Derlem sözlüğü · madde
adır- fiil
Tanım
- Ayırmak, ayırt etmek, seçmek; çoğunlukla “seç-” ile: “aḍırsa öḍürse seçe bilse öz” ayırsa, seçse, ayırt edebilse; “halal hem haram aḍrar erse” helalı haramı ayırırsa; “köni yalġanıġ aḍra tutmaz” doğruyu yalandan ayırıp tutmaz; “yaruḳuġ ḳaraġ atırġalı” aydınlığı karanlıktan ayırmak için. Tanıklar: KB3
- “aḍra seçe” ayırıp seçerek, ayrıntısıyla (anlatmak, bilmek): “saŋa sözledim emdi aḍra seçe” sana şimdi ayrıntısıyla anlattım. Tanıklar: KB2
- (Kuran çevirisinde) ayırt edip ortaya çıkarmak: “bilmekin aḍırmayın taŋrı” Tanrı (onları) bilerek ayırt etmedikçe; “aḍrar seçer-miz belgülerni” ayetleri ayrı ayrı açıklarız. Tanıklar: KuT2
- (Canından, sevdiğinden) ayırmak: “oġlın ḳızın amraġınta atırdım erser” oğlunu kızını sevdiğinden ayırdıysam; “isig özlerinte atırdımız erser” (onları) canlarından ayırdıysak. Tanıklar: UTövbe
- Bölerek saymak: “tünüg adıra sanasar” geceleri ayrı ayrı sayarsa. Tanıklar: Mait
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): adır- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- aḍırmaḳ 5 (KuT) · adırmaḳ 2 (Abh)
- adırdılar 1 (Mait) · aḍırdılar 1 (KuT)
Çekimli biçimler (30):
aḍra 18
adırġalır 9
adırıp 8
adıra 7
adırur 6
aḍrar 5
aḍırmaḳ 5
adırmış 4
adırġalı 3
adırmaḳ 2
adırmaḳıġ 2
adıru 2
aḍırmaz 2
aḍırmayın 2
aḍırġu 2
adırmışı 1
adırdılar 1
atırdım 1
atırdımız 1
atırġalıı 1
aḍırdılar 1
aḍırdım 1
aḍrara 1
aḍırdı 1
aḍırmasa 1
aḍrarmiz 1
aḍırsa 1
aḍırtıŋ 1
aḍırġan 1
aḍırġıl 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (92) →Abh Abhidharma (Shogaito)
39 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 346 | adırġalır | üçün erür adın baḫşı-lar-ıġ. | |
| Abh.Sho. 2123 | bu abidarim erser ḳudruldaçı vaynikė-lar ėyin töz -ler-in | adırmış | üçün. |
| Abh.Sho. 2997–3000 | yoḳ ol çınkėrtü töz üz-e tėp疏主云esdiramati baḫşı söz-ler aḳıġ-lıġ nom-tın | adırmaḳ | üz-e bilip öçmek ėdigsiz-ig bililü tüketdi aḳıġ-sız erdüki uḳıdġalır bildü … |
| Abh.Sho. 3241 | tėmin ök yaŋırtı | adırmaḳ-ıġ | öŋi adın öçmek-ler-tin. |
| Abh.Sho. 3787 | adırġalır | üçün erür aḳıġ-sız-ıġ. |
KB Kutadgu Bilig
31 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 329 | aḍırsa | öḍürse seçe bilse öz / ḳamuġ iş içinde yitig tutsa köz | |
| KB 2236 | közi toḳ oḍuġ saḳ bitigli işig / | aḍırġan | yaraġlıġ yaraġsız kişig |
| KB 3534 | aḍırmaz | kişisin ḳuluġ ya begig / öḍürmez talusın yawuz ma yigig | |
| KB 4836 | baḳa kör olarıġ sen açġıl közüŋ / begig ḳulda | aḍra | bilürmü özüŋ |
| KB 5885 | neteg beg bolur ol boḍun erkligi / köni egrini | aḍra | tutmaz ögi |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/10b2 | 142 azu sėzindiŋiz mü kim kirse siz uştmahḳa bilmekin | aḍırmayın | taŋrı anlarnı kim ḳatlandılar sizdin bilmekin aḍırmayın sergenlerni |
| Ku. T. 27/36b3 | 25 aydı: idim men erklig bolmaz men meger özümke ḳadaşımḳa | aḍırġıl | biziŋ ara fasıḳ boḍunlar ara |
| Ku. T. 28/79a3 | 29 ey anlar kim bittiler eger ḳorḳsa sizler taŋrıdın ḳılur sizke | aḍırmaḳ | örter sizlerdin yawuzluḳlarıŋıznı yarlıḳaġay sizlerni taŋrı uluġ artuḳluḳ … |
| Ku. T. 29/8b2 | … rıḳa aḍaḳın ḳılsalar namaznı bėrseler zekatnı ḳadaşlarıŋız erür din içinde | aḍrar-miz | belgülerni bilür boḍunḳa |
| Ku. T. 33/62b2 | 54 | aḍırdılar | olar ara andın kim arzular ėrdiler neçük kim ḳılındı olar teg ögürlüriŋe a … |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.009.04–08 | … lum aŋsız inç artuḳ edgü erdim.. ne üçün tėp tėser yüz (yıl) yaşadım tünüg | adıra | sanasar tört tümen üç mıŋ iki yüz tünler ertdi.. |
| Mai.Tek.074.56–58 | yarlıḳançsız köŋülin erüş üküş koşun kozıg isig özlerinte | adırdı--lar | etlerin kanların yėdiler.. |
Sek Sekiz Yükmek
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.195 (Ib) | munı uḳmadın adınsıġraḳ | adıra | tutsar azu anıġ ḳılınçḳa iyin barıp |
| Jut.Sek.T-1.399 (Ib) | bilig yitinç | adıra | tip tutuġlı bilig sekizinç aġılıḳ kömsü bilig ḳaltı |
Man Manichaica I-III
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| TM 282-371–372 | k(a)ŋ[u] kişi bu munça sav(a)g | adıru | bilmeser ukmasar neŋ bil[gelerke] s[an]magay |
Huast Huastuanift
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 178 III.-2–11 | … öŋü[-ü] ḳapıġı-ı kün ai-i t(e)ŋri-i ol bėş t(e)ŋrig boşuġalı yaruḳuġ ḳaraġ | atırġalı-ı | tegde tolı-ı tegzinü-ür |
U Uigurica I-IV
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. II Y 42.-38–57 | … yarlġ yazuḳ--suz tınlıġ-laraġ oġlın ḳızın bolulġatım (bulġatım) amraġġınta | atırdım | erser tözün yavaş edgü kişi-lerig küŋ ḫul ḫıltım uçuz yinik tuttum emgetti … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … d(i)yan-ta bilge bilig-te bir uçluġ köŋül-l[erin] tüz-in teginip 分別於法bölüp | adırıp | nomta 量度 ülgülep teŋlep 修[習 bışrunsar] ögredinser 多修習已 üküş bışrunu ögreti … |
Tövbe Uygurca tövbe duası (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 40.4 [U 3116]-12–13 | emgetdim(i)z isig özlerinte | atırdım(ı)z | erser: ol biz-iŋ ḳılınçım(ı)mıznı ḳolulayu saḳınsar--biz |
Aynı gövdeden maddeler
“adır” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).