Derlem sözlüğü · madde
al- fiil
Tanım
- Almak, ele geçirmek; (bir ülkeyi, halkı) zapt etmek: “süsin sançdı, ėlin altı” ordusunu mızrakladı, ilini aldı; “yılḳısin barımin anta altım” sürüsünü, malını orada aldım; “ḳılıç birle aldı kör il alġuçı” ülke fetheden (onu) kılıçla aldı. Tanıklar: KÇBKKB
- Satın almak: “satġın aldılar aŋa az baha” onu az bir bedelle satın aldılar; “satġın almaŋlar … az bahaḳa” az bir bedele satmayın; “tutġun alıp ḳul satar” esir alıp köle satar. Tanıklar: KuT2DLT
- Edinmek, kavuşmak; kabul etmek: “bilig kimde bolsa beḍüklük alur” bilgi kimdeyse o büyüklük edinir; “miras alsu mėndin” benden miras alsın; “‘aleyk alġuçı” selamı alan; “öç al-” öç almak: “biz öç alġanlar-miz” biz öç alanlarız. Tanıklar: KuT2KB2
- (Eş) almak: “kisi alġu toġsa” alınacak kadın (eş) çıkarsa; “alıŋ azad tişiler” hür kadınlarla evlenin; “alı bėr-” (Orhon) eş olarak alıvermek: “kıızın … oġluma alı bėrtim” kızını oğluma alıverdim. Tanıklar: BKKuTKB
- (Can) almak: “tirilmiş bu canlıġ canın alġalır” (ölüm) yaşayan canlının canını almak için gelir. Tanıklar: KB
- Emir biçimi “alın” (kibar) KB’de öğüt dilinde sık: “keçer kün içinde kerekiŋ alın” geçen günler içinde gereğini al; “köŋülke alın” gönlüne al. Tanıklar: KB2
“altı” (sayı), “alḳu” (bütün) ayrı maddelerdedir; “alın” yazılışı alın (yüz) maddesinde durur.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): al- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- aldı 154 (EÇS, KB, KuT, AH) · alḍı 1 (KB)
- alġalı 5 (KB, Mait, KİP, Abh) · algalı 1 (BK)
Çekimli biçimler (65):
alup 2.428
alır 286
alırlar 202
aldı 154
alur 130
aldılar 84
alıp 77
aldım 67
almış 55
alsa 33
alayın 31
alalım 27
alma 22
alurlar 19
altım 14
alġıl 12
almaz 11
alġu 7
alsunlar 6
alıŋ 6
almaḳ 5
aldımız 5
alġalı 5
alsu 4
almadılar 3
alsun 3
altımız 3
alġuçı 3
alıŋlar 2
almadın 2
almatin 2
almaŋlar 2
altaçı 2
alu 2
alumaz 2
alurmiz 2
alġay 2
alıġlılarmiz 2
alġuġa 1
aldoḳı 1
alsar 1
alsarlar 1
almadıŋ 1
almakları 1
almasu 1
algalı 1
alġalır 1
alġan 1
alġanlar 1
alġanlarmiz 1
almaġu 1
alġaylar 1
alġaymiz 1
alġunı 1
alġusuz 1
alġusı 1
aldaçı 1
alġuḳa 1
alıġlı 1
alıġlılar 1
aldımu 1
almaḳnı 1
alḍı 1
alḳuda 1
alḳusı 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (304) →KB Kutadgu Bilig
147 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 154 | uḳuş ḳayda bolsa uluġluḳ bulur / bilig kimde bolsa beḍüklük | alur | |
| KB 2044 | sü başlar eren kür yüreklig kerek / yüreksiz er at | alsa | andın yürek |
| KB 2921 | negü tutsa körklüg kişi ḳılḳı uz / yaraşur | alır | kör bu can ülgi köz |
| KB 4475 | LXII. EWLİG NEGÜ TEG ALMAḲNI AYUR / / ḳalı ewlik | almaḳ | tilese özüŋ / talusın tile keḍ yiti ḳıl közüŋ |
| KB 5248 | tarıġlaġ turur bu ajun ay ilig / negü ekse anda | alır | bu elig |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
52 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/28a1 | … rtür ök anı boḍunḳa kizlemezler ök anı attılar anı kirü arḳalarında satġın | aldılar | aŋa az bahanı nėme yawuz ol kim satġın alurlar |
| Ku. T. 27/50a3 | … dın boldılar anıŋ üze tanuḳlar ḳorḳmaŋlar boḍundın ḳorḳuŋlar mėndin satġın | almaŋlar | meniŋ ayetlerimḳa az bahanı kim hükm ḳılmasa anıŋ birle kim ıḍtı taŋrı bu … |
| Ku. T. 30/3a3 | … yaşru sözlegli boldılar aydı uluġları: bilmez mü sizler kim ataŋız çın-oḳ | aldı | siziŋ üze üstüvarlıḳ taŋrıdın anda aşnu ol kim teŋde keçtiŋiz yusuf işi iç … |
| Ku. T. 31/31b1 | 80 | alur-miz | andın anı kim aytur taḳı kelür bizke yaŋluz |
| Ku. T. 36/47a3 | 25 Öç | aldımız | olardın baḳġıl neçük bolur yalġan tutġanlar soŋı |
BK Bilge Kagan Yazıtı
16 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 2 | (a)lt(ı)m(ı)z | : (a)z bod(u)n : y(a)ġı boltı : | |
| BK K 7 | (a)nt(a)g(ı)ŋ(ı)n : üç(ü)n: / ıġ(i)dm(i)ş: k[(a)g(a)n(ı)ŋ(ı)n] s(a)bin : | (a)lm(a)tin | : yėr : s(a)yu : b(a)rd(ı)g : ḳoop (a)nta : (a)lḳ(ı)nt(ı)g: (a)r(ı)l[t(ı)g … |
| BK D 26 | (a)z / [b]o[d(u)n(u)g | (a)lt](ı)m | |
| BK D 29 | (a)nta | (a)lt(ı)m | ⟨…⟩ d(ı)m : |
| BK D 38 | ol yılkıġ : | (a)l(ı)p | / ig(i)t(ti)m : |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
16 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.001.51–56 | sataġın | almış | nomlug erdnig küzetdeçi ezrua hormuzta vişnu m(a)heşv(a)ri tört m(a)ha-raç … |
| Mai.Tek.038.27–29 | … i kog topraḳ birer evin sanaġalı.. neŋ munuŋ bilge biliginiŋ sanın saḳışın | alġalı | |
| Mai.Tek.067.30–35 | biz yine al(ku) (er)iglerin ötlerin | almadın | ... kılıḳımıznı tüke(l) ... et-öz az ... - / z.. antran ... tamularda ... … |
| Mai.Tek.083.53–58 | … r adın kişiniŋ bėrme--yü kadın tavarın oġurlasarlar törüsüzin küçeyü kunup | alsar--lar | .. kim yėme urunçaḳ urmış tavarag tanıp bėrmeserler ezük yalġan taulı sözle … |
| 5b-6–9 | … ünin erŋek soḳıġınça ödte altı ḳat tŋri yėrinteki ülgüsüz sansız oyunlarıġ | alıp | bodiswt üski[nte] yıġılurlar . . |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
16 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 41 | Alp Er Toŋa öldi-mü / İsiz ajun ḳaldı-mu / Öḍlek öçin | aldı-mu | / Erildi yürek yırtılur |
| DLT I, 148 | Urunçaḳ | alıp | yermedi / Alımlıġ körü armadı / Adaşlıḳ üze turmadı / Ḳalın eren tirkeşür |
| DLT I, 421 | Çaġrı | alup | arḳun münüp arḳar yeter / Awlar keyik tayġan ıdıp tilkü tutar |
| DLT III, 5 | Ḳurt ḳuş ḳamuġ tirildi / Erkek tişi tirildi / Ögür | alıp | tarıldı / Yınḳa yana kirgüsüz |
| DLT I, 51 | Alġıl | öġüt mendin oġul erdem tile / Boyda uluġ bilge bolup bilgiŋ ula |
U Uigurica I-IV
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. II Y. 52,2 - 14–17 | … p bilekin sıḳanıp anıŋ arasınta beliŋ teg kilimbi yek ḳızın ḫoyınta kötürü | alıp | nilapuşup atlġ sögüt altın ėltü bardı |
| U II, T. III M. 207 b.-35–38 | … -sı yėtinç kün--kedegi .. altı kün altı tün bu darnı-ta ḫatıġlanıp .. anıŋ | alḳu-sı | tolu . . . . . . . boltı .. |
| U II, T. II, Y., 48-21–38 | … ḳ [st. ḳır-] ḳılınç-larıġ ḳıltım-m erser .. vrḫar saŋram sanlıġ ed tvar-ıġ | alıp | ısletip yanḳısın yantutın birmedim erser .. azu satıġ yuluġ oġrınta taŋin … |
| U II, T. II Y 42.-19–27 | … n türlüg aġ[ı]r ayıġ . . [ḳı]l . . ınç] tükel . . [ḳı]ltım erser anı barça | alġunı | nı ökünür-mn bilinür-mn yazuḳumta boş bolayın |
| U II, T. II Y 42.-38–57 | … zukin çıġın tsunin sinŋin ḫavın kürin küriligin artım yutdum az bėrip üküş | altım | erser azu yėr suv baġ borluġ ı tarıḳ tarımaḳ .. oġurınta suvdaġı tınlıġ-la … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 3.1.1.R /6 | … ///yq yoqar //////// teŋri burḫan öskinte erip // // t’ sürü /// [bur]ḫan | alıp | yérke tört[kil] ol çindan türtmiş [man]dal büter : |
| Sho.Rosia 3.3.1.R /9 | olarnı | alıp | köŋül éyin işletür : |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … l turġurup 遣使白 arḳış ıdıp öt[ünti 露 ///] et’öz-in yalnıp oron-ta yatdı攝斂諸根 | al[ıp | yıġınıp alḳu erkiglerig] 廻身背住 et’öz-in tegz-intürüp arḳa bêrip turdı 穢 [食長 … |
| Sho.Rosia 8.3 /152–154 | … 万 kolḍi nayut bere (大) bodluġ-luġ sın-lıġ burḫan-larḳa tuşup vyakrit alḳış | alır-lar | :: |
| Sho.Rosia 8.3 /184–186 | … ar tegiŋülük tüş et’öz-te turu yarlıḳamış burḫan-larḳa tuşup vyakrit alḳış | alır-lar | ınça-ta ikinti asanki tükeyür :: |
Abh Abhidharma (Shogaito)
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 635–638 | … -nıŋ ėligi ḫan-ı tėdmiş biligsiz niz-vanı küç-in kösün-in alḳu barça ḳunup | alır | yindem anın adı oḳ ḳalır. |
| Abh.Sho. 1046–1058 | … iŋ ḳayu bışrunmış yoruḳ-ı-nıŋ kėn keligme ödki buyan-ı-nıŋ tüş-in adın-lar | alġalı | umaġu-sın neçe bilser-ler yme nudaġ uzadı ḳayu bışrunmış-ın buyan evrip bu … |
| Abh.Sho. 2064–2065 | üç uġuş -lar-ta bėş ajun-lar-ta basa basa | alıp | alḳu ajun-larıġ又 tınlġ-lar alḳu ajun-lar-ta yme/tėr. |
| Abh.Sho. 2153–2156 | … sudur-uġ nomlayu tüketdükte bar erser kėn keldeçi-ler adı ködrülmiş yıġıp | alıp | öŋdünki ḳayu nomlamış(-ın) tügüp şlok (taḳşut) ḳılıp olar-ḳa ḳadnayu nomla … |
| Abh.Sho. 3098–3101 | … -sız töz-lüg erür tėp此中者munda tėptėmiş-i erser bu üç ėdigsiz-ler-te adırıp | almış | kergek. |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 156–157 | ötrü kentünüŋ tükel türlüg satıġsız erdnilig küntegüsin | alıp | ḳuanşi im pusarḳa tutdı |
| KİP 158 | tözünüm | alıŋ | bu nom busuşı tėtir .. |
| KİP 158 | ḳuanşi im pusar | alġalı | unamadı .. |
| KİP 160–161 | tözünüm biziŋe yarlıḳançuçı köŋül turġuruŋ bu buşımıznı | alıp | asıġ tusu ḳılıŋ tėp ötünti |
| KİP 163–165 | … ulatı teŋrili kişili ḳalın ḳuvraġḳa yarlıḳançuçı köŋül turġuruŋ bu busışın | alıŋ | asıġ tusu ḳılu bėriŋ |
AH Atebetü’l-Hakâyık
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 77–78 | bezedim kitabnı nėvadir sözün baḳıġlı oḳıġlı asıġ | alsu | tip |
| AH 237–240 | aḳı er biligni yete bildi kör anın sattı malın sėna' | aldı | kör tirildi ulamsız ulamı bolup ajunda at eḍgü ḳoḍup bardı kör |
| AH 241–244 | … amdın üküş vėbal kötrü bardı özele söküş ülüş boldı malı kişiler ara baḫıl | aldı | anda ökünçtin ülüş |
| AH 249–252 | … adėt ‘aybsuzı aḳılıḳ erür bil buḫul körksüzi eliglerde ḳutluġ birigli elig | alıp | birmegen ol elig ḳutsuzı |
| AH 365–368 | tiril eḍgü fi‘lin köŋüller | alıp | isizliktin özni sıŋaru salıp iter bolsaŋ işni sanıp saḳınıp it kerekmü ker … |
ŞU Şine Usu Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU K 5 | yana [tüşd]i toḳuz oġuz bodummın tėrü ḳubratı | altım | ḳaŋım köl bilg[e] [ḳaġan] |
| ŞU K 10 | tutdım ḳatunın anta | altım | türük bodun anta ıŋaru yoḳ boḳı anta kėsre taḳıġu yıl[ḳa] (...) bodun (... … |
| ŞU G 5 | … ta sançdım içüy k[eçip] g toġuru sançdım anta ötrü türgiş ḳarluḳig tabarın | alıp | ebin yulıp barmış ebime tüşmiş (...) |
| ŞU B 3 | … un] oglın tutdım ı/i . k [yaḳlaşıḳ hart] yana ... d .... k .. ėki bodunıg | alıp | toḳuzunç ayM üḳanig? toḳıdım anta olurupM biŋe ı<d>tım ḳuut yartag? tuġın |
KT Kül Tigin Yazıtı
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 7 | bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : | (a)l(ı)p | : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g : |
| KT G 9 | (a)nt(a)ġ(ı)ŋ(ı)n : üçün : iġ(ı)dm(i)ş : ḳ(a)ġ(a)n(ı)ŋ(ı)n : s(a)bin : | (a)lm(a)tin | : yėr s(a)yu : b(a)rd(ı)g : ḳoop (a)nta : (a)lḳ(ı)nt(ı)g : (a)r(ı)lt(ı)g : |
| KT D 2 | sü sül(e)p(e)n : tört : bul(u)ŋd(a)ḳı : bod(u)n(u)g : ḳop | (a)lm(ı)ş | : ḳop b(a)z : kėlm(ı)ş : b(a)şl(ı)ġ(ı)g : yük(ü)nt(ü)rm(i)ş : tizl(i)ġ(ı)g … |
Huast Huastuanift
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II Y. 60 a.-24 | … ŋrim bilip bilmetin et’öz seviginçe yorıp y(a)vlaḳ iş tuş adaş ḳudaş savın | alıp | köŋülün körüp [yılḳıḳa] barımḳa bulup azo [mun]gumuz taḳ[ımız] tegip .. on … |
| T. II D. 178 VI.-12 | … şap(a)tḳa] azo ev barḳ oġrınta . . . . borluġ küŋ ḳul ḳoin . . . ḳazġunçın | altım(ı)z | er[ser] . . . . bedük beken ḳaġalın ba//// . . . . tıvarın ḳazġançın a//// … |
TT TT I-X
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36. 6.-124 | olurup körünçlegil . inçke yigürük at-larıġ . tapıŋça | alıp | işletgil |
| T III D 2601-3 | asra köŋülin yüküŋelii . | alıŋ | amtıı umuġ ınaġ [.] |
KÇ Küli Çor Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KÇ 13 | Oġlin k[iş]isin uduztuḳ[ı, ḳo]ntuḳı, itdüki, yer | aldoḳı | / [Işbara Bil]ge Küli Çor Tarduş bodunuġ ėt[i] ayu olortı |
O Ongin Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| O 9 | ḳam[ıl] balıḳ(k)a tegdim ḳunladım | altım | süsi kelti ḳar(a)s(i)n y(ı)gdım begi ḳaçdı |
IB Irk Bitig
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| IB 58 | … (ė)n t(ė)z(i)p(ė)n b{a)rmiş. y(a)- / na s(a)kınmiş, k(ė)lm(i)ş. ‘ögüm ötin | (a)l(a)yın | , k(a)ŋ(ı)m s(a)bın / tıŋl(a)yın’ tėp k(ė)lmiş tėr. |
Man Manichaica I-III
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T I - 57–59 | sizlerde | almış | agu hormuzta t(e)ŋrike atgay m[(e)n] hormuzta t(e)ŋrig bu tėdi |
KP Kalyanamkara Papamkara
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP XVI-5 | amtı köŋül-çe | alıŋ |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-33–36 | kkir-lig nom-larıġ salmadın kkir-siz nırvan-ıġ | almadın | kiçin tavraḳ-ın timedin kirtü çın burḳan ḳutın buldurur |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-32 | ḳutrulmaḳ biligke uruḳ kemişmiş bolmasar:-lar burḫan ḳutın | almaz | : |