Derlem sözlüğü · madde
iş isim
Tanım
- İş, eylem, uğraş: “bilig bil uḳuş uḳ işiŋ ötrü ḳıl” bilgi edin, akıl edin, işini ondan sonra yap; “vezir işi barça saḳışlar bolur” vezirin işi hep hesaplardır; “işim tip ınanıp sır ayma” (AH) işimdir diye güvenip sır verme; “işiŋ bütmez” (TT, fal) işin bitmez; “ḳop işiŋ yaraġlıġ” bütün işin yolunda; “tilin sözledi … işiŋ itge men tip” işini düzelteyim diye. Tanıklar: TT2KB3AH
- Durum, hal; mesele: “negü tir ḳaḍaşıŋ ne boldı işiŋ” kardeşin ne der, durumun ne oldu; “muŋı yoḳ iḍi bir aŋar yoḳ işi” ihtiyacı olmayan tek Rab, ona (benzer) eş yoktur (?); “yoḳ saŋa işdin nerse” (KuT) bu işte sana (düşen) bir şey yok. Tanıklar: KuTKB2
- “iş küç” hizmet, emek; yazıtlarda bağlılık hizmeti: “elig yıl işig küçüg bermiş” elli yıl hizmet etmiş; “yiçe işig küçig bėrgil” yine hizmet et; “işke küçke … ıdtımız” (Mait) angaryaya gönderdik. Tanıklar: KTBKŞUMait2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
KB, Abh, TT, Man’da ayrı madde görünen işim, işin, işiŋ, işiŋiz, işingin, işeŋezen (Man) biçimleri de bu maddede. KB 75’teki “ünder işin” (keklik eşini çağırır) eş sözü olabilir.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): iş — yalın hâliyle 586 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- işlerig 7 (KB, TT, AO, ShoR) · işleriġ 1 (TT)
Çekimli biçimler (53):
işte 515
işi 244
işler 145
işke 120
işig 80
işin 80
işleri 40
işim 36
işe 36
işiŋ 32
işni 28
işiŋe 19
işlerin 10
iştin 8
işimiz 7
işdin 7
işini 7
işiŋni 7
işlerig 7
işinde 5
işindin 4
işime 4
işimni 3
işiniŋ 3
işleriniŋ 3
işlerini 3
işleriŋ 3
işıġ 3
işiŋiz 2
işlerde 2
işlerni 2
işleriŋe 2
işiig 1
işeŋezen 1
işimke 1
işimizni 1
işingin 1
işitin 1
işiŋin 1
işinge 1
işiŋizler 1
işlerim 1
işlerindin 1
işleriŋizni 1
işleriŋni 1
işlerke 1
işleriġ 1
işlerniŋ 1
işçe 1
işıḳe 1
işimin 1
işiŋde 1
işniŋ 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (1.011) →KB Kutadgu Bilig
722 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 5 | ḳamuġ barça muŋluġ törütülmişi / muŋı yoḳ iḍi bir aŋar yoḳ | işi | |
| KB 1542 | ne yaḳşı ayur bu boḍun başlar er / biligin uḳuşun | işin | işler er |
| KB 2346 | yorıḳın küḍezse ‘alem başlar er / öŋi turmasa bir yaġıġ | işler | er |
| KB 3502 | kişidin ḳaçar sen ne ḳıldı kişi / kişike ḳatıl it kişiler | işi | |
| KB 5100 | ḳılur bir kişi miŋ kişiniŋ | işin | / üküş miŋ yumıtsa ḳılumaz anı |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
83 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/4a1–2 | 128 yoḳ saŋa | işdin | nerse azu tevbe bėrür olar üze azu ḳınayur olar[nı] olar zalimler |
| Ku. T. 29/51a1 | … ġutlar amarıları amarınıŋ dostları fermanlayurlar eḍgülükni yıġarlar yawuz | işdin | aḍaḳın ḳılurlar namaznı bėrürler zekatnı boyun sunurlar taŋrı hem yalavaçı … |
| Ku. T. 31/33b2 | 89 bütünlükin keldiŋiz nėerse taŋ | iş | |
| Ku. T. 34/47a1–2 | 2 kendü anlar kim tandılar boynaġuluḳ içinde taḳı | işinde | |
| Ku. T. 37/17a3 | 21 boyun sümek hem eḍgü söz kerek erdi ḳaçan berk bolsa | iş | eger rast tursalar taŋrı fermanıḳa bolġaytı yaḫşıraḳ olar |
Abh Abhidharma (Shogaito)
59 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 106–108 | … an-nıŋ yrlıġ-ıŋa ḳayu yrlıḳamış öz -ke asıġ ḳılmaḳ adın-ḳa asıġ ḳılmaḳ-lıġ | iş-ler-i | tŋri burḫan-nıŋ yrlıḳamış yörügi birle teŋ tüz bir tek erür. |
| Abh.Sho. 1550 | munda sėzinü söz-lemiş teg bir | işim | erte tüketdi anda basa -ḳı (bir) işim erser. |
| Abh.Sho. 1657–1658 | … latı-lar-nıŋ öz töz-in bölgü -te adırtlaġu-ta alḳu kėrtü-lerig bilge bilig | iş | küdük üz-e seçe yėg erür. |
| Abh.Sho. 3578–3585 | … birle yene tıdmış erür adın tıldaġ-ın nedegin tėptėser oḫ -şadı tıldaġ-nıŋ | iş-i | küdüki üküş üçün anın munı uḳıdmış ol. |
| Abh.Sho. 3921 | iş-i | küdüki birgerü bir tek erür. |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
34 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.003.32–34 | arka / yükünç üç yigirmi p(a)t(a)r atlıg ög | işıḳe | oḳşatı katun--tın tuġup belgülüg bolup burkan kutın bulu yarlıḳadaçı |
| Mai.Tek.023.22–26 | … rkınçsız köŋ--(ülin) nom tıŋlalım anta ötrü (teŋri) teŋrisi burkan şaḳilar | işi | ... -t antag türlüg titrüm (teriŋ) nom nomlayu yarlıḳadı ... - |
| Mai.Tek.052.28–35 | … arka / yėti yigirminç üç edgü kılınçların aşġalı toyın kuvragnıŋ edgülüg | iş | ködüg--lerin bütürgeli ü(çün) sansız üküş muŋadınçıg kü (kelig) (er)demler … |
| Mai.Tek.073.59–60 | seŋremlerde erip bir künki bir aykı yarım aykı yaḳşıçı | iş | ayġuçı boltumuz.. |
| 6b-17–21 | arıġ . . . . . . -dti alp sergülük emgek . . . . . . ḳ[atı]ġlanulluḳ | işlerde | . . . [kaşip] burḫantın şakimun [burḫantın] . . . . . . burḫanlardın . . . … |
TT TT I-X
30 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36. 2. -24 | beg er sıḳılur | iş | bulmadın . erklig ḳan-nıŋ yrlġı arḳulayu turur ewiŋde [.] |
| T II Y 36.3.-51–52 | ḳum üze ḳudu tartıp | işi | ködügi bütmeyük teg . yėr-ke tŋri-ke sewinç tut [.] edgü ḳılınçlıġ iş öküş … |
| T II Y 36.15-77–80 | … işi klmeki sarp . bosuş ḳadġu belgüsi eŋire turur . inçip edgü ḳılınç -lıġ | iş-lerke | ınanmaġınça bu inçsiz-tin ayıġlı sawıŋ-nıŋ adırtı yoḳ . |
| T II Y 36.8.-148 | … ŋ işin başlaġıl [.] aşnu -ḳına öŋi bu saw-ḳa köŋleme [.] amtı-ḳına turḳaru | işingin | türüŋ tutġıl . küneyiŋi köŋülŋin inçkü -lüg ḳılġıl . |
| T II Y 36 .16. -206–209 | … üz ertigei [.] ig aġrıġ -ta yek içkek tarınsar öŋregen aç / . . . . ḳılmış | işiŋ | . . . . . /laġai sn . |
AH Atebetü’l-Hakâyık
19 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 31–32 | yime tört | işiŋe | ıḍur men sėlam olardın usanmaḳ ḳaçan ol maŋa |
| AH 113–116 | biliglig kişi kör bilür iş öḍin bilip iter | işni | ökünmez kiḍin ḳamuġ türlüg işte biligsiz oŋı ökünç ol aŋar yoḳ oŋ anda aḍı … |
| AH 173–176 | işim tip ınanıp sır ayma saḳın neçe me ınançlıġ | iş | erse yaḳın serip sinde razıŋ siŋip turmasa serermü işiŋde munı keḍ saḳın |
| AH 369–372 | ne iş utru kelse aŋa keḍ baḳın ol | işniŋ | öŋini soŋını saḳın sevinç erse kiḍin köŋül tut aŋa ökünç erse andın ozaraḳ … |
| AH 389–392 | ḳanı ‘ahd ėmanėt ḳanı eḍkülüg kiḍin künde ḫayr | iş | me kötrülgülüg başı bardı ḫayrnıŋ soŋı barġusı öŋi keldi şėrrniŋ soŋı kelg … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
14 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 6.1.1.2/2–7 | … / /// 而 | | | inçip söz-le/// /// 汝 | | | seni urı tem[ak] // ///p 荒 | | | | iş | küdök /// 難可俗[人] yértin[çüteki] [evdin] ündüm : |
| Sho.Rosia 6.1.2.2/9–19 | … ayu : qamaġ kişi-ler-niŋ başı baştıŋ[ı]/// //ġu | | | | qamaġ kişi-ler-niŋ | iş-in | küdükin yme | | | | inç[e]/// [üd]de söz-leyür mn |
| Sho.Rosia 7.2 /305 | 宜布[施福事 ///] buşı bêrmek-lig buyan-lıġ | işig | :: |
| Sho.Rosia 8.3 /149–150 | bo munça iş küdök-ler barça üçünç ötgürmek (atlġ) tuş-taḳı | iş | küdök-ler tétir :: |
| Sho.Rosia 8.3 /220 | ançan ançan 八 törlüg bar belgüm işlegülük | iş | küdök-ler erser. |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 522 | Taġı otın öçürgen / Toydın anı köçürgen / | İşler | üzüp keçürgen / Tegdi oḳı öldürü |
| DLT II, 118 | Tını yeme öçükti / Eri atı içikti / | işi | taḳı çölükti / Sözitı anıŋ kim tutar |
| DLT I, 47 | Anıŋ | işin | keçürdüm / işin yeme ḳaçurdum / ölüm otın içürdüm / İçti bolup yüz turı |
| DLT III, 309 | Yelkin bolup barduḳı köŋlüm aŋar baġlayu / Ḳaldım erinç ḳaḍġuḳa | işim | udu yıġlayu |
| DLT III, 233 | Kelse ḳalı ḳatıġlıḳ erter teyü seringil / Öḍlek | işin | bilip tur ança aŋar tirengil |
Sek Sekiz Yükmek
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.58 (Ib) | ayıġ ḳılınçlġ | iş | işleser ötrü ḳamaġ ayıġ ḳılınç- -lġ şamnu trs |
| Jut.Sek.T-1.79 (Ib) | ḳayu tınlıġ itiglig yratıġlġ | iş | küdük kent uluş ev barḳ |
| Jut.Sek.T-1.98 (Ia) | -lar yoḳadurlar yirig topraḳaġ | iş | işleyürler orunuġ booş |
| Jut.Sek.T-1.273 (Ia) | tŋriler yruḳıŋa arḳa birip yene yekniŋ içgekniŋ ḳrarıġ | işiŋe | |
| Jut.Sek.T-1.300 (Ib) | yılı yılı ertüŋü edgü artuḳ yavaş bitig oḳıp | iş | işleser yitinç |
KT Kül Tigin Yazıtı
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT D 8–9 | … ātin : tut(u)p(a)n : t(a)bġ(a)ç : ḳ(a)ġ(a)nḳa : körm(i)ş : (e)l(i)g yıl : | iş(i)g | küç(ü)g : berm(i)ş : ėlg(e)rü : küün : tugs(ı)kda : bükli : ḳ(a)ġ(a)nḳa : … |
| KT D 8–9 | … ġ(a)nl(ı)g : bod(u)n : (e)rt(i)m : ḳ(a)ġ(a)n(ı)m ḳ(a)nı : ne ḳ(a)ġ(a)nḳa : | iş(i)g | küç(ü)g : berür m(e)n : tėr (e)rm(i)ş : (a)nça tėp : t(a)bġ(a)ç : ḳ(a)ġ(a) … |
| KT D 10 | … u)p : it(i)nü : y(a)r(a)tunu : um(a)duḳ : y(a)na : iç(i)km(i)ş : / bunça : | iş(i)g | küç(ü)g : birtükg(e)rü : s(a)ḳ(ı)nm(a)tı : |
| KT D 29–30 | iş(i)g | küç(ü)g : berür : | |
| KT B | ḳuur(ı)d(ı)n [s]oġ(u)d örti : in(i)m küül tėġ(ı)n [ ] | iş(i)g | / :küüç(ü)g : birtük : üç(ü)n : türük : bilge : ḳ(a)ġ(a)n : [(a)y]uḳı[ŋ]a … |
ŞU Şine Usu Yazıtı
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU D 5 | … ḳın üçün ḳara bodunım öltiŋ yėtdiŋ yana içik ölmeçi yėtmeçi sen tėdim yiçe | işig | küçig bėrgil tėdim ėki ay kütdim kelmedi sekizinç ay bir yaŋıḳa sü yorıyın … |
| ŞU D 11 | … [toḳu?]z [ya]ŋı[ḳa] sü yorıdım . o/u .. totoḳ başın çik tapa bıŋa ı<d>tım | işi | yėr tapa az ar ı<d>tım kör tėdim ḳırḳız ḳanı kögmen irinte |
| ŞU D 12 | (...) ab barḳınt[a] ermiş yelmesin | iş | ycriŋerü “ idmiş yelmesin meniŋ er anta basmış / nı tutmış ḳanıŋa |
| ŞU G 1 | işi[ŋe | ?] er kelti ḳarlıdç işiŋe killmedük tėdi [erin?] sü ḳarluḳ tapa (...) -g ke … | |
| ŞU G 1 | işi[ŋe?] er kelti ḳarlıdç | işiŋe | killmedük tėdi [erin?] sü ḳarluḳ tapa (...) -g kem ḳurġu . -dı ertiş ügüzi … |
O Ongin Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| O 5 | … At(ı)g Oġuz ara yėti eren yaġı bolmiş ḳaŋım…. Teŋriken ėyin anta yor(ı)miş | işıġ | küç(i)n [bėrmiş erti] |
| O 6 | Teŋrikenke | işıġ | bėrtig tėyin yarlı(k)ḳamiş Şad atıġ anta bėrmiş boltuḳda Toḳuz Oġuz At(ı)g … |
| O 9 | … t(ı)g yaġı bolmiş “Tegmeçi men!” tėyin saḳıntım Tegri Bilge ḳaġanḳa [t]aḳı | işıġ | küçüg bėrsıġim bar ermiş erinç tegd[im] sançdım……… |
| O 11 | kėrü barıġma bardı Bilge ḳaġanıġ bodunı bardı ülgen atḳa | işig | küçüg bėrti |
Man Manichaica I-III
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 173d-340–342 | ançulayu k(a)ltı uzlar edsiz neŋ | iş | işleyü umaz |
| T II D 173d-343–347 | … ntonluglı neçeke-tegi bėş t(e)ŋri küçin yėmeser neŋ etöz s(e)vigin uvutsuz | işig | sürü umaz |
| T II D 173d-366 | … TM 282 (Vorderseite) : U 35 / kaltı uz kişi uzlangu ed bulmasar uzl[ar] | işin | barça kodur |
| T II D 173a2-433–436 | sizeŋ küçüŋüzke esenin bardamaz esenin keltemez ayduk | işeŋez(e)n | tüketi iş-ledemez |
Huast Huastuanift
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 178 III.-12 | … . neçe-h evinŋ kişi-h orunçaḳın yid[di]miz erser kün ai t(e)ŋri-i taplamaz | işi-i-g | neçe işledimiz erser . . yme [i]lki-i özün bu-u özün üzuntonluġ ⟦Rückseite … |
| T. II Y. 60 a.-24 | t(e)ŋrim bilip bilmetin et’öz seviginçe yorıp y(a)vlaḳ | iş | tuş adaş ḳudaş savın alıp köŋülün körüp [yılḳıḳa] barımḳa bulup azo [mun]g … |
| T. M. 183-12–14 | yme erklig[in erksizin arınıp ermegürüp] | işke | ködügke tıltanı[p yazuḳda boşunġalı] barmad(ı)m(ı)z erser .. t(e)ŋrim [amt … |
| T. II D. 178 V.-10–11 | neçe işlemesig irünçülüg | iş | işleyür biz . |
BK Bilge Kagan Yazıtı
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK D 8 | (e)l(i)g yıl] | iş(i)g | küç(ü)g : berm(i)ş : elg(e)rü : kün : tuġs(ı)k(k)a : bükli [k](a)g(a)nḳa : … |
| BK D 9 | … nl(ı)g : bod(u)n : (e)rt(i)m : ḳ(a)g(a)n(ı)m : ḳ(a)nı : ne : ḳ(a)g(a)nḳa : | iş(i)g | küç(ü)g : berür m(e)n : tėr (e)rm(i)ş : |
| BK D 9 | bunça : | iş(i)g | küç(ü)g : birtük(ke)rü : s(a)ḳ(ı)nm(a)tı : |
U Uigurica I-IV
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II B1-7-4–7 | ḳaltı kiçig kie ot öçüri yėlig asinig basutçı | iş | bulup ükliyür bedüyür ançulayu yme az ḳılınç tıltaġınta alḳu nızvanılar ük … |
| U II, T. II Y 42.-5–17 | … ser kişi ölürgüçi çantal boltum erser bu ėki ygrmi türlüg asravrkı . . . i | işin | işlegüçi bolup irinç yrlġ tınlġlaraġ yarlıġançsız kö . . . . . [ŋülte] ėsi … |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarT Tunyukuk Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 51 | ḳıız(ı)l ḳ(a)n(ı)m : tök(ü)ti: ḳ(a)ra t(e)r(i)m : yü- / g(ü)rt[i]: | (i)ş(i)g | küç(ü)g : b(ė)rt(i)m ök : uz(u)n y(e)lm(e)g y(ė)me ı(d)- / t(ı)m oḳ |
KP Kalyanamkara Papamkara
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP II-4–5 | böz batatu ḳars toḳıyur taḳı yeme adruḳ uzlar kentü kentü uz | işin | işleyür . . |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-39–49 | … l[uġ . . .] [. . .]yin tŋrim mŋilig bir ed[. . . . . . ] [. . . ]yin tŋrim | işimin | kötügümin b[. . . . .] ḳutın bulur erser mn tŋrim i [. . . . . ] [on]tun s … |