Derlem sözlüğü · madde
at isim
Tanım
- Ad, isim; san, ün: “bayat atı birle sözüg başladım” söze Tanrı’nın adıyla başladım; “eḍgü atın kör alḳış bulur” iyi adıyla hayır dua bulur; “özüŋ meŋü ermez, atıŋ meŋü ol” sen ölümsüz değilsin, adın ölümsüzdür; “ḳuanşi im pusar atın atasar” Kuanşi İm bodhisattvanın adını anarsa; “türük bodun atı küsi yoḳ bolmazun” Türk halkının adı sanı yok olmasın. Tanıklar: KTBKKİPKB3
- Unvan: “ḳaġan at bunta biz bėrtimiz” kağan unvanını burada biz verdik; “tigin öge atıŋa” tigin ve öge unvanına. Tanıklar: KTMait
- “er at” insanlar, ahali (KB): “er at köŋli” insanların gönlü. Tanıklar: KTMaitKB2DLT
- At (hayvan): “ol at anta tüşdi” o at orada düştü; “toruḳ at semritti” zayıf at semirdi; “atıġ kemşip” atı kamçılayıp; “erin atın” erlerini ve atlarını; “ḳuş ḳanatın, er atın” kuş kanadıyla, er atıyla (yükselir). Tanıklar: BKIBMaitDLT3
Aynı yazılışta iki sözcük: at ‘ad’ ve at ‘binek hayvanı’; bağlamdan ayrılır.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): at — yalın hâliyle 1.800 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- atıġ 9 (DLT, T, ShoR, O) · atıg 6 (O, KT, BK)
- atḳa 7 (KB, O, Sek) · atqa 1 (ShoR)
Çekimli biçimler (41):
atlar 515
atı 429
atları 334
atların 146
atın 132
atım 54
atıŋ 46
atını 21
atımı 14
atımın 14
atma 13
atıġ 9
atḳa 7
atıŋa 7
atıg 6
attın 5
atnı 4
atin 4
atında 3
atta 2
atun 2
atısi 2
atıı 2
atıŋnı 2
ātin 2
atnıŋ 1
atqa 1
atim 1
atiŋ 1
atlardın 1
atlarıġ 1
atnaŋ 1
atsun 1
atġa 1
atıda 1
atımnı 1
atındın 1
atısı 1
atıŋḳa 1
āt 1
ātıg 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (659) →KB Kutadgu Bilig
411 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 1 | TEŊRİ AZZE VE CELLE ÖGDİSİN AYUR / / bayat | atı | birle sözüg başladım / törütgen igiḍgen keçürgen iḍim |
| KB 1522 | bolup toġmaduḳ teg yitip bardı can / ajunda | atı | ḳaldı belgü nişan |
| KB 2583 | ḳalı tuşsa beglerke yaŋluḳ ḫata / tuşar | at | üze ḳuşta awda süde |
| KB 3915 | özüŋ ḳoldı erse bu zahid | atın | / atıŋ boldı zahid özüŋ taġ ḳatın |
| KB 5478 | hazine telim bar er | at | sü üküş / ḳamuġ işke yolçı bilig bar uḳuş |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
49 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 1.3/4–5 | amtı bo öŋ erser béşegü-nüŋ yumdaru-qı | atı | üçün iki törlüg yörüg -leri neçe bütser yme oq sama[z üz]eki-si yég ol : |
| Sho.Rosia 1.3/140 | turġu-luq öŋ tép : alqu atqandaçı-nıŋ turġu-luq öŋ üçün | atı | bolmış ol |
| Sho.Rosia 5.3.5b.R/3–4 | at | öŋ yoq erser altı oron bolmaz : | |
| Sho.Rosia 6.2.2.2/17–21 | … egülük 以成阿ΟΟ bütürmeki üz-e arḫant[-ıġ] 11) [ön]greki ulalġuçı a[rḫant-nıŋ | atın] | /// bulmaqı üz-e 及象四文yétgeli [şaryataputri-qa] /// 12) 更樂 /// [teg]inmek s … |
| Sho.Rosia 7.2 /111–133 | … têp 色中我 öŋ [içinte men ///] körüm-lemedeçi bo et’öz-üg têp 其父何名 ataŋız-nıŋ | atı | ne [/// men] tuġurum pançitiş-daḳı bayaġut evinte 悶極 munġul bo[lup /// /// … |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
44 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/29b1 | başladım taŋrı | atı | birle üküş rahmetlig ulaşu yarlıḳaġan ol. |
| Ku. T. 30/12a2 | başladım taŋrı | atı | birle üküş rahmetlig ulaşu yarlıḳaġan ol |
| Ku. T. 32/44b1 | başladım taŋrı | atı | birle üküş rahmetlig ulaşu yarlıḳaġan |
| Ku. T. 36/89a1 | başladım taŋrı | atı | birle rahmetlig ulaşu yarlıḳaġan |
| Ku. T. 38/32a3 | 24 ol taŋrı törütgen yaratġan suret ḳılġan aŋar turur körklüg | atlar | arıġ ayur aŋar ol kim kökler içinde azu yer içinde ol turur misl yoḳ bütün … |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
34 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.003.06–10 | ç(a)ḳr(a)v(a)rt ėlig kan ornıŋa olurġulug tigin öge | atıŋa | abişıḳ kılmış bėş ajun tınlıglarag urunçaḳ tegin--miş |
| Mai.Tek.018.47–50 | biziŋ alkışımızka kėçmedin ara tigin öge | atıŋa | tegmekimiz bolzun kayu üdün burkan yėrtinçüde belgür--ser-siz.. |
| Mai.Tek.044a.20–22 | at | öŋ bolmasar altı kaçıg orunla rbolmazlar.. bil--ig köŋül bolmasar at öŋ bo … | |
| Mai.Tek.075.53–58 | amarıları öŋre ajunta beg işi bolup er | at | kul küŋleri--niŋ aş ton yėgü içgülerin istiler o layıg kılınç küçinte amtı … |
| verso: 12b | sekiz tümen tort mıŋ yaŋa[lar .. sekiz tümen tör]t mıŋ | atla[r | .. sekiz tümen tö]rt [mıŋ] iŋekler ḳoduzlar .. toġarlar .. sekiz tümen tör … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
17 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 34 | ḳuş ḳanatın, er | atın | |
| DLT I, 309 | özin ögnüp öriledi / Yıraḳ yirig ḳarıladı / | Atıġ | kemşip orıladı / Uwut bolup töpü aġdı |
| DLT II, 137 | Tegre awıp egrelim / | Attın | tüşüp yügrelim / Arslanlayu kükrelim / Küçi anın kewilsün |
| DLT II, 177 | Toḍġurmadı ıtımnı / Torġurġalır | atımnı | / Sürdi meniŋ ḳutumnı / Ḳaz taḳı ḳordayımı |
| DLT III, 278 | Ḳış yayġaru süwleyür / Er | at | menin tawrayur / İgler yeme sewriyür / Et yin taḳı bekrişür |
KT Kül Tigin Yazıtı
16 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT D 1 | bu bit(i)g : bit(i)gme : | (a)tısı | : yol(lu)g t[iġ(ı)n] üze kök : t(e)ŋri: (a)sra : y(a)ġ(ı)z : y(ė)r : ḳıl(ı) … |
| KT D 20 | ḳ(a)ġ(a)n | (a)t | : bunta : biz : bert(i)m(i)z : / siŋ(i)l(i)m : ḳuunç(u)yug : bert(i)m(ı)z … |
| KT D 27 | ḳ(a)ŋ(ı)m(ı)z : (e)çim(i)z : ḳ(a)z[ġ(a)nm(ı)ş : bod(u)n : | (a)tı | küsi: yoḳ bolm(a)zun] tėy(i)n : türük : bod(u)n : üçün : tün ud(ı)m(a)d(ı) … |
| KT D 33 | ol | (a)t | (a)nta] ölti : (e)kinti : ışb(a)ra y(a)mt(a)r : boz (a)t(ı)g : bin(i)p : t … |
| KT D 33 | … ölti : üç(ü)nç : y(ė)g(e)n sil(i)g b(e)ġ(ı)ŋ : k(e)d(i)ml(i)g : / tor(u)g | (a)t | :bin(i)p : t(e)gdi : ol (a)t (a)nta : ölti : y(a)r(ı)ḳınta : / y(a)lm(a)sı … |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
15 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 13–16 | taḳı yime kim ḳayu tınlıġ ḳuanşi im (pusa)r | atın | uzun turḳaru a(tasar) tünle küntüz atayu tutsar antaġ oġrı bar uluġ otḳa k … |
| KİP 34–39 | … ba-… -mış baġda buḳaġuda yatıp emgek emgenser ol emgekinte ḳuanşi im pusar | atın | atasar ḳut ḳolu yalvara ötünser baġda buḳaġuda yime (ol) tınlıġ boşunur. |
| KİP 63–64 | kim ḳayu tınlıġ artuḳ küçlüg övkeçi ėrser ḳuanşi im pusar | atın | atasar övkesi ḳorayur .. |
| KİP 81 | anı üçün ḳamaġ yalaŋuḳlar alḳuġun ḳuanşi im pusar | atın | atamış kerek |
| KİP 94–95 | ḳuanşi im pusar | atın | atamış oġrınta edgü asıġı tususı antaġ tėtir . . |
BK Bilge Kagan Yazıtı
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 4 | kül tėgin : (a)lp ş(a)lçı: (a)kin : bin(i)p : o[pl(a)yu : t(e)gd]i : ol | (a)t | (a)nta : tüş[di] : izg(i)l [bod](u)n : ölti : |
| BK K 13 | … (e)ŋ : tolg(a)tm(a)ŋ [ ] / m türük : b(e)gl(e)r : türük: : bod(u)n(u)m [ ] | (a)t | : bert(i)m: |
| BK D 17 | ḳ(a)g(a)n | (a)t(ı)g | : bunta : biz bert(i)m(i)z : siŋ(i)l(i)m : ḳuu[nç](u)y(u)g : bert(i)m(i)z … |
| BK D 21 | … u)g : köt(ü)r(ü)gme : t(e)ŋri : ėl b(e)r(i)g[me t](e)ŋri : türük bod(u)n : | (a)tı | küsi : yoḳ bolm(a)zun : tėy(i)n : öz(ü)m(i)n : ol t(e)ŋri : ḳ(a)g(a)n : ol … |
| BK D 41 | (a)ts(ı)z …………..]ḳa : | āt | bert(i)m : |
U Uigurica I-IV
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II S.2b-1-19 | at | öŋ bolmasar altı ḳaçıġ orunlar bolmaz-lar | |
| U II, T II S.2b-1-20 | bil-–ig köŋül bolmasar | at | öŋ bolmaz |
| U II, T II S.2b-1-26–27 | at | öŋ öçser altı ḳaçıġ orun--lar öçer | |
| U II, T II Y 10-8 | ḳamaġ yalŋuḳlar alḳuġun ḫuanşı ım pusar | atın | atamş krgek |
| U II, T II Y 10-15–17 | birök taḳı bir kişi teg bir ḫuanşi ım pusar | atın | atayu teg bir ödün tapınu udunu atayu teginser ol kişi . . edgü ḫılınçı öŋ … |
TT TT I-X
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36. 12.-5–9 | … n kidin yėr öz tapıŋça [.] küntün taġ-tın balıḳ uluş kentü köŋlüŋçe . asra | atıŋ | yigedtiŋ . kiçig atıŋ bedütüŋ . kim bolġai saŋa engirmedeçi . baġıŋ çuġuŋ … |
| T II Y 36. 12.-5–9 | … [.] küntün taġ-tın balıḳ uluş kentü köŋlüŋçe . asra atıŋ yigedtiŋ . kiçig | atıŋ | bedütüŋ . kim bolġai saŋa engirmedeçi . baġıŋ çuġuŋ yoluntı . t ///// yrlġ … |
| T II Y 36. 5. -114–115 | etüzüŋde ayaġ çilteg ornanġu birdi . köŋülüŋ-teki kösüşüŋ barça ḳantı . | atıŋ | atayu ḳut ḳıw özin kelti . |
| T II Y 36. 5. -116–117 | eski | atıŋ | tegşilip yaŋı boltuŋ . boġdam atıŋ tegşilip tatıġlıġ boltuŋ [.] |
| T II Y 36. 6.-124 | olurup körünçlegil . inçke yigürük | at-larıġ | . tapıŋça alıp işletgil |
AH Atebetü’l-Hakâyık
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 69–70 | dad ispėhsalar beg üçün bu kitip çıḳardım ajunda | atı | ḳalsu tip |
| AH 93–96 | … bildi boldı eren belgülüg biligsiz tirigle yitük körgülüg biliglig er öldi | atı | ölmedi biligsiz tirig erken atı ölüg |
| AH 237–240 | … ldi kör anın sattı malın sėna' aldı kör tirildi ulamsız ulamı bolup ajunda | at | eḍgü ḳoḍup bardı kör |
| AH 469–472 | ėdib ahmėd | atım | ėdėb pėnd sözüm sözüm munda ḳalur barur bu özüm kelür küz keçer yaz barur … |
| AH 495–496 | atası | atı | mahmud-ı yükneki ėdib mahmud oġlı yoḳ ol hiç şėki |
IB Irk Bitig
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| IB 16 | toruk | (a)t | s(ė)mrit(t)i. yėrin öp(ė)n yügürü b(a)rmiş. utru / yirdė ogrı sookuşup tut … |
| IB 17 | özlük | (a)t | öŋ yėrdė (a)r(ı)p oŋuup turu k(a)lmiş. t(ė)ŋri küçiŋė / t(a)g üzė yol sub … |
| IB 19 | ak | (a)t | k(a)rş(ı)sın üç bolugta t(a)lulap(a)n (a)g(ı)nka ötügkė / ıdmiş tėr. |
| IB 49 | 5o. tıg | (a)t | kudruukın tügüp tigr(ė)t, y(a)z(ı)g kodı y(a)dr(a)t. / tookuz k(a)t üç(ü)r … |
| IB 55 | (ė)biŋ(ė)rü k(ė)ls(ė)r özi at(a)nmiş, ögr(ü)nçülüg, | (a)tı | yitiglig k(ė)lir tėr. |
O Ongin Yazıtı
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| O 3 | Türk bodun | atı | yoḳ bolu barmış erti Türk bodun y(i)tmez(ü)n tėyin üze Teŋri [tėr armiş] … … |
| O 5 | b[asa] Tabġaçda yırya | At(ı)g | Oġuz ara yėti eren yaġı bolmiş ḳaŋım…. Teŋriken ėyin anta yor(ı)miş işıġ k … |
| O 6 | Teŋrikenke işıġ bėrtig tėyin yarlı(k)ḳamiş Şad | atıġ | anta bėrmiş boltuḳda Toḳuz Oġuz At(ı)g bedük ermiş Teŋrıḳen y[orımiş]… |
| O 6 | … e işıġ bėrtig tėyin yarlı(k)ḳamiş Şad atıġ anta bėrmiş boltuḳda Toḳuz Oġuz | At(ı)g | bedük ermiş Teŋrıḳen y[orımiş]… |
| O 9 | buzḳunça kelir ertimiz ėkin ara | At(ı)g | yaġı bolmiş “Tegmeçi men!” tėyin saḳıntım Tegri Bilge ḳaġanḳa [t]aḳı işıġ … |
Sek Sekiz Yükmek
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.91–92 (Ia) | ḳaşınçıġ ḳorḳınçıġ erkliglerniŋ | atları | bo --- kün yorıġı ay ölütçi erklig |
| Jut.Sek.T-1.103 (Ia) | barġalı saḳınç saḳınsar azu suü suüleser --- | at | yol tileyür |
| Jut.Sek.T-1.356–357 (IIc) | ------ ertiler | atları | bo erür anın amtı biz birle |
| Jut.Sek.T-1.387 (IIc) | bilmek uḳmaḳnıŋ | atı | erür yruḳ yaşuḳ |
| Jut.Sek.T-1.417 (IIc) | tip munçulayu bekiz blgülüg bilir bo erür sekiz bilig | atları | tözün |
T Tunyukuk Yazıtı
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 15 | (ė)ş(id)t(i)m : (a)z yir : y[olı?] : (a)nı b[irl(e)? ... (e)r]m(i)ş : bir | (a)t | / oruuḳı: (e)rm(i)ş : (a)nın b(a)rm(i)ş : (a)ŋ(a)r (a)yt(ı)p : bir (a)tl(ı … |
| T 25 | … : (a)tl(a)t [t(ė)d](i)m : (a)ḳ t(e)rm(e)l k(e)çe / uġ(u)r ḳ(a)l(ı)td(ı)m : | (a)t | üza : b(i)nt(ü)re ḳ(a)r(ı)ġ : sökd(ü)m : yoḳ(a)ru : / (a)t y(ė)te y(a)d(a) … |
| T 25 | … (a)l(ı)td(ı)m : (a)t üza : b(i)nt(ü)re ḳ(a)r(ı)ġ : sökd(ü)m : yoḳ(a)ru : / | (a)t | y(ė)te y(a)d(a)ġ(ı)n : ıġ(a)ç tut(u)nu : (a)ġturt(u)m : |
| T 26 | … (ı)z :] ol sub ḳuudı: b(a)rd(ı)m(ı)z : (a)s(ı)nġ(a)lı / : tüşürt(ü)m(ü)z : | (a)t(ı)ġ | : ıḳa : b(a)yur (e)rt(i)m(i)z : küün y(ė)me : tün / y(e)ma : y(e)lü : b(a) … |
| T 51 | … (u)n (a)ra : y(a)r(ı)ḳl(ı)ġ y(a)ġıg : y(e)ltürm(e)d(i)m : tü- / g(ü)nl(ü)g | (a)t(ı)ġ | : yüg(ü)rtm(e)d(i)m : ėlt(ė)r(i)ş ḳ(a)ġ(a)n : ḳ(a)zġ(a)n- / m(a)s(a)r: / u … |
Man Manichaica I-III
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 171-174–225 | … (a)ltr(a)glı yaşın t(e)ŋriçe toşist w(a)hm(a)n yme ulug elig ezrua t(e)ŋri | atıŋa | yme agazlanmış boltı [ulu]g ögrünçün yme bitilm[iş] boltı agır s(e)vinçin … |
| T II D 171-174–225 | … ç(e)r(i)g türk uluş argu t(a)las kögüz içinte yme yokaru kudı ilgerü kėrü | atı | eştilmiş yme küsi sorulmış kutlug uluş y(a)raşlag altun arugu uluş kaşu y( … |
| T II D 173d-338–339 | k(a)çaŋ neŋ | atn(a)ŋ | eşgekneŋ müyüzi örmez |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II-14 | … [ş]i burḫan b[ol . . . ] mn burḫan ḳutın bulup otun sıŋaḳı tınlġ-lar mėniŋ | atımın | ėşidip alḳu tuġmaz : tuġmaz : |
| T II S-33–38 | … tişi tınlġ-lar kntü-nüŋ emgeklig arḳasız etö[zin] yėrip ozuġ- - sap mėniŋ | atımın | ėşdip arıġ : siz:ksiz kürtgünç köŋülin burḫan ḳutıŋa köŋül turġu-–rup uz:u … |
| T II S-70–80 | yiteŋ amita yaruḳı | atımın | işidser k[i]rtgünser [artuḳraḳ meŋilig uluş] -ta tuġar şaraputri-a ḳaltı m … |
KÇ Küli Çor Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarKP Kalyanamkara Papamkara
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarŞU Şine Usu Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU D 7 | … tüşdim ötüken irin ḳışladım yaġıda boşuna boşunıldım ėki oglıma yabġu şad | at | bėrtim |
Sü Süci Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Süci 7–8 | marıma yüzer torwġ bėrtim yėgenimin | atımın | körtẅm amtı öltẅm k… |