Derlem sözlüğü · madde
ay isim
Tanım
- Gökteki ay: “yaġız yir yaşıl kök kün ay birle tün” yağız yer, yeşil gök, güneş, ay ve gece; “kün ay teŋri” Güneş ve Ay tanrısı; “kün ai yaruḳın tıda” güneşin ve ayın ışığını engelleyerek; “tolu erdi ayım” ayım dolunaydı; “tolun ayın yüzi” dolunay yüzü (sevgili için); “kün hem aynı musaḫḫar ḳıldı” güneşi ve ayı buyruğa bağladı. Tanıklar: MaitManTTKB2DLT
- Ay, yılın on ikide biri: “iki ay tutaşı ruze tutmaḳ” iki ay art arda oruç tutmak; “ėkinti ay altı yaŋıḳa” ikinci ayın altısında; “toḳuzunç ay” dokuzuncu ay; “yürüŋ ay béş yégirmide” ak ayın on beşinde; “yılın hem ayın” her yıl ve her ay, sürekli; “bir aykı yarım aykı” bir aylık, yarım aylık; “küniŋe ayıŋa” gününe ayına göre. Tanıklar: ŞUKPMaitShoRKuTKB
- (KB) Hitap ünlemi, ey: “ay ilig” ey hükümdar; “ay ḳutluġ” ey kutlu; “ay bügü” ey bilge. Tanıklar: KB3
“ayı” biçiminin çoğu ‘pek, çok’ anlamında olduğundan ayı maddesine, “ayma” biçimi ay- fiiline bağlandı; “ayın” biçimi ay maddesine alındı, “ayınma” ise ayın- (korkmak) fiiline.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ay — yalın hâliyle 1.066 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- ayka 3 (Man, IB) · ayḳa 3 (ŞU, KuT, KB)
Çekimli biçimler (24):
Bağlamlar
Bütün geçişler (1.121) →KB Kutadgu Bilig
991 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 3 | yaġız yir yaşıl kök kün | ay | birle tün / törütti ḫalayıḳ öḍ öḍlek bu kün |
| KB 920 | ḫaḳiḳat munı bil ay | ay | toldı sen / ökünçsüz men eḍgü atın ölse men |
| KB 1948 | … LMİŞ CEVABI İLİGKE / / yanut birdi ögdülmiş aydı ilig / esen inç tirilgil | ay | üsteŋ elig |
| KB 3936 | ay köŋli süzük er | ay | bilgi üküş / baḳa kör bu sözke yetürgil uḳuş |
| KB 5371 | yazı taġ yirig tut yorır ḳoy sürüg / ya ḳul küŋ tapuġçı | ay | ḳılḳı örüg |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
27 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.004.01–03 | kim yėme üç solmıda / / ? = 2d 255 (kün) | ay | teŋri körkin belgürtü(p) ... (n)omlayu yarlıḳap kutġaru yarlıḳadı ... |
| Mai.Tek.040.05–07 | aġırlap kitumati kentke kir / / - ... üküş yıl | ay | erdnilig / / / -.. ayamaḳ aġırlamaḳ ünint(e) |
| Mai.Tek.082.13–19 | kara tag ... - / ulug et-özlüg yaŋalar koptın sıŋar kelip üküş yıl | ay | çarihuş--taḳı üzüm osuglug teperler yançar--lar ol emgekke ölüp ıḳile tiri … |
| 4a-28 | ara yultuz ara | ay | tŋri osuġluġ . . . -lıḳ körtle yėti ḳat . . . . . . tözi araġda araġ br(a) … |
| Mai.T-11.4b.09–17 | … küyü küz- edü tutmışlarıŋa [sa]pirlaġ ordu içinte erzi dintar olururça on | <ay> | köni ertürü yrlı-[ḳar] .. anta ötrü on ay ertmiş-te … bosiwtn(ı)ŋ küçinte … |
ŞU Şine Usu Yazıtı
20 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU K 9 | ozmış tėgin ḳan bolmış ḳony yılḳa yondim ėkinti süŋüş [eŋ il]ki | ay | alt[ı] yaŋıḳa t[oḳıdım] / (...) |
| ŞU D 5 | … yėtdiŋ yana içik ölmeçi yėtmeçi sen tėdim yiçe işig küçig bėrgil tėdim ėki | ay | kütdim kelmedi sekizinç ay bir yaŋıḳa sü yorıyın tėdim tug taşıḳar erkli |
| ŞU D 7 | tarduş tölis bodunḳa bėrtim ançıp bars yılḳa çıḳ tapa yondim ėkint[i] | ay | tört yėgirmike kemde / D 8: toḳıdım ol y[ılḳa?] (...) kd . ç . nt ... [tė] … |
| ŞU G 6 | y[aġı] bol- turup yėrin tapa bardı anı udu .... ugru? yagradḳan? sekizinç | ay | ben udu / yorıdım ebimin ersegünte yula költe ḳo<d>tım anta irtim (...) |
| ŞU B 2 | onunç | ay | ėki yaŋıḳa bar[dı]m t (...) a/a tėmişi ö/ü l .. y1ı It .... m .. r o/u gö/ … |
Sek Sekiz Yükmek
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.62 (IIc) | teŋ teŋ ig aġrıġ ada tuda kelürür emgedür yılın | ayın | turḳaru |
| Jut.Sek.T-1.91–92 (Ia) | ḳaşınçıġ ḳorḳınçıġ erkliglerniŋ atları bo --- kün yorıġı | ay | ölütçi erklig |
| Jut.Sek.T-1.272 (Ia) | kitmiş erürler kün tŋri | ay | tŋri iki yruḳ ordular içinteki |
| Jut.Sek.T-1.282 (Ia) | oġulanm künte kün edgü ay | ayda | edgü yıl yılta taḳı edgü |
| Jut.Sek.T-1.324 (Ia) | titir künli | aylı | ḳrıyşu ḳavışu yoryur ötrü yaylı ḳışlı --- |
Huast Huastuanift
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 178 III.-2–11 | m(a)nastar ḥirza-h ḳutluġ pads//////// ėkinti-i yme kün | ai-i | t(e)ŋrike ėki-i y(a)ruḳ orddu-u içre oluruġma t(e)ŋrilerke ḳam(a)ġ burḫanl … |
| T. II D. 178 III.-2–11 | … -i yiltizi-i tirneg[üli] t(e)ŋri-i yėringerü-ü barsar öŋü[-ü] ḳapıġı-ı kün | ai-i | t(e)ŋri-i ol bėş t(e)ŋrig boşuġalı yaruḳuġ ḳaraġ atırġalı-ı tegde tolı-ı t … |
| T. II Y. 60 a.-13–14 | ezrua t(e)ŋri]ke kün] | ai | t(e)ŋrike .. küçlüg t(e)ŋrike .. burḫanlarḳa ınan[t(ı)m(ı)z] [tayant(ı)m(ı … |
| T. II Y. 60 b.-28–30 | [onunç künke tört alḳış] ezrua t(e)ŋrike kün | ai | [t(e)ŋrike küçlüg t(e)ŋrike] burḫanlarḳa bir biligin [arıġ köŋülin alḳansı … |
| T. M. 183-15 | bir | ai-i | ç(a)ḫşap(a)t tutmaḳ [k(e)rgek] erti-i . |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/58b1 | … ş iḍisiŋe yaʿni iḍisi tapa hem müᵓmine ḳul azad ḳılmaḳ kim kim bulmasa iki | ay | tutaşı ruze tutmaḳ tevbe taŋrıdın erür taŋrı bilgen bütün işlig |
| Ku. T. 29/27a1 | 36 bütünlükin | aylar | sanı taŋrı üskinde on iki ay taŋrınıŋ kitabı içinde ol kün kim törütti kök … |
| Ku. T. 29/27a1 | … ki ay taŋrınıŋ kitabı içinde ol kün kim törütti kökler yerlerni andın tört | ay | haram ol ol din köni ol küç ḳılmaŋlar olar içinde özleriŋizke öldrüŋler or … |
| Ku. T. 34/6b3 | 39 yime | ayḳa | teŋledimiz tüşgü yerler ançaḳa tegi yandı ol egilmiş ḫurma butaḳı teg eski … |
| Ku. T. 34/79a3 | … a kivürür tünni kündüz üze kivürür kündüzni tün üze musaḫḫar ḳıldı kün hem | aynı | ḳamuġ yorıyu[r] atanmış zamanḳa tegi bilgil ol ʿaziz örtgen tunır |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 3.1.1.R /6 | … bar erser : kimler birök [bo] amduq darni nomuġ tutġalı kö [zetse]r yürüŋ | ay | béş yégirmide // midik yaŋı arıġ ton kedip se[kiz] tözün baçaġ çaḫşaptın i … |
| Sho.Rosia 3.2.2.V/1 | V béşinç üç soġ[un]ġalır [üçün] | ay | teŋri yal[trıqlġ erdini] // [tutar élig belgürttüŋüz :] |
| Sho.Rosia 7.2 /210 | anta ḳy-a yanturu ıtdı | ay | t(e)ŋrig :: |
| Sho.Rosia 7.2 /214 | t(e)rk tavr(a)ḳ | ay | t(e)ŋrig ıdmasar mn :: |
| Sho.Rosia 7.2 /217 | raḫu asurı-ḳa ıdturġalı | ay | t(e)ŋrig :: |
U Uigurica I-IV
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. II Y. 52,1-10–11 | ai | meniŋ ḳızım bilge bėligin mıntada utduŋ yigedtiŋ | |
| U II, T. II Y. 52,1-15–19 | … intrasini ėlig tört yingaḳ . . . [-tın] kelmiş arḳış yalavaç-larıġ oḳıp üç | ai-ta | kin svayambar yaŋı kün ḳılḳuluḳ savlarıġ barça olar-ḳa tözü tükedi sözledi |
| U II, T. II Y. 52,1-22–23 | ötrü anta üç | ai | ertmekin--ge çambudivip-daḳı begler ḳalısız vaid . . . . ulus . . . . ketl … |
| U II, T. III M. 225-6a-2–4 | … kötrülmis ançulayu kelmis ayaġ--ḳa tekimlig köni tözüni tuimıs erdini -lig | ai | tŋri burḫan ḳutıŋa .. yükünür--mn |
| U II, T. II, Y., 48-59–62 | yme alḳatmış | ai-ḳa | kösençig kün-ke ötrülmiş edgü öd-ke ḳutluġ ḳolu-ġa ḫutluġ ḳoin yıl üçünç a … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT II, 193 | Kelse saŋa yolġıra / Udın anı oḍġur-a / Barsun naru ḳaḍġura / Sattı meniŋ | ayımı | |
| DLT I, 74 | Ḳança bardıŋ | ay | oġul / Erdiŋ munda inç amul / Attın emdi sen töŋül / Ḳıldıŋ erse ḳılmaġu |
| DLT III, 33 | Yelwin anıŋ közi / Yelkin anıŋ özi / Tolun | ayın | yüzi / Yardı meniŋ yürek |
| DLT I, 73 | Ay | ḳopup ewlenüp / Aḳ bulıt örlenüp / Bir bir üze üglünüp / Saçlıp suwı eŋreş … | |
| DLT I, 82 | Ḳışḳa itin kelse ḳalı ḳutluġ yay / Tün kün keçe alknur öḍlek bile | ây |
Man Manichaica I-III
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 176-88–98 | … ak özi kim k(e)ntü ol k(e)nig roş(a)n t(e)ŋri yme ekinti ölügüg tirgürügli | ay | t(e)ŋri üçünç [arı]g nom kutı kim k(e)ntü ol k(a)mag nom eligi yme sizlerk … |
| T. II K. 2a-130–134 | k(a)ltı kün | [ay | t(e)ŋri ] y(a)rukın kamag yėr [suvdakı bėş tö]rlüg tınl(ı)glar [üze y(a)ru … |
| T II D 171-174–225 | … kün t(e)ŋriçe törtünç bilge biligin ançulayu k(a)ltı ölügüg tiriglügli beg | ay | t(e)ŋriçe yme bėşinç körk meŋiz tegşürmekin ançulayu k(a)ltı ulug elig t(e … |
| T II D 171-174–225 | … ŋridem bilge bilig yme edgü üdke koluka yme irülüg edgü künke yme aklatmış | ayka | yme yėgedmiş kutlug yılka yme ögütmiş arkatmış ç(e)r(i)g türk uluş argu t( … |
| T II D 173a2-428–432 | … ı)ltukda berü ol y(a)rlagkançuçı körtle münsüz y(a)ruk körküŋüzün ol kölüŋ | aykı | s(e)viglig yaltraglı isig yüzüŋüzen körügseyür biz küseyür biz |
TT TT I-X
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36. 2. -26 | üsküŋde . kün | ai | yaruḳın tıda ḳatıġlanur . |
| T II Y 36.13. -39–40 | kün tŋri külünti çerig(i)ŋ üze [.] | ai | tŋri badtı ḳutuŋ üze [.] öz kentüŋ -ke ınanġıl . kentü köŋülüŋin bek tutġı … |
| T II Y 36.14-81–88 | … – edlig sanlıġ bolup yorımaḳıŋ /// [.] tegser sn yaŋı yıl-nıŋ ėki ygrminç | ay-ıŋa | . ançata timin iş ///////// birök bu sewinmk atlġ ırḳ kelser sawın inçe tė … |
| T II Y 36.14-89–92 | … önti . tunçu-daḳı ḳ //////// ḳutrultı . tŋri-li yėr-li tebreşdi [.] kün-li | ai-lı | körüşdi . |
| T II Y 36. 6.-125–126 | yinik edgü la-larıġ . tümen saw töküni simi-de boltı . yıl | ai | itilü elgiŋde kirdi. |
Abh Abhidharma (Shogaito)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 1039–1043 | … rça adın-lar-ḳa asıġ ḳılġu üçün erür neŋ öz asıġ-ı üçün ermez : inçe ḳaltı | ay | tŋri-niŋ arıġ yaruḳ-ı yarudmış-ı teg on buluŋ yıŋaḳ-lar-ıġ ançulayu oḳ yme … |
| Abh.Sho. 2256–2262 | … rė arḫant nomladuḳ-ta üzlünçü-te adı ködrülmiş öge tapla -yu söz-ledi edgü | ay | 々 々 sen-iŋ amtı uz umaḳıŋ toyın -lar ḳuvraġ-ıŋa tüz-in baz-ın saŋgit ḳılıp … |
| Abh.Sho. 2783–2784 | andaġ yene | ay | tŋrig adḳanmış ödte ay tŋri süz-ük soġıḳ üçün tuġurmatın ḳuruldurmaḳ örlet … |
| Abh.Sho. 2783–2784 | andaġ yene ay tŋrig adḳanmış ödte | ay | tŋri süz-ük soġıḳ üçün tuġurmatın ḳuruldurmaḳ örletmekig. |
BK Bilge Kagan Yazıtı
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK G 10 | bunça : ḳ(a)zg(a)n(ı)p : ḳ(a)ŋ[(ı)m k](a)g(a)n [ı]t yıl : on(u)nç | (a)y | : / (a)ltı ot(u)zḳa : uça : b(a)rdı : |
| BK G 10 | l(a)gzin : yėl : bėş(i)nç | (a)y | : yėti / ot(u)zḳa : yoġ : (e)rtürt(ü)m : |
| BK G 13–15 | (a)y | (a)rtuḳı : tört kün : [ol](u)r(u)p : bitid(i)m : |
KT Kül Tigin Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarIB Irk Bitig
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarAO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarO Ongin Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| O 12 | üze tegri; ḳony yılḳa yėtinç | ay | külüg alp ḳaġanımda adrılu bardıŋız Bilge ataçım! Yoġuŋ ḳoraġıŋnı ḳo[radı] … |
T Tunyukuk Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 32 | bu süg (ė)l(e)t: tidi: ḳııy(ı)n(ı)ġ : kööŋl(ü)ŋça | (a)y | : b(e)n s(a)ŋa ne (a)- / y(a)yin : tidi: k(e)lir (e)rs(e)r : köörü k(e)lür … |
KP Kalyanamkara Papamkara
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP VII-4–5 | küniŋe | ayıŋa | munçulayu bėrip aġlıḳ-taḳı aġı barım azḳına ḳaltı .. |
AH Atebetü’l-Hakâyık
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 105–108 | biliglig biligni eḍergen bolur bilig tatġın | ay | dost biliglig bilür bilig bildürür bil bilig ḳadrini biligni biligsiz otun … |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-39–49 | … . . . . . ] [on]tun sıŋar yėr suvda tüz yartl[. . . ] [tn]grim kün yaruḳın | ay | yaruḳın kölitz:ün tŋrim ot yaruḳın tŋri yaruḳın ḳarartz:un |