Derlem sözlüğü · madde
altun isim
Tanım
- Altın: “altun kümüş” altın gümüş; “sarıġ altunın, ürüŋ kümüşin” sarı altınını, ak gümüşünü; “altun örgin üze olurupan” altın taht üzerine oturup; “altun birle ėtiglerindin bir buzaġu” altın süslerinden bir buzağı. Tanıklar: KTBKIBKİPMaitTTShoRKuTKBDLT
- Değerli, yüce olan için: “adı ködrülmiş altun aġızın” Yüce Buda’nın altın ağzıyla. Tanıklar: Abh
- “altun yış” Altın Yış, Altay dağları: “altun yış üze ḳabışalım” Altın Yış üzerinde birleşelim. Tanıklar: T2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): altun — yalın hâliyle 1.096 kez
Çekimli biçimler (6):
Bağlamlar
Bütün geçişler (123) →KB Kutadgu Bilig
57 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 188 | kümüş ḳalsa | altun | meniŋdin saŋa / anı tutmaġıl sen bu sözke teŋe |
| KB 1196 | ölümke asıġ ḳılmaz | altun | kümüş / ölümüg tıḍumaz bilig ya uḳuş |
| KB 2411 | sen altun kümüşni ülegil neŋiŋ / yuluġ ḳılġa canın saw | altun | teŋiŋ |
| KB 3039 | aḍın iki neŋ ol bu il tutruḳı / birisi saw | altun | ḳılıç bir taḳı |
| KB 4135 | iḍi yaḳşı aymış biliglig kişi / bu söz tutsa asġı saw | altun | tuşı |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
19 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.011.16–19 | ay munmış biligsiz braman birükin | altun | yaratmaḳ ... -r sen ... / / / şungin kanta ... / - ... |
| Mai.Tek.029.01–06 | ? = 72 ... t / / / ġınça kitumati balıḳ teŋr(i) ... yiti kat | altunın | kü(müşin) (vayturin) sapririn itiglig balıḳ kent--leri bolur tört erdnilig … |
| Mai.Tek.051.14–18 | … an yėrtinçüde belgürser.. teŋri yėrintin kodı ėnip sumani ınal birle tuşup | altun | öŋlüg altun kırtışlıg arhant (bolurlar) |
| Mai.Tek.099.01–07 | ... - / r yine ... artamaduḳ ... - / ol dıntar künte kırk tümen | altun | yartmaḳ sataġı ed (tavar) aş içgü yėgeli yuŋlaġalı ... bolur taḳı ne ayıtm … |
| Mai.T-11.9b.28 | … klerin-tin et[’özntin kökü]ş öŋlüg yürüŋ [öŋlüg ḳızıl öŋ]lüg yipün öŋ[lüg] | altun | öŋ-lüg biş tür- lüg yaruḳlar ünerler üç mıŋ uluġ mıŋ yit suwdaḳı [ḳar]arıġ … |
T Tunyukuk Yazıtı
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 15 | … [l(ü)g ḳ(a)ġ(a)n : y(a)ġ(ı)m(ı)z] boltı: ol üç / ḳ(a)ġ(a)n : ögl(e)ş(i)p : | (a)ltun | yış üze : ḳ(a)b(ı)ş(a)l(ı)m t(ė)m(i)ş : (a)nça / ögl(e)şm(i)ş : öŋre türk … |
| T 31 | … bolm(i)ş (e)rti: (a)nı yogl(a)t(a)yin t(ė)di: sü b(a)r(ı)ŋ : t(ė)- / di : | (a)ltun | yışda : ol(u)r(u)ŋ t(ė)di: sü b(a)şi: in(e)l ḳ(a)ġ(a)n : t(a)rduş / ş(a)d … |
| T 32 | … k(e)lür : k(e)lm(e)z (e)rs(e)r : tıl(ı)ġ / s(a)b(ı)ġ : (a)lı olur : tidi: | (a)ltun | yışda: ol(u)rt(u)m(u)z |
| T 32 | … ıl(ı)m t(ė)d(e)çi: unam(a)ŋ: ol s(a)b(ı)ġ (ė)ş(i)d(i)p : sü yorıtd(ı)m / : | (a)ltun | yış(ı)ġ : yols(ı)z(ı)n (a)şd(ı)m<ız> : (e)rt(i)ş üg(ü)z(ü)g : k(e)- / ç(i) … |
| T 32 | … ubutı y(ė)g : t(ė)di: b(e)n (a)nça: t(ė)r m(e)n : b(e)n / bilge tunyuḳuḳ : | (a)ltun | yış(ı)ġ : (a)şa k(e)lt(i)m(i)z : (e)rt(i)ş üg(ü)z(ü)g / k(e)çe k(e)lt(i)m( … |
IB Irk Bitig
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| IB 1 | t(ė)nsi m(ė)n. y(a)r(ı)n kiçė | (a)ltun | örgin üzė olurup(a)n m(ė)ŋi- / l(ė)yür m(ė)n. |
| IB 3 | (a)ltun | k(a)n(a)tl(ı)g t(a)l(ı)m k(a)ra kuş m(ė)n. t(a)n(ı)m tüsi / t(a)kı tükėm(ė … | |
| IB 5 | b(ė)g (ė)r yuntıŋ(a)ru b(a)rmiş. ak bisi kulunlamiş. | (a)ltun | tuyuglug (a)dg(ı)rl(ı)k y(a)rag(a)y. t(ė)bėsiŋ(ė)rü b(a)rmiş. ürüŋ iŋ(ė)ni … |
| IB 5 | … )dg(ı)rl(ı)k y(a)rag(a)y. t(ė)bėsiŋ(ė)rü b(a)rmiş. ürüŋ iŋ(ė)ni botulamiş. | (a)ltun | budl(a)l(ı)g bugral(ı)k y(a)rag(a)y. (ė)biŋ(ė)rü k(ė)lmiş. üçünç kunçuyı u … |
| IB 8 | (a)ltun | b(a)şl(ı)g yıl(a)n m(ė)N (a)ltun kurugs(a)k(ı)min kıl(ı)-çın k(ė)sip(ė)n ö … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 370 | Alp eren-ni üḍürdüm / Boynın anıŋ ḳadırdım / | Altun | kümüş yüḍürdüm / Süsi ḳalın kim öter |
| DLT III, 251 | Bolsa kimiŋ | altun | kümüş irle iter / Anda bolup teŋrigerü tapġın öter |
| DLT I, 376 | Tutçı yaġar bulıtı | altun | tamar arıġ / Aḳsa anıŋ aḳını ḳandı meniŋ ḳanıġ |
| DLT II, 153 | Sewinmegil yund ögür aḍġır anın / | Altun | kümüş bulnapan aġı tawar |
| DLT I, 504 | Neŋin tutar bekleyü özi yimes / Saranlıḳın yıġlayu | altun | yıġar |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 3.2.2.R /5 | //// kemlig tınlġlar üçün | altun | patir tu[r élig belgürttüŋüz :] |
| Sho.Rosia 3.3.1.R /9 | iki yégirmi yéti kün ursar qamaġ ursar qamaġ taġlar açılıp | altun | kümüş /// [erdini] / / V törtünç yéti ygrmi -ler blgürer |
| Sho.Rosia 3.3.1.V/8–9 | altı yégirmi yéti kün ursar : yér altınqı kançanakr | altun | tilgen vajirlıġ yér tilgen suv tilgen yéél tilgen kök qalıq tilgen bar[ça] … |
| Sho.Rosia 7.2 /281–290 | sarıġ | altun | tükel yüz taŋ :: |
| Sho.Rosia 8.3 /59 | altun | didim-lıġ çakravrt 王 -larḳa sanlġ/bolur erser. |
KT Kül Tigin Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 5 | (a)ltun | : küm(ü)ş : işg(i)ti : ḳuut(a)y : buŋs(u)z : (a)nça berür : | |
| KT K 4 | (a)ltun | : küm(ü)ş : (e)ş- / [ġ(ı)ti] ḳuut(a)y : buŋs(u)z : (a)nça berür : | |
| KT K 12 | bir tüm(e)n (a)ġı : | (a)ltun | küm(ü)ş : k(e)rg(e)ks(i)z : k(e)lürti : |
| KT GD | t(e)ŋr[ide] tėr(i)gd(e) kiçe [ ] kül tėg(i)n(i)ŋ : | (a)ltunın | : küm(ü)şin : (a)ġışın : b(a)r(ı)mın tör[t bıŋ] / y(ı)lk[ıs]ın : (a)y(a)gm … |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 28/26a1 | 148 Tuttı musa ḳavmi anda kiḍin | altun | birle ėtiglerindin bir buzaġu kewdelig aŋar ünlüg körmezler mü ol sözlemez … |
| Ku. T. 29/25a1 | … unnuŋ mallarını batıl birle hem yıġarlar taŋrı yolındın anlar kim kömerler | altunnı | kümişni hezine ėtmezler anı taŋrınıŋ iç yolı içinde müjde bėrgil olarḳa aç … |
| Ku. T. 36/59b1–3 | 53 nelük kemşilmedi anıŋ üze bilezükler | altundın | azu keldi anıŋ birle ferişteler ḳoşlup kelgenler |
| Ku. T. 36/67a1 | 71 tezgindürlür olar üze saġraḳlar | altundın | sapsuz bardaḳlar anıŋ içinde anı kim arzulayur et-özler mezelenür közler s … |
Abh Abhidharma (Shogaito)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 911–913 | … aḳ-lıġ uruġ-ı-nıŋ : men körd -üm erde yinçge-sin : inçe ḳaltı alḳu (ḳamaġ) | altun | taş <-lar-ı-nıŋ ar-a-sın-ta> : çın altun ördülüp kizlelip turmış teg tėp. |
| Abh.Sho. 911–913 | … çge-sin : inçe ḳaltı alḳu (ḳamaġ) altun taş <-lar-ı-nıŋ ar-a-sın-ta> : çın | altun | ördülüp kizlelip turmış teg tėp. |
| Abh.Sho. 2256–2262 | … geli bir nom ḳapıġ-ın tėp ulatı kėŋürü yrlıḳamış ol既是世尊munda adı ködrülmiş | altun | aġız-ın öge taplayu tüketmek üz-e erür tŋri burḫan-ḳa tapla -dılmış tėp. |
| Abh.Sho. 2263–2264 | amtı abidarim-ta ḳayu orun-ta bar vyançan üz-e ado ködrülmiş | altun | aġız-ın mundaġ ögmiş-i taplamış-ı. |
BK Bilge Kagan Yazıtı
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 12 | s(a)r(ı)g | (a)ltu]nin | : ür(ü)ŋ : küm(ü)şin : kıırg(a)gl(ı)g : ḳuut(a)yin : kinl(i)g : (e)şg[(i)t … |
| BK D 27 | ol yılḳa : turg(i)ş : t(a)pa : | (a)ltun | yış(ı)g : [(a)ş]a : (e)rt(i)ş : üg(ü)z(ü)g: k(e)çe : yorı[d(ı)m : |
| BK G 11 | ḳooḳ(ı)l(ı)k : ö […………………..] : | (a)ltun | : küm(ü)ş : k(e)rg(e)ks(i)z : / k(e)lürti : |
Man Manichaica I-III
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 171-174–225 | … aru kudı ilgerü kėrü atı eştilmiş yme küsi sorulmış kutlug uluş y(a)raşlag | altun | arugu uluş kaşu y(e)genk(e)nt ordo k(e)nt çigi[lk(e)nt] balıg nom kutı t(e … |
| T II D 171-226–236 | … m(a)r w(a)hm(a)nhvary(a)zd … toh[rı]d[ın]kı ulug mojak … … [ugurınta] [yme | a]ltun | argu [t(a)las ul]uş kaşu hanı ordo çigil k(e)nt erkligi ulug türkdün pr(a) … |
| T II D 172a-553 | … ltı elig tonı uz yuguçı eliginte arı(y)urça takı yme inçe k(a)ltı katıklıg | al[tu]n | kısada arıyurça takı inçe [k(a)ltı] üstüz kapakug yme yügürügli akıglı suv … |
TT TT I-X
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.15-70–71 | oot köyürdi | altun-uġ | adırtlaġu-luġ blgü bar . ėki köŋül ḳarışdı [.] tüdüşgülüg emgek bar . |
| T II Y 36.8.-144–147 | … ḳadġu yoḳ [.] atiŋ küŋ yatıldı . yıd yıpar teg [.] aġzanmış sawıŋ edikdi . | altun | kümüş teg[.]ḳop işiŋ tapıŋça ḳorı yoḳ . |
| T II Y 36.7.-187–191 | ne bos -uş ol [.] taḳı ėl-ke ḳan-ḳa ınanç bolġuḳa [.] | altun | küzeç erser ornaġ-lıġ i-diş ol [.] tört uluġ çiu-lar-ta belgülüg i-diş ol … |
U Uigurica I-IV
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. III M. 207.-52–62 | … ıġ yme yoḳlunmaġ-sız erür tėp bilgülüg ol… yana yme inçe ḫltı . . çambunat | altun | inçip ertiŋü kkir-siz tapçasız ertiŋü arıġ süzük ertiŋü amrançıġ ertiŋü se … |
| U II, T. III M. 225-21.-2 | … urı-nıŋ oḳus-ı . . . . -[tu]-tındaçı . vçır ėlig--lig vçir arvıs-lıġ subuġ | altun | psak--lıġ kusumba ḳu-a öŋlüg vairoçana [siksil ḳundaçı-lar .. ḳarın-taḳı k … |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 17–24 | taḳı yime miŋ tümen tınlıġlar | altun | kümüş erdni monçuḳ satıġsız erdniler tilegeli . . taluy ögüzke kirser talu … |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-69–70 | pundarik çeçekdeg yin waŋ taysı | altun | uruġ-ları birle pudġul meŋiligin usun ödlerkedegi yaşamaḳ-ları bolz-un |
Aynı gövdeden maddeler
“altun” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).