Derlem sözlüğü · madde
erdem isim
Tanım
- Erdem, fazilet; hüner, yetenek, kişisel değer: “aŋar birdi erdem bilig ög uḳuġ” ona erdem, bilgi, akıl, anlayış verdi; “bu erdem bile er tilek arzu yir” insan bu erdemle dileğine erer; “erdem tile ögrenipen bolma küwez” erdem iste, öğren, kibirli olma; “alpın erdemin üçün” yiğitliği ve erdemi için; “yėti türlüg erdemte ötrü” yedi türlü erdemden sonra; “kentü kentü erdemiŋizlerni üntürüp” her biriniz hünerinizi ortaya koyup. Tanıklar: ManKB2DLT
- (Budist metinlerde) üstün nitelik, doğaüstü güç; çoğu kez “kü kelig erdem”, “küç erdem”: “arhantlarnıŋ edgüsin erdemin bulġalı” arhatların iyiliğini, erdemini bulmak için; “ḳuanşi im pusar ḳutadmaḳ erdemi antaġ ḳasınçıġ uluġ” Avalokiteśvara’nın kutsallığı, gücü öyle korkunç büyüktür; “erdemler üze étiglig” erdemlerle süslü; “burḫanlarnıŋ … küü kelig edremlerin” Budaların ünlü üstün niteliklerini; (Abhidharma çevirisinde) “ot-nuŋ edremi” ateşin niteliği. Tanıklar: KİPMaitAbhShoR2
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Budist metinlerdeki edrem (göçüşmeli) yazımı da bu maddede.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): erdem — yalın hâliyle 88 kez
Çekimli biçimler (27):
erdemin 18
erdemi 17
edremlerin 6
erdemke 5
edremi 4
edremlerke 4
erdemim 4
erdemlerin 4
erdemler 3
edremleri 2
erdemini 2
erdemiŋ 2
erdemlerim 2
erdemleriŋ 2
edrem 1
edreminiŋ 1
erdemiŋizlerni 1
erdemleri 1
erdemlerig 1
erdemni 1
erdemniŋ 1
erdemte 1
erdemın 1
edremin 1
edremke 1
edremlerig 1
edremte 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (175) →KB Kutadgu Bilig
105 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 148 | … LİG UḲUŞ BİRLE ERDÜKİN AYUR / / törütti öḍürdi seçü yalŋuḳuġ / aŋar birdi | erdem | bilig ög uḳuġ |
| KB 720 | AY TOLDI CEVABI İLİGKE / / bu ay toldı aydı ay ilig ḳutı / münüm | erdemim | barça aydım atı |
| KB 1830 | kişide uluġraḳ uḳuşluġ kişi / uḳuş boldı erke miŋ | erdem | başı |
| KB 2645 | kimiŋ erdemi bolsa atı yorır / ḳalı bolmasa | erdem | atsız ḳarır |
| KB 3163 | sen ögdünġ anıŋ türlüg erdemlerin / ol | erdem | üçün men tiler men erin |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
15 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.00225–00228 | … atlıg boşġutsuz tınlıg bar kim kam(ag-) -da üstünki arhantlarnınŋ edgüsin | erdemin | bulġalı tegimlig bolur.. |
| Mai.Tek.004.46–50 | … n kutġaru yarlıḳap ikile evriltükte teŋri burkannıŋ manoçap atlıg kü kelig | erdemi | küç--inte eŋek suḳıġınça üdte ... |
| Mai.Tek.005.50–56 | … ḳ / / - ... -ug edgü kılınç kazg(an-) ... alku asag tusu kılmaḳlıg (alpın) | erdemin | uḳmış kergek bu mu(n)tag türlüg sarasvati brhasvati ulatı teŋridem bilgele … |
| Mai.Tek.059.17–19 | ulug ulug edgü(ke) | (er)d(em)ke | tegmiş erser yėme küvenç (köŋül) (turġur)mazlar.. ança munça (müni) yazuḳı … |
| 8b-12 | … türlüg uluġ türlüg to[y]lar ke[lirler] anı amtı sizler baḫşılar kntü kntü | erdemiŋizlerni | üntürüp ol tül-nü(n)g tüşin adartlayu bėriŋler kim ḳamaġ yalŋuḳlar işidzün … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.4.V /4–5 | yükünürmn tüz[ün] /// | erdemler | üze étiglig yaratıġ-lıġ at[lġ teŋri burḫan] qutıŋa : |
| Sho.Rosia 6.1.1.2/8 | … arp men /// /// yaŋluq ayıtdıŋ 異 | | | azıtıġ ol ym [e]/// [alplanmaq]-lıġ | edrem-te | iş-te küdök-te 策 | | | al alt[aġ-t-a] /// /// [kö]rdükde serinmedeçi | | | … |
| Sho.Rosia 8.3 /74 | aŋ’ilki burḫan-lar-nıŋ {艹+廾} -lar-nıŋ 念 言 yétinçsiz küü kelig | edrem-lerin | 見 eşidmek üz-e. |
| Sho.Rosia 8.3 /141 | bo mundaġ 十 ḳaḍa yüzer öŋi taŋlançıġ muŋa -tınçıġ | edrem-lerke | tegip. |
| Sho.Rosia 8.3 /180 | bo mundaġ küü kelig | edrem-lerke | tükel tegip tuġmaḳ -lar ünmek-ler belgü-lerdin éne kéḍip. |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT III. 41 | öḍlek arıġ kewredi / Tunçıġ yawuz towradı / | Erdem | yeme sewredi / Ajun begi çertilür |
| DLT I. 102 | öḍlek ḳamuġ köfredi / Erdem arıġ sewredi / Yunçıġ yawuz towradı / | Erdem | begi çertilür |
| DLT II, 343 | Çaġrı birip ḳuşlatu / Tayġan ıdıp tışlatu / Tilki toŋuz taşlatu / | Erdem | bile öglelim |
| DLT III, 440 | Oġlum, saŋa ḳodur men | erdem | ögüt h.umaru / Bilge erig bulup sen baḳḳıl anıŋ taparu |
| DLT I, 252 | Erdem | tile ögrenipen bolma küwez / Erdem-sizin ögünse eŋmegüde eŋer |
Abh Abhidharma (Shogaito)
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 969–970 | ḳaltı uzanmaḳ | edrem | sav söz erd -miş kelmedük ödki-te nom-lar-nıŋ uuçsuz ḳıdıġ-sız adırt -ın. |
| Abh.Sho. 1029–1034 | … ek erser ḳaltı söz-lemiş üçün adı ködrülmiş-niŋ seçe yėg adruḳ edgü-ler-in | edrem-ler-in | anın adamış ol ögmek tėp munı üçünç üz-e vibakdi üz-e yöre tükedmiş ol ned … |
| Abh.Sho. 1390–1398 | … aldaġ-ın tıdar tudar-sız-lar adı ködrülmiş-niŋ adın yėg adruḳ edgü-ler-in | edrem-ler-in | tėp答 (tŋri) burḫan neçe içgerip tudmaḳ üz-e tınlġ-lar-ıġ kim olar-nıŋ niz- … |
| Abh.Sho. 1423–1427 | ḳaltı ot-nuŋ | edrem-i | erür tar -ġardaçı ḳamaġ ig-lerig tėp問nedegin bolur bilgeli çoġluġ yalın-lı … |
| Abh.Sho. 2564–2565 | nomda taş öŋi kim-niŋ bolġay bu | edrem-i | bu vinay-nıŋ alḳu ni’kay-lar-ta birök bolsar öŋdüni kėni yėnik aġır bol -m … |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 58–60 | … ün siz alḳınçsız kögüzlüg bodisvt inçe biliŋ uḳuŋ ḳuanşi im pusar ḳutadmaḳ | erdemi | antaġ ḳasınçıġ uluġ tėtir |
| KİP 69–70 | yaruḳ bilge alḳınçsız kögüzlüg bodisvt ḳuanşi im pusarnıŋ ḳutadmaḳ küçi | erdemi | antaġ uluġ tėtir |
| KİP 148–149 | bu pusar munçulayu taŋ adınçıġ alp | erdemin | kamaġ tınlıġlarḳa asıġ tusu ḳılu ḳutġarur .. |
| KİP 209 | aġlaḳ tözkerinçsiz | erdemi | ol ėrür |
| KİP 214–215 | kim ḳayu tınlıġ bu ḳuanşi im pusar | erdemin | bügülenmekin ḳutadmaḳın ėşidser atın atayu tutsar mėn inçe ḳolulayur mėn |
Sek Sekiz Yükmek
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.70 (IIc) | adasız bolur --- bitig oḳımış edgü ḳılınç | edremi | bo erür birök ḳayu tınlġnıŋ |
| Jut.Sek.T-1.352 (IIc) | uluġ darni tigme | erdemke | tükellig erip içnip yene edremlerin baturup |
| Jut.Sek.T-1.352 (IIc) | uluġ darni tigme erdemke tükellig erip içnip yene | edremlerin | baturup |
| Jut.Sek.T-1.354 (IIc) | yruḳ küçlüg bügülüg | erdemlerin | edgü ḳılınçların ḳamaġ tınlġlarnıŋ ḳararıġ |
| Jut.Sek.T-1.373 (Ib) | küçi | erdemi | ertiŋü uluġ titir kim ḳayu ayıġ ḳılınçlġ tınlıġlar bo nomuġ |
KÇ Küli Çor Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KÇ 1 | ... alpin | erdemin | üçün Ap[a Tarḳan] Çıḳan Tunyuḳuḳ ėtip bermiş. |
| KÇ 4–5 | ... özlüki boz at erti. Kedim alpi | erdemi | anta tükedi. Türk bodunḳa.... Saġ(ı)r Çuluġan yaġı(t)toḳda [Küli] Çor [opl … |
| KÇ 6 | … erti. Küli Çor Türk bodun [ḳ]aġanıŋa eli[n törösin ] Bilgesin üçün, alpin | erdemin | [üçü]n ḳaz[g]antı |
| KÇ 12 | … s]üŋüşdökde Küli Çor oplayu tegip bulġayu / [Tab]ġaçḳa bunça süŋüşüp alpin | erdemin | üçün kü bunça tutdı. |
Man Manichaica I-III
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 173b1-39–41 | yėti türlüg | erdemte | ötrü bir k(a)mag yeklerke bagı bolzun |
| T II D 176-99–102 | bu üç elig t(e)ŋriler kelmekin enmekin | erdemin | bügüsin bügülenmekin k(a)ltı kelip kedilür |
U Uigurica I-IV
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II B1-10-5–6 | ḫuanşı ım pusar-nıŋ ḫutadmış küçi | erdemi | antaḳ uluġ erür |
AH Atebetü’l-Hakâyık
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 59–60 | aya şahım | erdemlerin | sanaġan sanarmu eḍiz ḳum uşaḳ taş sanı |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-70–80 | … tuġar şaraputri-a ḳaltı mn [amita] burḫan -nıŋ saḳınu yėtinçsiz [edgüsin] | erdemin | ögdüm öŋtün [sıŋar . . . ] akşobi atlġ burḫan sim[ir . . . ] burḫan uluġ s … |
Aynı gövdeden maddeler
“erdem” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).