Derlem sözlüğü · madde
arıġ sıfat
Tanım
- Temiz, arı, saf: “arıġ topraḳ” temiz toprak; “arıġ ton” temiz giysi; “ay teŋriniŋ arıġ yaruḳı” ayın temiz ışığı; “araġ turug köŋül” arı, duru gönül. Tanıklar: ManUShoR
- Ahlakça temiz, iffetli, günahsız: “arıġ bolsa özi, yorısa köni” kendisi temiz olsa, doğru yürüse; “arıġ çḫşapt” temiz (tutulan) ahlak kuralları; “arıġ yaruḳ ezrua teŋri” temiz, aydınlık Zurvan tanrı. Tanıklar: HuastMaitShoRKB
- (Kuran çevirisinde) helal, temiz (ṭayyib); “arıġlar” temiz şeyler: “helal ḳılur olarḳa arıġlarnı” onlara temiz şeyleri helal kılar. Tanıklar: KuT
- Koru, bahçe (Mait): “lumbani atlıġ arıġda” Lumbini adlı koruda. Tanıklar: Mait
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): arıġ — yalın hâliyle 208 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- arıġ 183 (KB, ShoR, KuT, U) · arıg 25 (Mait, Man, T)
- araġ 4 (Mait) · arag 1 (Mait)
Çekimli biçimler (16):
Bağlamlar
Bütün geçişler (248) →KB Kutadgu Bilig
69 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 727 | arıġ | bolsa özi yorısa köni / munıŋ baġı mundaġ biliŋü munı | |
| KB 2461 | saḳınuḳ kerek din iḍisi arıġ / arıġ bolsa ḳılḳı ḳılınçı | arıġ | |
| KB 2917 | saḳalsız kerek bu iḍişçi | arıġ | / küḍezilse içgüde ḳıl tü yamıġ |
| KB 4501 | saḳınuḳ | arıġ | bolsa aşlı bolur / ol üç neŋ bu yirde bolur ay unur |
| KB 5364 | bu taġlar ḳatında çıḳar gevherıġ / ḳazıp yetrümezler saŋa ay | arıġ |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
41 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/18a1 | … yerdin azu yavuḳsa sizler uraġutlarḳa bulmasa sizler suw teyemmüm ḳılıŋlar | arıġ | topraḳḳa sürüŋler yüzüŋüzke iki elgiŋizke ol taŋrı erür keçürgen yarlıḳaġa … |
| Ku. T. 28/21b1 | … s kes / pare pare tüşti musa bi-huş bolup ḳaçan kim usına keldi erse aydı: | arıġ | sen yandım saŋa men müʾminlerniŋ evveli men |
| Ku. T. 30/67a1 | … rke cüftleriŋizdin oġlanlar yėgençükler azu tapuġçılar ruzi bėrdi sizlerke | arıġlardın | yaraġsızḳa mu kirtgünürler taŋrı ir[inç]iŋe anlar tanarlar |
| Ku. T. 34/5b1 | 36 ol | arıġ | taŋrı törütti cüftlerni anıŋ ḳamuġını andın kim ündrür yer hem özlerindin … |
| Ku. T. 36/96a1 | … yaʿḳub oġlanlarıḳa bitig hem hikmet hem peyġamberlıḳ ruzi bėrdimiz olarḳa | arıġlardın | artuḳ ḳıldımız olarnı ʿalemluġlar üze |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
40 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.7.R/1 | … anları teg : saqınu sözleyü yét[inçsiz] //// [ınça] qaltı vimalakrit külüg | arıġ | b[o]d[istv teg : ] alqu edremlerke öŋin öŋin [tükellig bolzunlar : ] |
| Sho.Rosia 6.2.2.1/20 | … [irme]k münemek-te 無眼三文 közsüz al-sız alt[aġ] 4) -sız-ın üklitdiŋ köŋülüg | arıġ | yorıq /// [qa]dırmış-ta : kentü öz-üŋ qılmaqıŋ üz-e ası- 5) ġ-sız sav-ları … |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … rup ḳorḳınç ayınç [saḳınçıġ teginip tutup] monı monçulayu tükel-lig bolsar | arıġ | çḫşapt-ḳa 宿業 öŋre aj-un-daḳı ḳıl[ınçıġ] ançan ançan yanturup 得 bolur yüger … |
| Sho.Rosia 7.2 /233 | biligsiz-lig berk yigi | a[rıġtın | :: |
| Sho.Rosia 8.3 /19 | asanki-lıġ 三 -nüŋ kürdük-lerig yoḳurup altı paramit-larıġ | arḍıġ({ | 艹+廾}) eşip. |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
26 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.007.23–28 | … ėş ay tün (kün) ulug ėlig ezrua teŋr(i) (ėligi-) -ŋe barnas kentde er- ... | arıgda | üç tegzi(ç) (ıḳi) yigirmi bölük nomlug t(ilgen) tevirip |
| Mai.Tek.027.12–16 | … upasanç--larnıŋ bėş çhşaput bir kün bir tün tüzedgülüg baçag sekiz çhşaput | arag | turug köŋülin tutsar |
| Mai.Tek.065.10–11 | arıg | arıg | şznıg küzedmedimiz.. yam işin işlemedimiz.. yoḳsuz savlar sözlep ertürdümü … |
| Mai.Tek.089.20–30 | … rtinçüke ... katun karnınta (on ay) olurdı purohit ... (ekin) türkin kodup | arıg | sım(tag) ... amtı ol tükel bilge maytr(ı burkan) bizni tapa küde (kelmiş e … |
| 4a-28 | ara yultuz ara ay tŋri osuġluġ . . . -lıḳ körtle yėti ḳat . . . . . . tözi | araġda | araġ br(a)ḫmayu braman erür . . |
U Uigurica I-IV
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. III M. 207.-38–42 | … ı-nıŋ küçi küsüni üze bodimant nomluġ orun-ġa tegginçe munuŋ ėkin arasınta | arıġ | toḳum aj--un-uġ bulmaġ-ı tapmaġ-ı bolur |
| U II, T. III M. 207.-52–62 | inçe ḫltı aditi-a--karbi atlġ kkir-siz arıġ kök ḫalıġ-ġa oḳsatı | arıġ | süzük yruġ yasuġ mani monçuġ erdini inçip öz yruġ-ı üze yaltrıyu yasuyu tu … |
| U II, T. III M. 207.-63–65 | tŋriler ėligi--y-a ançulayu oġ ol ıduġ tınlġ-ıġ yme artuġraġ | arıġ | süzük erür tėp bilgülüg ol |
| U II, T. III M. 185.-27–36 | … yme .. tözün-ler ḫızı inçip ai-nıŋ bės ygrmi-sinte arıġ yunup arıtınıp .. | arıġ | ton kedim--lerig kedip baçaġ-ta turup miŋ ḫata bu darnı-nı[!] sözleser ant … |
| U II, T. II, Y., 48-21–38 | … ajuntın baru bu ajun--ḳategi vrḫar-ta saŋram-ta linta prian-ta [?prvan-ta] | arıġ | toruġ yėrlerde sevig amraḳ köŋülin ovutsuz biligin ḳılmaġuluḳ [st. ḳır-] ḳ … |
Abh Abhidharma (Shogaito)
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 1039–1043 | … -ḳa asıġ ḳılġu üçün erür neŋ öz asıġ-ı üçün ermez : inçe ḳaltı ay tŋri-niŋ | arıġ | yaruḳ-ı yarudmış-ı teg on buluŋ yıŋaḳ-lar-ıġ ançulayu oḳ yme adı ködrülmiş … |
| Abh.Sho. 1602 | anın munda uḳıdu söz-lemiş ol | arıġ | bilge bilig tėp. |
| Abh.Sho. 1610–1611 | anın adamış ol aḳıġ-sız tėp論 | arıġ | bilge bilig-niŋ tėrin-i-niŋ ḳuvraġ-ı-nıŋ adı bolur ėyin yorıdaçı -lar tėp. |
| Abh.Sho. 1701 | bu üç bilge bilig-ler uyur üçün buldur -ġalı aḳıġ-sız | arıġ | bilge biliglig. |
| Abh.Sho. 1896–1898 | … ü-sin bilir kirlig kkir -siz adırtın çınlayu-sı-nıŋ ölenmek-ke tuşġarmaḳ-ı | arıġ | süz-ük adırtlıġ odġuraḳ bilgülük erür. |
Huast Huastuanift
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 178 IV.-4 | … ögsüz boltuḳumuz [ü]çün ḳam(a)ġ y(a)ruḳ üzütlerniŋ t[özin]ge [yil]tizi[ŋe] | arıġ | y(a)ruḳ ezrua t(e)ŋriken-[ke?] yazıntım(ı)z yaŋıltım(ı)z erser [yaruḳlı-ı] … |
| T. II Y. 60 a.-5–6 | m(a)nas]tar ḫırz(a) . . . . sekizinç [kirtü t(e)ŋrig | arıġ | nomuġ] biltükümüzde baru . . t(e)ŋrim ėki-i [yiltizig üç ödk]i nomuġ bilt( … |
| T. II Y. 60 b.-31–35 | … ımıznı t(e)ŋrigerü tut[madımız] erser .. [al]ḳışım(ı)z [ötügümüz t(e)ŋrike | arıġın] | tegmedi er[ser] .. ne [yėrde tıdıntı] tutuntı erser .. amtı t(e)ŋrim yazuḳ … |
| T. II Y. 60 b.-41–46 | azo muŋ üçün .. azo puşi bėrgeli ḳı[zġan]ıp [yėti tür]lüg [pu]şi | arıġ | nomḳa tüketi bėrü [umadı]m(ı)z [ers]er [t(e)ŋri]gerü bardaçı boşuntaçı bėş … |
| T. II Y. 60 b.-48 | arıġ | baçaġ baçap t(e)ŋ[rike ançulasıḳ k(e)rgek ert[i] .. |
Man Manichaica I-III
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 176-88–98 | ol y(a)ruk kızı ögütmiş ög | arıg | yel kaŋ(ı)m(ı)z ulug elig t(e)ŋri hanı z(e)rua t(e)ŋri ekinti yulgak özi k … |
| T II D 176-88–98 | … ü ol k(e)nig roş(a)n t(e)ŋri yme ekinti ölügüg tirgürügli ay t(e)ŋri üçünç | [arı]g | nom kutı kim k(e)ntü ol k(a)mag nom eligi yme sizlerke ayu bėrtim |
| T II D 171-174–225 | … ıg nom kutı t(e)ŋriniŋ ornangusı m(a)rdasp(a)nt t(e)ŋri-lern(i)ŋ otaçılıkı | arıg | y(a)ruk küçlüg freştilern(i)ŋ kongusı arıg turug süzök manistanlar içinte … |
| T II D 171-174–225 | … a)nt t(e)ŋri-lern(i)ŋ otaçılıkı arıg y(a)ruk küçlüg freştilern(i)ŋ kongusı | arıg | turug süzök manistanlar içinte yme [kara b]odunı k[u]tlug ötmiş |
| T II D 173b2-389–391 | k(e)ntü kizlençüŋün | arıg | nomka kızganmatın akı köŋülüg ınanu sezinmetin kizleŋ t(a)kı yme inçe y(a) … |
Sek Sekiz Yükmek
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.019 (Ib) | (çḫşaptı sıyuḳ erüş üküş | arıġ) | çḫşaputlġ |
| Jut.Sek.T-1.019 | IIc1 çḫşaptı sıyuḳ tınlġlar üküş | arıġ | çḫşaputlġ tınlġlar |
| Jut.Sek.T-1.019 | IIc2 | arıġ | çḫşaputlıġ tınlġlar az çḫşaptı sıyuḳ tınlġlar |
| Jut.Sek.T-1.122 (Ia) | törlüg tıdıġsz ḳadaġsz | arıġ | til bulur taḳı yme ḳanyu tınlġ |
| Jut.Sek.T-1.136 (Ia) | tüketi burḫanlarnŋ ḳamaz aḳıtmaz artamaz buzulmaz | arıġ | turuḳ |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT III. 41 | öḍlek | arıġ | kewredi / Tunçıġ yawuz towradı / Erdem yeme sewredi / Ajun begi çertilür |
| DLT I. 102 | öḍlek ḳamuġ köfredi / Erdem | arıġ | sewredi / Yunçıġ yawuz towradı / Erdem begi çertilür |
| DLT I, 237 | Alp-lar | arıġ | alḳışur / Küç bir ḳılıp arḳaşur / Bir bir üze alḳaşur / Eḍgermeḍip oḳ atar |
| DLT I, 230 | Eren | arıġ | örpeşür / Öçin kekin irteşür / Saḳal tutup tartışur / Köksi ara ot tüter |
| DLT II, 328 | Eligim | arıġ | ḳırçatur oḳ başaḳı / Ünmiş uluġ terŋek üze köp ḳaşaḳı |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-1–4 | burḳan atl(ı)ġ baḳşı-ḳa bo bo | arıġ | nom-ıŋa bursaŋ ḳuvraġ erdini-ke bodum-ın tutuşu ınanur-m(ė)n |
| AO-18–19 | arıġ | şuntsi munçuḳ-luġ adın-larıġ içkerür | |
| AO-23–24 | [arı]ġ | meŋi-lig uluş-uġ [a]///lıġ munta oḳ körkidür | |
| AO-60–63 | … ġul ḳız birle ḳavışġu üçün alḳu ada-larta umuġ boltaçı bo nom erdinig arış | arıġ | ögdi |
| AO-64–65 | eşdep yükünç-i birle | arıġ | uz bitidip uġrayu soḳ-a tamġa-ḳa indürüp artuḳ-suz ögsüksüz miŋ küün yaḳdu … |
TT TT I-X
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T III 2602-64 | apam birög munıteg [.] | arıġ | nomlap ḳotmasar . amtıḳategii yėrtinçü. alḳınmazmu ertii |
| T III D 2604-138 | edgü nomlarta pışrunu . et’üz | arıġın | ermek çḳşptġ pütürtii . |
| T III D 2604-139–141 | ada -lıġ orun-lar-tın ozḳuluḳ . | arıġ | nomlarta ḳatıġ -lanu [.] anoşagan ortuta toġḳu üçün . aġız arıġın ermek çḫ … |
| T III D 2604-139–141 | … ozḳuluḳ . arıġ nomlarta ḳatıġ -lanu [.] anoşagan ortuta toġḳu üçün . aġız | arıġın | ermek çḫşaptġ küze tii [.] ḳut ḳoluntılar tözügü . ḳutluġ . . . . . yolınç … |
| T III D 26025. 26028.-164 | adın tümke köŋül-ler | arıġ | yol-lar -ta yorıp [.] amvrdşn ḳıltılar [.] anoşagan ortu-ta toġtılar [.] |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlarT Tunyukuk Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 32 | (a)rıg | ubutı y(ė)g : t(ė)di: b(e)n (a)nça: t(ė)r m(e)n : b(e)n / bilge tunyuḳuḳ : … |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-33–38 | … ar kntü-nüŋ emgeklig arḳasız etö[zin] yėrip ozuġ- - sap mėniŋ atımın ėşdip | arıġ | : siz:ksiz kürtgünç köŋülin burḫan ḳutıŋa köŋül turġu-–rup uz:un turḳaru ö … |
Tövbe Uygurca tövbe duası (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 40.2 [U 3114]-1–2 | soḳuştumuz : taḳı alp bulġuluḳ üç erdinike bek ḳatıġ | arıġ | süzük kirtgünç köŋül-lüg upası boltumuz : |
Aynı gövdeden maddeler
“arıg” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).