Derlem sözlüğü · madde
aġır sıfat
Tanım
- Ağır, yükü çok: “zerre aġırınça” zerre ağırlığınca; “yėnikin aġırın bilmek” hafifini ağırını bilmek. Tanıklar: ShoRKuT
- Çetin, şiddetli: “aġır iglig” ağır hasta; “aġır emgek” ağır acı; “arḳun aġr ada tuda” ağır tehlike ve engeller. Tanıklar: SekMait2ShoR2
- Değerli, saygın; saygı: “aġır ayançaŋ köŋül” derin saygılı gönül; “tapıġ uduġ aġır ayaġ ḳılıp” hizmet edip saygı gösterip; “aġırın uçuzun uḳuġlı” değerlisini ucuzunu anlayan. Tanıklar: AbhShoRKB
- Önemli, büyük: “bunça aġır törüg tört buluŋdaḳı …” bu kadar ağır töreyi dört yöndeki … Tanıklar: BK
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): aġır — yalın hâliyle 143 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- aġır 139 (KB, Abh, Mait, ShoR) · agır 4 (BK, Man)
Çekimli biçimler (5):
Bağlamlar
Bütün geçişler (153) →KB Kutadgu Bilig
65 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 210 | yaşıl köktin indi yaġız yirke söz / sözi birle yalŋuḳ | aġır | ḳıldı öz |
| KB 1281 | aġır tut negü erse yarlıġların / | aġır | ḳılġa teŋri bu kün hem yarın |
| KB 2158 | köŋül til köni tut bayatḳa sıġın / iḍi yarlıġın sen | aġır | tut tapın |
| KB 3457 | neçe me | aġır | kelse barġu kerek / iligke tegip bir körüngü kerek |
| KB 4999 | ra‘iyetḳa vacib begi yarlıġı / | aġır | tutsa eştip kiçig uluġı |
Abh Abhidharma (Shogaito)
37 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 79–82 | … ış-in aşmış-ın adın tüz-ün-ler-te netegin uġay erti tuġurdup tınlġ-lar-nıŋ | aġır | ayançaŋ köŋül-ler-in tŋri burḫan-ta şastr-ta. |
| Abh.Sho. 120–121 | 若能於論kim-ler usas şasdr-ta tuġuryalı | aġır | ayançaŋ köŋül-üg ödrü uyur-lar öridgeli tuġurġalı eşidmek -te ulatı uç tür … |
| Abh.Sho. 163–165 | … lip tŋri burḫan-nıŋ edgü-ler-i-niŋ yėg ayaġuluḳ erdükin uyur-lar tuġurġalı | aġır | ayançaŋ-ıġ tėp. |
| Abh.Sho. 206 | barça ınanmaḳ üz-e aġır | aġır | ayaġ ḳılıp töz baḫşı -lar-ıŋa anda-ta kėn şasdr yaradur-lar erti. |
| Abh.Sho. 356–358 | … ikileyü kergek-lep ḳadnayu söz-lep öz-baḫşı tėp答前 帰敬頌öŋdünki ınanmaḳ üz-e | aġır | ayaġ ḳılmaḳ-lıġ şlok -ta yükünmek ögmek üze-e üç türlüg edgü-ler-le tükel- … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 3.1.1.V/3–5 | … türtmiş mandal içinte tütsük köyürüp yula tamdurup burḫan [-qa tapı]ġ uduġ | aġır | [aya]ġ qılıp süzök [kért]günç köŋül [öritgü] ol : |
| Sho.Rosia 3.1.4.V/1–7 | : / kördüm luular //ky | aġ[ır | u]l[uġ] e[m]gek turġaq teginmişlerin : kim ol // [luularıġ irinç] kep tsuy … |
| Sho.Rosia 6.2.2.3/35 | … / 3) /// toyın bolġal[ı] /// 4) /// [üz]lünçü yorıq-ta /// 5) /// [yénikin | aġı]r-ın | bilmek üz-e : köŋ-ülüŋ-nüŋ biligiŋ-niŋ yénikin aġ[ırın] /// 6) /// [bölgil … |
| Sho.Rosia 7.2 /60–87 | … [bürtmekligin] 當如是住 inçip monı monçulayu turġu üçün 以膏 y[aġ üze /// 為運載] 故 | aġır | yüküg yêtürgü üçün bolmışı teg 若無罪觸 [antaġ yene yazuḳḳa bürtme-] mekligin … |
| Sho.Rosia 7.2 /292 | aġır | satıġlıġ erdini-ler üz-esinte yütürük-lüg :: |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.005.38–42 | btanati atlıg | aġır | iglig toyınnıŋ ıduḳ eilgin börte yarlıḳ(ap) ölür özinte ozġurup arha(nt) k … |
| Mai.Tek.050.22–28 | … lig evler--in kodup ıdalap ulug tikin çuġın balıḳ uluşlug bodun buḳun--tın | aġır | ayag teginü |
| Mai.Tek.071.38–43 | ayagka tegimlig teŋrim.. biz ilkide yalaŋ--uḳ ajunınta erken | aġır | ayıg kılınç kıltımız anıŋ utlısın tüşin amtı tamulug et-özin teginür-biz.. |
| Mai.Tek.075.53–58 | … ton yėgü içgülerin istiler o layıg kılınç küçinte amtı bu kentü bögrelerin | aġır | yükçe eŋinlerinte yüde örtenü yala yorıyurlar.. |
| Mai.Tek.090.19–27 | … -un ötrü brhmavati teŋri katunı teŋri kuvraglarıŋa yol bulmışlar--ıŋa ulug | aġır | süzük köŋülin aḳru aḳru maŋalayu tükel bilge maytrı burkan- -ka yaḳın tegi … |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/16b1–3 | 40 ol taŋrı küç ḳılmaz zerre | aġırınça | eger bolsa eḍgülük iki ança üze üze ḳılur anı bėrür dergahında uluġ yanut |
| Ku. T. 28/33b1 | … lal ḳılur olarḳa arıġlarnı haram ḳılur olar üze arıġsızlarnı ḳoḍar olardın | aġır | yüklerini ol kim gul-–larını erdi olar üze anlar kim bittiler aŋar aġırlad … |
| Ku. T. 28/58a3 | … erse anı kötürdi yük anıŋ yükini yüngül keçti ap berküdi anıŋ birle ḳaçan | aġır | boldı erse ündediler taŋrını iḍilerini: eger bėrseŋ bizke eḍgü ʿayal bolur … |
| Ku. T. 29/29a2 | … ar kim bittiler nė ol sizke ḳaçan ayılsa sizke: çıḳıŋlar taŋrı yolı içinde | aġır | ḳılsaŋız yerke tapladıŋız yaḳın tiriglikni soŋ saraydın ermez yaḳın tirigl … |
| Ku. T. 33/43a1 | … ayġıl: oḳıŋlar anlarnı kim sėzdiŋiz taŋrı--da aḍın. erklig bolmazlar zerre | aġırınça | kökler içinde ap yime yer içinde yoḳ olarḳa bu iki içinde hiç ortaḳlıḳdın … |
Sek Sekiz Yükmek
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.11 (Ia) | aġr | ḳıynḳa tegürür ertiŋü emgek emgenür irti b[ ] | |
| Jut.Sek.T-1.21 (IIc) | uzḳunlar bilzünler bo munça törlüg | aġır | emgekte ḳutrulzunlar |
| Jut.Sek.T-1.29 (Ib) | inçip --- yirde tŋride ’eŋ | aġırı | ögütmiş kişi --- titir |
| Jut.Sek.T-1.46 (IIc) | kirtgünüp ayıġlamasar ol antaġ tsuyda yazuḳta | aġır | emgektin |
| Jut.Sek.T-1.263 (Ia) | arḳun | aġr | ada tuda klser yme ------ kiterü umaz adası tudası kltükde |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 25–28 | taḳı yime kim ḳayu tınlıġ beglerde | aġır | yazuḳluġ bolup tutup ölürgeli azu ḳınaġalı saḳınsar ḳılıçı biçgesi ḳaġılı … |
| KİP 34–39 | … usar . . azu adın ḳor yas ḳılu usar . . taḳı yime kim ḳayu tınlıġ beglerde | aġır | yazuḳluġun yazuḳsuzun yana yoḳıla kėlip ḳınlıḳta kirip ba-… -mış baġda buḳ … |
| KİP 41–47 | … ı ol ḳalın satıġçılarıġ başlap yolçısı yėrçisi bolup ėrtiŋü üküş aġı barım | aġır | yükler birle ol yaġılar ara uduzup ėltgeli saḳınsar ėrtiŋü alp . . ėrür |
BK Bilge Kagan Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK D 1–2 | bödke : öz(ü)m ol(u)r(u)p : bunça : | (a)g(ı)r | törüg: tört : bul(u)ŋd(a)kı : […………………….]d(i)m : üze : kök t(e)ŋri (a)s[ra … |
| BK G 13–15 | ögd[i………. k](a)n(ı)m ḳ(a)g(a)n [üç(ü)n] / | (a)g(ı)r | t(a)ş(ı)g : yoġ(a)n ıġ : türük: b(e)gl(e)r : bod(u)n : [ėt(i)p : y(a)- r(a … |
Man Manichaica I-III
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 171-174–225 | … ua t(e)ŋri atıŋa yme agazlanmış boltı [ulu]g ögrünçün yme bitilm[iş] boltı | agır | s(e)vinçin yme amtı tükel türlüg etigin bitilmiş boltı … … … uyatmakın bu … |
| T II D 171-244–247 | … agduk karı petkaçi m(a)r işuy(a)zd m(a)histak üze kim yme ulug amranmakın | agır | küsüşün bitidim |
U Uigurica I-IV
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. III M. 207.-18–22 | … tutulup otaçı-lar üze adırtlanıp tıtmıs ḫutmıs erser yme ol antaġ osuġ-luġ | aġır | ig-tin yme osmaġ-ı ḫutrulmaġ-ı bolur .. |
| U II, T. II Y 42.-19–27 | … ül tutdum erser trs körüm örtdüm erser bu on krmabut sıdım erser on türlüg | aġ[ı]r | ayıġ . . [ḳı]l . . ınç] tükel . . [ḳı]ltım erser anı barça alġunı nı ökünü … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT III, 247 | Ḳara tünüg keçürsedim / | Aġır | üni uçursadım / Yetikenig ḳaçarsadım / Saḳış içre künüm tuġdı |
| DLT III, 67 | Aġruḳ | aġır | işiŋni adnaḳuġa yüḍürme / Açrup özüŋ öşerip adnaġunı toḍurma |
TT TT I-X
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 178b. 180-48–59 | … / stor guron nomron . . taḳı yme bu oḳ öwkw bilig aş -ilsar küçetser / ol | aġır | aġruş amil yabaş kişi lerig . tar ////////// ḳ sigrik ş ḳılur . |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-45–59 | sadu yme ḳutluġ kiŋ şipḳan-lıġ yont yıl sekiz-inç ay bir yaŋı | aġır | uluġ bosat baç[a]ġ kün üz-e : m(ė)n üç erdini-lerte b(e)k ḳatıġ süz-ük kir … |
Aynı gövdeden maddeler
“agır” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).