Derlem sözlüğü · madde
ay- fiil
Tanım
- Söylemek, demek: “ayġıl tidi” söyle dedi; “yanut birdi ögdülmiş aydı” Ögdülmiş cevap verip dedi; “köŋül sırrı berk tut sen ayma tilin” gönül sırrını sıkı tut, dille söyleme; “biligsizke ayma tüşüŋni” bilgisize rüyanı anlatma; “tilin aymaġu” dille söylenmemeli; “aydım emdi al utar” şimdi söyledim, hile yener; “ḳayu aydıġıŋnıŋ üçün” hangi söylediğin yüzünden; “eger tilese-miz ayġatımız munuŋ meŋizlig” dileseydik bunun benzerini söylerdik. Tanıklar: TAbhKuTKB4DLT
- (Bölüm başlıklarında) anlatmak, konu edinmek; övgü sunmak: “teŋri azze ve celle ögdisin ayur” Aziz ve Celil Tanrı’nın övgüsünü anlatır; “ilahi üküş hamd ayur men saŋa” Tanrım, sana çokça hamd ederim; “bir azraḳ ayayı” biraz anlatayım. Tanıklar: KB2AH
- “ayu bėr-” söyleyivermek, bildirmek, öğütlemek: “yėr ayu bėrti” yeri söyledi (gösterdi); “öŋi öŋi ḳazġanç ḳılmaḳ ayu bėrdiler” ayrı ayrı kazanç sağlamayı öğütlediler; “ozaḳı sav yörüglerin kim men sizlerke ayu bėrtim” size söylediğim önceki sözlerin yorumlarını. Tanıklar: ŞUKPMan
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ay- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- aydı 473 (KB, KuT, DLT, EÇS) · ayḍı 1 (KB)
- ayġıl 119 (KuT, KB, T, DLT) · aygıl 1 (KuT)
- ayıġlı 2 (U, TT) · ayıglı 1 (Mait)
Çekimli biçimler (69):
aydı 473
ayur 228
ayu 127
ayġıl 119
aydılar 113
aymış 83
ayurlar 68
aydım 34
ayayın 26
aysa 25
ayġaylar 24
ayġay 17
aymaḳ 11
aydıŋ 8
aytu 7
aydımız 6
ayġu 6
aymaŋlar 5
ayma 5
aysalar 5
aydıŋız 4
aytıḳ 4
ayıp 4
aymazda 3
aymaz 3
aymaḳın 3
aymışlarım 3
ayurmiz 3
ayġalar 3
ayıġlı 2
aymaġu 2
aymaŋ 2
aymaḳdın 2
aymaḳları 2
aymaḳnı 2
aymaḳı 2
aymışım 2
aymışın 2
aytıŋ 2
aysun 1
ayayı 1
aymazmiz 1
aydaçı 1
aymaġuları 1
ayduk 1
ayduḳı 1
aydıġıŋnıŋ 1
aygıl 1
aymadı 1
aymaḳımız 1
aymışları 1
aymışı 1
aymadılar 1
aymadım 1
aysama 1
aysar 1
aysu 1
ayayin 1
aytü 1
aymadıŋ 1
ayumas 1
ayuġay 1
ayġatılar 1
ayġatımız 1
ayıglı 1
aymamaḳım 1
ayıŋlar 1
ayḍı 1
ayar 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (1.428) →KB Kutadgu Bilig
767 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 1 | TEŊRİ AZZE VE CELLE ÖGDİSİN | AYUR | / / bayat atı birle sözüg başladım / törütgen igiḍgen keçürgen iḍim |
| KB 1012 | … LDI CEVABI İLİGKE / / bu ay toldı aydı sözüg bilgedin / eşitgü biligsizke | aysa | kiḍin |
| KB 2528 | … MİŞ İLİGKE ḲAPUĠ BAŞLAR ER NEGÜ TEG KEREKİN AYUR / / yanut birdi ögdülmiş | aydı | ilig / esen inç tirilgil ay ḳılḳı silig |
| KB 3934 | kişi eḍgü tirler bu eḍgü ḳayu / maŋa | ayu | birgil ay bilge bügü |
| KB 5142 | iḍi yaḳşı | aymış | biliglig bügü / biliglig sözi yinçü yaḳut tigü |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
587 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/1a1 | 119 | ayurlar | : bittimiz. ḳaçan ḫali bolsalar ısrurlar siziŋ üze ernekleri uçını öwkedin … |
| Ku. T. 28/62a1 | 203 ḳaçan kelmese olarḳa bir ayetḳa | ayurlar | : nelük üḍürmediŋ anı ayġıl: bütünlükin uḍar men ol kim yarlıġ tegrür maŋa … |
| Ku. T. 31/48b3 | 50 | aydı | : iḍimiz ol turur kim bėrdi ḳamuġ neŋni anıŋ yaratmaḳı yana köndürdi |
| Ku. T. 33/61a1–2 | 49 | ayġıl | : keldi sėza yime oza törütmez batılnı yana tirgüzmez |
| Ku. T. 35/89a2 | 29 | aydılar | anlar kim tandılar: iḍimiz körkitgil bizke anlarnı kim azturdı bizni peril … |
AH Atebetü’l-Hakâyık
17 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 1–2 | ilahi üküş hamd | ayur | men saŋa seniŋ rahmėtiŋdin umar men oŋa |
| AH 65–66 | üküş az tip | aymaz | pėzirler teŋiz bulıt hėdye ḳılsa uşaḳ ḳatreni |
| AH 129–132 | eşitgil biliglig negü tip | ayur | ėdėbler başı til küḍezmek tiyür tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun ḳalı çıḳ … |
| AH 229–232 | ḳamuġ til aḳı er sėnasın | ayur | aḳılıḳ ḳamuġ ‘ayb kirini yuyur aḳı bol saŋa söz sökünç kelmesün sökünç kel … |
| AH 297–300 | ayur | sen keḍim ton şėrab aş kerek telim mal üküş ḳul ḳara-baş kerek ėgėr yıġdıŋ … |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
15 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.011.32–36 | antag erser.. tözün maytrıḳa oḳ uḳıtġalı | aymaz | .. ötrü purnabtrı inçe tėp tėdi.. bu iş ködüg yėme ulug küç--lüg teŋrilerni … |
| Mai.Tek.035.26–31 | … g ėşidip brhmayu prohid şanki çkrvirt ėlig kanka tuyuz--magirt maŋraġal(ı) | ayur | .. |
| Mai.Tek.084.47–52 | … da südrüyürler temirlig örtlüg yalınlıg kürin temirlig kozlarıg ülüglegeli | ayurlar | .. |
| Mai.Tek.105.29–32 | ... ötrü ol ögüz suvı ... | ayur | ... kap kara teŋri ... oŋaru -yu kı / / ıyu / / - ... sanınça b / - ... |
| Mai.T-11.3a.12–16 | … ül-nüŋ tüzü tüketi tüşin sözle-deçi .. inçip yme biz ança m[u]nça yıġwıraḳ | ayu | bėrelim .. |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 367 | Toḳış içre urıştım / Uluġ birle ḳarıştım / Tögüz atın yarıştım / | Aydım | emdi al Utar |
| DLT I, 494 | Utru turup yaġdı aŋar kiş oḳı çıġılwar / | Aydım | asıġ ḳılġu emes sen taḳı (bar) yalwar |
| DLT III, 245 | Bardıŋ nelük | aymadıŋ | / Kirü körüp ḳaymadıŋ / Köŋül beril yaymadıŋ / Bolduŋ erinç bolmaġu |
| DLT I, 110 | Aydı | seniŋ udu / Emgek telim ıdu / Yumşar ḳatıġ ödi / Köŋlüm saŋa yügrük | |
| DLT I, 376 | Terken Ḳatun ḳutınġa mendin tegür ḳoşuġ / | Ayġıl | siziŋ tapuġçı ötnür yaŋı tapuġ |
Man Manichaica I-III
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 176-83–86 | amrak oglanım öŋ sakınıŋ ol ozakı sav yörüglerin kim m(e)n sizlerke | ayu | bėrtim |
| T II D 176-88–98 | … (e)ŋri üçünç [arı]g nom kutı kim k(e)ntü ol k(a)mag nom eligi yme sizlerke | ayu | bėrtim |
| T II D 176-106–109 | bu bilge biligig m(e)n sizlerke üküş körkün üküş yörügün tanukun sözleyü | ayu | bėrtim |
| T II D 173a2-433–436 | sizeŋ küçüŋüzke esenin bardamaz esenin keltemez | ayduk | işeŋez(e)n tüketi iş-ledemez |
| T II D 172a-547 | bu sav kim siz | ayur | siz eşidiŋ |
TT TT I-X
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36. 12.-13 | birök bu tuşuşmaḳ atlġ ırḳ kelser . sevin inçe | ayur | . |
| T II Y 36. 2. -30–31 | … da ertgei [.] edgü kelgei [.] birök süü sülemek atlġ ırḳ kelser sawın inçe | ayur | . süü süleser yėr telinir . |
| T II Y 36.15-66–69 | … an edgü ḳılınç ḳılġu ol . birök bu ḳatḳa birmek atlġ ırḳ kelser sawın inçe | ayur | . |
| T II Y 36.15-77–80 | … si eŋire turur . inçip edgü ḳılınç -lıġ iş-lerke ınanmaġınça bu inçsiz-tin | ayıġlı | sawıŋ-nıŋ adırtı yoḳ . |
| T III D 2604-144 | … lḳış paşik sözleküg [.] ayıġ ḳılınçıġ ökümküg [.] amvrdşn ḳılıp yıġınḳuġ . | ayu | yrlıḳadıŋız olarḳa . |
ŞU Şine Usu Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU D 2 | yėr | ayu | bėrti anta sançdım yazuḳlıg atlıg<ıg> (...) tan gri tuta bėrti ḳara igil b … |
| ŞU D 2 | … ti ḳara igil bodunıg / yoḳ ḳılmadım ebin barḳın yılḳısın [y]ulımadım ḳıyın | aydım | turġuru ḳo<d>tım kentü bodunım tėdim udu keliŋ tėdim ḳodup bardım kelmadi … |
| ŞU G 3 | ,.. [ta]gda körti yaġı ... il tėp | ayu | kelti bėş yėgirmıḳe (...) tayġan költe tėriltim / bitgüçi er anta ıt[<t>ım … |
| ŞU G 9 | … yüz kedimlig yadag bir ėki şaşıp kelti küŋim ḳulım bodunıg teŋri yėr anta | ayu | [bė]rti anta sançdım (...) |
KP Kalyanamkara Papamkara
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlarT Tunyukuk Yazıtı
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 3 | … a)ġ (e)rti: y(ė)ti yüz : kişig : / ud(u)z(u)ġma : ul(u)ġı : ş(a)d (e)rti : | (a)yġ(ı)l | tidi : (a)y(ı)ġm(a)si b(e)n / (e)rt(i)m: b(i)lge tunyuḳuḳ : ḳ(a)ġ(a)n mu ḳ … |
| T 31 | … a)ġ(a)n : t(a)rduş / ş(a)d : b(a)rzun t(ė)di: bilge tunyuḳuḳ(k)a: b(a)ŋa : | (a)ydı | |
| T 32 | bu süg (ė)l(e)t: tidi: ḳııy(ı)n(ı)ġ : kööŋl(ü)ŋça (a)y : b(e)n s(a)ŋa ne | (a)- / y(a)yin | : tidi: k(e)lir (e)rs(e)r : köörü k(e)lür : k(e)lm(e)z (e)rs(e)r : tıl(ı)ġ … |
Sek Sekiz Yükmek
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.265 (Ia) | im sam ------ al çeviş | ayu | birürler --- aç yeklerke içgeklerke |
| Jut.Sek.T-1.265–266 (Ia) | saçıġ tökük | ayu | birürler tapıntururlar uduntururlar aş içgü aġı barm birtrür |
Abh Abhidharma (Shogaito)
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 1451 | birök yindem ridi bögülenmek köŋül | aymaḳ | iki tilgen-ler ök boldı erser. |
| Abh.Sho. 3167–3173 | … z-lemiş ol大過婆羅門ardurtuŋ braman ardurtuŋ braman sen umaġay sen bilgeli ḳayu | aydıġ-ıŋ-nıŋ | üçün ḳıdıġ-ın inçip yaruḳ yaltrıḳ bar-ın-tın kök ḳalıḳ-ıġ bolur bilgeli an … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 6.1.2.2/20 | 經 | | | | ayar | başlayur mn tép 以言/// [arta]ġuluq savıġ yme tér 無有自在 bolmaz |
| Sho.Rosia 7.2 /273 | inçip söz-leyür | ayıp | amramaḳ-nıŋ ürlügsüz-in :: |
KÇ Küli Çor Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KÇ 13 | … o]ntuḳı, itdüki, yer aldoḳı / [Işbara Bil]ge Küli Çor Tarduş bodunuġ ėt[i] | ayu | olortı |
KT Kül Tigin Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT K 10 | öd t(e)ŋri: | (a)ys(a)r | : kişi oglı : ḳoop : ölg(e)li: törim(i)ş: |
U Uigurica I-IV
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II S.2b-16–18 | edgüli | ayıġlı | ėki türlüg ḳılınçta öt-–kürü toġum azun-lar blgülüg bolur -lar |