Derlem sözlüğü · madde
aġız isim
Tanım
- Ağız: “aġızları birle ayurlar” ağızlarıyla söylerler; “aġız aġrıġ igig” ağız ağrısı hastalığı; “ḳızıl aġzı ḳan teg” kırmızı ağzı kan gibi; “aġızlarıntın ört yalın öner” ağızlarından alev çıkar. Tanıklar: MaitUKB
- “aġız til” ağız ve dil, söz: “aġız til bezeki köni söz turur” ağzın, dilin süsü doğru sözdür. Tanıklar: AH2
- “adı ködrülmiş altun aġızın” Yüce Buda’nın altın ağzıyla (söylenmiş söz). Tanıklar: Abh
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): aġız — yalın hâliyle 10 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- aġız 9 (KB, TT, AH, U) · agız 1 (Man)
- aġzı 3 (KB, DLT) · agzı 2 (IB)
- agzın 2 (Mait) · aġzın 2 (Huast, DLT)
Çekimli biçimler (18):
Bağlamlar
Bütün geçişler (41) →KB Kutadgu Bilig
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 76 | ünin ötti keklik küler ḳatġura / ḳızıl | aġzı | ḳan teg ḳaşı ḳap ḳara |
| KB 2497 | yol | aġzında | erse kişi başlaġu / törüsin toḳusın yazım ḳılmaġu |
| KB 2686 | aġızdın | ara ot ara suw çıḳar / birisi itigli birisi yıḳar | |
| KB 2893 | boġuzuġ küḍezse başıŋa asıġ / aşıġ az yise bu | aġızḳa | tatıġ |
| KB 4367 | uḍısa bu yalŋuḳ tüşer ök bu tüş / yora bilse terkin kelir | aġzı | tuş |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.027.01–05 | (son) = 46a 56 -ser | aġızt(a) | ... bitiser azu b(ititser) ... mintin bir şloḳ / - ... bititser alku ol tö … |
| Mai.Tek.033.19–22 | ol işiler sigiriyü tegip bars | agzınta | kençkiyesin suçulu alsar balıg başlıg kanlıg yinlig kençkiyesin ıḳi emigi … |
| Mai.Tek.058.16–17 | taş kapaġın--ta oy kazıp tolu ört yalın koz kodup belgüsüz | agzın | örtdi / - ... |
| Mai.Tek.066.13–17 | ol yazuḳuŋuzlarnaŋ kının kızġutın kötürüŋler ötrü bir bere ulug tilimizni | agzımıztın | taşġaru tartıp tük tümen yıl ör--tlüg yalınlıg sapanın tilimizni sapan--(l … |
| Mai.Tek.112.42 | … izıḳlerin tarkarġa--lı erüş üküş tınlıglarnıŋ köŋ--üllerin korkıtġalı üçün | agzın | ... ol örtenür |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/23a1 | 167 ... ol kün yaḳınraḳ olardın imandın ayurlar | aġızları | birle anı kim yoḳ köŋülleri içinde ol taŋrı bilgenrek anı kim kizleyürler |
| Ku. T. 27/46b2 | … urtmasun sėni anlar kim ėwişürler küfr içinde anlar kim ayurlar: büttümiz. | aġızları | birle yime bitmez köŋülleri anlardın kim cuhud boldılar üküş eşitgenler ya … |
| Ku. T. 29/22b1 | … eyr taŋrınıŋ oġlı aydılar tersalar: ʿisa taŋrınıŋ oġlı ol olarnıŋ aytıḳını | aġızları | birle meŋzetürler anlarnıŋ aytıḳıŋa tandılar munda burun öldürdi olarnı ta … |
| Ku. T. 29/24a2–3 | 32 tileyürler kim öçürseler taŋrınıŋ nurını | aġızları | birle unamaz taŋrı meger kim tükel ḳılsa öz nurını neçeme unamasa kafirler |
| Ku. T. 34/15b3 | 65 bu kün mühr urur-miz | aġızlar | üze sözleyür biziŋ birle eligleri tanuḳluḳ bėrür aḍaḳları anı kim ḳazġanur … |
TT TT I-X
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.17.-107 | etüz 15. T II Y 36.5. iki ḳırḳ / törügei [.] üntedeçi til | aġız | tapġai [.] |
| T III D 25925. 26020.-96–97 | küntemek tıı siznii körgü üçün [.] adaḳın yorıp siznii atayu [.] | aġızınta | siznii öge alḳayu [.] ançulayu amrar ertii siznii tözügü . |
| T III D 2604-139–141 | … r-tın ozḳuluḳ . arıġ nomlarta ḳatıġ -lanu [.] anoşagan ortuta toġḳu üçün . | aġız | arıġın ermek çḫşaptġ küze tii [.] ḳut ḳoluntılar tözügü . ḳutluġ . . . . . … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT III, 339 | Yaġı begdin uduḳladı / Körüp süni aḍıḳladı / Ölüm anı ḳonuḳladı / | Aġız | içre aġu saġdı |
| DLT II, 188 | Köŋli köyüp kânı ḳurıp | aġzı | açıp ḳatġurar / Sızġurġalır üdig-ler essiz yüzi burḳurar |
| DLT I, 129 | Kelse kişi atma aŋar örter kül-e / Baḳḳıl aŋar edgülükün | aġzın | küle |
IB Irk Bitig
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarMan Manichaica I-III
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 171-151–155 | … lge biligin ig(i)dür … … … … neteg yme köz ad[akka] s(e)vüg neteg yme elig | agazka | s(e)vüg erür |
| T II D 171-273–274 | bu bėş | agız | b(i)t(i)m(i)ş üçün yazukka kirm(e)y(i)n |
AH Atebetü’l-Hakâyık
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 153–156 | tili yalġan erdin yıraḳ tur teze keçür sen me ‘umrüŋ könilik öze | aġız | til bezeki köni söz turur köni sözle sözni tiliŋni beze |
| AH 161–164 | köni söz ‘asėl teg bu yalġan basa basal yip açıtma | aġız | yi ‘asėl bu yalġan söz ig teg köni söz şifa‘ bu bir söz ozaḳı urulmış mėsė … |
Abh Abhidharma (Shogaito)
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 2256–2262 | … ir nom ḳapıġ-ın tėp ulatı kėŋürü yrlıḳamış ol既是世尊munda adı ködrülmiş altun | aġız-ın | öge taplayu tüketmek üz-e erür tŋri burḫan-ḳa tapla -dılmış tėp. |
| Abh.Sho. 2263–2264 | amtı abidarim-ta ḳayu orun-ta bar vyançan üz-e ado ködrülmiş altun | aġız-ın | mundaġ ögmiş-i taplamış-ı. |
Huast Huastuanift
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II Y. 60 a.-21–23 | toḳuzunç on ç(a)ḫşap(a)t tutduġumuzda baru üç | aġzın | üç köŋülün . . üç elgin .. bir ḳamaġ özin töketi tutmaḳ k(e)rgek erti . . |
U Uigurica I-IV
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. III, M. 225.- 45.-5 | … sız bolm . . . [aḳ-] -lıġ igig .. köz aġrıġ igig .. burun aġrı .. [ġ] igig | aġız | aġrıġ igig .. boġuz aġrıġ igig yürek aġrıġ igig .. öŋüç aġrıġ igig ..ḳulḳḳ … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.9.V/2 | … bolup : amtıta ı[nar]u ulatı burḫan prét yolındaqı ergürmiş qızıl baqırıġ | aġızta | qart[uru]p iç içegü sızılmaq bışmaqlıġ emgeklerke tegmelim : |
Tövbe Uygurca tövbe duası (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 40.3 [U 3115]-32–40 | … r : bodisvtlarıġ boşġutluġ ḳutluġ-larıġ ölürdümüz erser: bursuŋ ḳuvraġ-nıŋ | aġzıŋa | kirgü yim içimler--in yėdim(i)z yuŋlatım(ı)z erser : vrġar saŋram buz--tum … |