekiz Yükmek
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.147 (IIc) | ḳızı ḳamaġ tınlġlar üçün bo nom bitig --- kiŋürü | aça | yada nomlasar teriŋ |
AH Atebetü’l-Hakâyık
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 221–224 | niḳab kötrür ajun birer yüz | açar | yazar ḳol ḳuçar teg yana terk ḳaçar yayınḳı bulıt teg ya tüş teg ḫali dirė … |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-39–49 | … n niz:vanı-lıġ üç aġu köŋülerin yarut[ay]ın [tn]grim bilge bilig köz:lerin | açayın | t[ŋ]rim [b]ilig -siz : bilig yumurtġasın b[. . .] [t]ŋrim emgeklik üç yavl … |