Derlem sözlüğü · madde
az sıfat
Tanım
- Az, küçük miktarda; az sayıda: “üküş sözleme, söz birer sözle az” çok konuşma, sözü birer birer, az söyle; “az bodun yaġı boltı” az halk düşman oldu; “az bodunuġ üküş kıltım” az halkı çoğalttım; “azıg üküş kėlti” azı çok yaptı; “aŋa az bahanı satġın aldılar” onu az bir değere sattılar; “söznüŋ üküşi neçe, azı ma neçe” sözün çoğu ne kadar, azı ne kadar; “azça bodun” azıcık halk; “üküşüg ḳoḍup er azıġ taplasa” insan çoğu bırakıp aza razı olursa. Tanıklar: BK3TKB3
- (Budist metinlerde) tutku, hırs, şehvet (üç zehirden biri; “övke” öfke ve “biligsiz” bilgisizlikle birlikte anılır): “az ḳılınç tıldaġınta” tutku işi yüzünden; “az kılınçlıg övke küvenç” tutkulu, öfkeli, kibirli; “az tıldaġında azuça yme övke tıldaġında” tutku yüzünden ya da öfke yüzünden; “az evke biligsiz” tutku, öfke, bilgisizlik. Tanıklar: MaitAbhU
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
‘Tutku’ anlamı ayrı bir sözcük olabilir; yazılışlar ortak olduğundan tek maddede verildi. “azuça” (ya da) azu maddesine, “azunda/azunta” azun maddesine, “azma/azġa” az- fiiline bağlandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): az — yalın hâliyle 345 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- azıġ 11 (ShoR, Abh, KB, O) · azıg 2 (KT, BK)
Çekimli biçimler (11):
Bağlamlar
Bütün geçişler (257) →KB Kutadgu Bilig
65 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 172 | üküş sözleme söz birer sözle | az | / tümen söz tügünin bu bir sözde yaz |
| KB 2148 | sewinçi | az | ol körse ḳadġu üküş / az ol öggüçisi telimrek söküş |
| KB 3938 | uzun sözlese söz irinçig bolur / uḳuşluġ kişiler sözüg | az | ḳılur |
| KB 4915 | ereji | az | ol körse emgek üküş / baş aġrıġ telim bar ma ḳarġış söküş |
| KB 6214 | yana yandı ewke töşekke kirip / yatıp bardı bir | az | saḳınçın serip |
Abh Abhidharma (Shogaito)
48 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 114–119 | azu-ça yme | az | tıldaġ-ında azu-ça yme övke tıldaġ-ında azu-ça yme ḳolḳınç ayınç tıldaġ-ın … |
| Abh.Sho. 909–910 | adı ködrülmiş körüp üç asankė kalp-ta taş ünmiş bu kişi-niŋ | az | ḳy-a edgülük yıldız-ı-nıŋ bar-ın erü erü tap--lap ev-tin barḳ-tın ündürüp. |
| Abh.Sho. 1609 | üklidmez aşmaz üçün ol | <az>-ta | ulatı alḳu aḳıġ-lar-ıġ. |
| Abh.Sho. 2892–2895 | … yol-lı-nıŋ adḳantaçı niz-vanı-lar-ḳa odġuraḳ ėyin ükligülük bolmaḳ -ın tėp答 | az | turz-un anuşayakoş-ta kėn kėŋürü bölgey adırtlaġay biz :: |
| Abh.Sho. 3448–3451 | birök niz-vanı-lar-nıŋ tarıḳmaḳ-ı bolsar ol üküş | az | tüz-ün er-en-ler-niŋ ödrü bolur階降yėgi ḳodıḳı-sı niz-vanı-lar-nıŋ tarıḳmaḳ- … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
34 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 5. 1 | Maitrisimit teginmek tıltaġınta | az | qılınç bolur |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … ta köni-sinçe olor [///] ġ teg söz-lemiş k(e)rgek 為断故 tarġarġu üçün têp 断愛 | az-ıġ | tarġarġu üçün têp 依於[欲而] 断愛 küsüş-ke tayaḳlıġ-ın inçip az-ıġ tarġarġalı bo … |
| Sho.Rosia 7.2 /89–107 | … ança-ḳy-a-lıġ 无所有 ança-ḳy-a-l[ıġsız ///] 空於貧 ḳuruġ üz-e öz-ke tutmaḳ erür | az[-ıġ | ///] 於甚深佛法 teriŋ-te teriŋ t(e)ŋri burḫan [nomınta 現聖慧眼得] 入 yügerü töz-ün ı … |
| Sho.Rosia 7.2 /246 | uġrayu | az-ḳa | yü[gür/// ///] :: |
| Sho.Rosia 7.2 /300 | 長者 seniŋ : 佛興於世 burḫan-l[arnıŋ///] y yêrtinçü-te 非為小事 neŋ | az | ḳy-a sav üz-e ermez ’ergey :: |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
17 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.004.26–29 | taḳı (yėme) | az | kılınçlıg övke k(üvenç) ... biligsiz muyata / / / küvenç (ters kö)rüm kögü … |
| Mai.Tek.041.34–39 | … gkiye ot üçüni yėlig esinig basutçı iş bulup ükliyür bedüyür ançulayı yėme | az | kılınç tıl- -taġınta alku nizvanılar ök- -liyür aşılurlar |
| Mai.Tek.044a.02–04 | az | kılınç tıltaġınta tutyaḳlanmaḳ bolur.. tutyaḳ tıltaġınta kılınç bol--ur.. | |
| Mai.Tek.044a.31 | teginmek öçser ... az bilig içer amrılur.. | az | |
| Mai.Tek.067.30–35 | … yine al(ku) (er)iglerin ötlerin almadın ... kılıḳımıznı tüke(l) ... et-öz | az | ... - / z.. antran ... tamularda ... -p oḳsuz |
Sek Sekiz Yükmek
17 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.016 (Ib) | tŋrim (inçip bo ḳamaġ tınlġlarda bilgeler) | az | biligsizler |
| Jut.Sek.T-1.020 (Ib) | az | tŋrim edgüke ḳat(aġlanur tınlġlar az ayıġḳa) tavra- | |
| Jut.Sek.T-1.020 | IIc1 az tŋrim edgüke ḳatıġlanur tınlġlar | az | ayıġḳa tavra- |
| Jut.Sek.T-1.026 (Ib) | yumşaḳ yavaş tınlġlar | az | ḳatar) |
| Jut.Sek.T-1.4 (IIc) | bolmaz tınlġlar üküş tŋrim buşı birgeli aḳı tınlġlar | az |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
16 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/28a1 | … boḍunḳa kizlemezler ök anı attılar anı kirü arḳalarında satġın aldılar aŋa | az | bahanı nėme yawuz ol kim satġın alurlar |
| Ku. T. 26/100a1–3 | 147 nė ḳılur taŋrı sizni ḳınap eger şükr ḳılsa siz bitse siz erür taŋrı | az | ʿamelḳa üküş ceza bėrgen bilgen |
| Ku. T. 29/4a3 | … ada körkitür sizke olarnı ḳaçan ḳarışsa sizler öz közleriŋiz içinde azḳına | az | körkitür sizlerni olar közleri içinde keçürmek üçün taŋrı işni erür ḳılġul … |
| Ku. T. 33/35a3 | … reler köller teg küweçler rast ornatmış ḳılıŋlar ey Davud boḍunı şükr üçün | az | meniŋ ḳullarımdın şükr ḳılġan |
| Ku. T. 35/57b1–3 | … ḳaraġu közlüg anlar kim taptılar ḳıldılar eḍgülükler yawuzluḳ ḳılıġlı nėme | az | pend alnur sizler |
U Uigurica I-IV
15 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II B1-7-2–3 | az | ḳılınç tıl--taġınta tutyaḳ nızvanı blgülüg bolur | |
| U II, T II B1-7-31 | ḳayu teginmek tıltaġınta | az | ḳıl … / [inç] bolur |
| U II, T II S.2b-1-16 | teginmek bolmasar | az | al-–mir bolmaz |
| U II, T II B1-10-2 | az | bėlig öçser amrılsar tutyaġ öçer amrılur | |
| U II, T. II Y 42.-29–36 | … a et’özin ḫılu yançılım tilin sözleyü yançdım köŋülin saḳınu yançdım erser | az | evke biligsiz bilig küni kövenç sizik k . . . [ör]üm nızvanı-lar oġurınta … |
BK Bilge Kagan Yazıtı
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 2 | (a)lt(ı)m(ı)z : | (a)z | bod(u)n : y(a)ġı boltı : |
| BK K 3 | (a)z | bod(u)n : (a)nta yoḳ boltı : | |
| BK K 7 | … d(u)n(u)g : ḳoop : ḳubr(a)td(ı)m : çıġ(a)ń : bod(u)n(u)g: b(a)y kılt(ı)m : | (a)z | bod(u)n(u)g : ük(ü)ş kelt(i)m : |
| BK D 17 | … a)pam(ı)z : tutm(ı)ş ye]r sub [ : id(i)]s(i)z : ḳ(a)lm(a)zun : / [tėy](i)n | [(a)z | bod(u)n(u)g ėt(i)p : y(a)r](a)t(ı)p [ b(a)rs / b(e)g] (e)rti : |
| BK D 24 | (a)z | bod(u)n(u)g : ük(ü)ş kılt(ı)m : ıġ(a)r : (e)ll(i)gde : [ı]g(a)r ḳ(a)g(a)nl … |
Man Manichaica I-III
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 173d-353 | ol | az | yek kim taştan aşka içgüke kat(a)lap erür |
| T II D 173d-355–357 | ol içreki | az | birle katalur kim erkekli tişili etözinte erür |
| T II D 173d-358 | ol ödün | az | yek inçe küçlüg bolur |
| T II D 173d-366 | ol ödün | az | yek k(e)ntü özin töpöden adakn(a)ŋ tıraŋak uçıŋa ⟦TM 282 (Vorderseite) : U … |
| TM 282-373–376 | yme … … … kögüzi k(a)ra közsüz teglök … … uz | az | … … … … … … … … … … … … … … TM 282 (Rückseite) : U 35 / … … … ot otuŋug … |
KT Kül Tigin Yazıtı
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 10 | (a)z | bod(u)n(u)g : üküş : kėlt(ı)m : | |
| KT D 16 | … d(u)n(u)g : yiçe : itdi : <yiçe> iġ(ı)t(t)i : çıġ(a)ń(ı)g [b(a)y kėltı : / | (a)z(ı)g | ük(ü)ş kėltı] |
| KT D 20 | … )z / : (a)pam(ı)z : tutm(ı)ş : yėr sub : idis(i)z : bolm(a)zun : tėy(i)n : | (a)z | / bod(u)n(u)g : it(i)p : y(a)r[(a)t(ı)p ] b(a)rs b(e)g : (e)rti : |
| KT D 20 | kögm(e)n : yėr sub : id(i)s(i)z : / ḳ(a)lm(a)zun tėy(i)n : | (a)z | ḳırḳ(ı)z : bod(u)n(u)g : < it(i)p> y(a)r(a)- / t[(ı)p k(e)lt(i)m(i)z süŋ(ü … |
| KT D 29–30 | … (a)l(a)ŋ : bod(u)n(u)g : tonl(u)g : çıġ(a)ń bod(u)n(u)g : b(a)y ḳılt(ı)m : | (a)z | bod(u)n(u)g : ük(ü)ş : kėlt(ı)m : ıġ(a)r (e)ll(i)gde : [ıġ(a)r : ḳ(a)ġ(a)n … |
AH Atebetü’l-Hakâyık
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 65–66 | üküş | az | tip aymaz pėzirler teŋiz bulıt hėdye ḳılsa uşaḳ ḳatreni |
| AH 67–68 | teŋizdin kėrimrek şahım miŋ ḳata ḳabul ḳılsa taŋ yoḳ bu | az | hėdyeni |
| AH 157–160 | küḍezgil tiliŋni kel | az | ḳıl sözüŋ küḍezilse bu til küḍezlür özüŋ rėsul erni otḳa yüzin atġuçı til … |
| AH 437–440 | bu ajun mėzesi ḳatıġlıġ mėze izası üküşrek mėzesi | aza | ‘asėl ḳayda erse bile arısı arı zėhri tatġu ‘asėldin oza |
| AH 477–480 | … n uz erür bu kitab bir süzük talulap ketürdüm kemiştim çözük nėvadir süzük | az | bolur hėzl üküş çuz atlas bolur ḳız uçuzı böz ök |
TT TT I-X
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.14-81–88 | köŋülüŋ köküzüŋ ökünmeki üküş . köŋlüŋ köküzü -ŋ bütmeki | az | . ėl ḳan açıġın t///mekıŋ alp – edlig sanlıġ bolup yorımaḳıŋ /// [.] tegse … |
| T II Y 36.1.-159 | aḳ ḳışıŋ | az | . kişi ara edgülüg yoluŋ alp . künikeki işiŋ tıdıġ-lıġ [.] kiçig oġlan 23. … |
| T II D 178b. 180-17–23 | ol üç oġrılar nıŋ birin | az | nızwanıi oġrınta ölürmiş ayıġ kişiler . üç yblaḳ yolta öz ötek öteyür . |
| T II D 178b. 180-25–37 | az | bilig iy(i)n tetrülmk -ig ayıġ ḳılınç iy(i)n bulup közünür ajun -ta ayıġ t … | |
| T III D 2603.-27–28 | az | nızwanı -ḳa aġuḳup . artayu yoḳattururta . amvrdşn -lıġ ot öze . aŋa yürün … |
T Tunyukuk Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 15 | … n : yorıs(a)r : / y(a)r(a)m(a)çı t(ė)d(i)m : y(ė)rçi t(i)l(e)d(i)m : çölgi | (a)z | (e)ri: bult(u)m |
| T 15 | (ė)ş(id)t(i)m : | (a)z | yir : y[olı?] : (a)nı b[irl(e)? ... (e)r]m(i)ş : bir (a)t / oruuḳı: (e)rm( … |
| T 32 | üküş t(ė)y(i)n : n(e)ke ḳoorḳuur biz : | (a)z | t(ė)y(i)n : ne b(a)s(ı)n(a)l(ı)m : / t(e)g(e)l(i)m tid(i)m : t(e)gd(i)m(i) … |
| T 32 | … ti : yükünti : k(e)l(ı)ġme : b(e)gl(e)rin : bod(u)nin : it(i)p : yıġ(ı)p / | (a)zça | : bod(u)n : t(e)zm(i)ş (e)rti: on oḳ süsin : sül(e)td(i)m |
KÇ Küli Çor Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarO Ongin Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarŞU Şine Usu Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU D 11 | … ]ŋı[ḳa] sü yorıdım . o/u .. totoḳ başın çik tapa bıŋa ı<d>tım işi yėr tapa | az | ar ı<d>tım kör tėdim ḳırḳız ḳanı kögmen irinte |
IB Irk Bitig
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| IB 57 | (a)nça biliŋl(ė)r: bu ırk b(a)şınta | az | (ė)mg(ė)ki b(a)r; kin y(a)na (ė)dgü bolur. |