Tanım
- Bilgi, bilim; akıl: “munu ḳıl taŋuḳı ḳutaḍġu bilig” işte kutlu kılan bilgiyi (kitaba) armağan et; “bilig ma‘dini hėm fazilėt kanı” bilginin madeni, erdemin kaynağı; “biligin beḍük bil ḳamuġ özni sen” bilgiyle her canlıyı büyük bil; “pend alsunlar bilig ḫıred iḍileri” bilgi ve akıl sahipleri öğüt alsınlar.
- “bilge bilig” bilgelik (prajñā): “bilge bilig küçinte nızvanılag yaġılarag utmış” bilgelik gücüyle tutku düşmanlarını yenmiş; “bilge biligke tükelligsiz” bilgelikten yoksun.
- (Budist metinlerde) bilinç (vijñāna): “üç tözlüg köŋül biligi” üç özlü gönül bilinci; “bėlig köŋül bu üçte ötkürü bürtmek bolur” bilinç ve gönül bu üçte duyumla oluşur; “tavranmaḳ öçser bėlig köŋül öçer” oluşumlar sönünce bilinç söner.
- “bir biligin” tek bir düşünceyle, candan: “burḫanlarḳa bir biligin arıġ köŋülin” Budalara tek düşünceyle, arı gönülle.
U II’deki “bėlig” yazımı bu maddede toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bilig — yalın hâliyle 473 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- bilig 472 (KB, Abh, Mait, Sek) · biliġ 1 (Abh)
Çekimli biçimler (37):
biligin 44
biligke 44
biligi 31
biligniŋ 25
biligig 19
biligler 16
biligdin 13
biligte 9
bėlig 9
biliglerniŋ 8
biligde 7
biliglerig 6
biligni 6
biligiŋe 5
biligleri 5
bilige 4
biligim 4
biliginiŋ 3
biliglerte 3
biliginde 2
bėligin 2
biligeler 1
biligimizni 1
biliginte 1
biligiŋeh 1
biligiŋizke 1
biligiŋniŋ 1
biligkeke 1
biliglerii 1
biliglerin 1
biliglerke 1
biligtin 1
biligçe 1
biligŋe 1
biliġın 1
bilıġ 1
bėligke 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (754) →KB Kutadgu Bilig
291 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 112 | talu neŋ taŋuḳ tuttı miŋ miŋ elig / munu ḳıl taŋuḳı ḳutaḍġu | bilig | |
| KB 472 | bilig ḳıymetini biliglig bilir / uḳuşḳa aġırlıḳ | biligdin | kelir |
| KB 1845 | kişi yılḳı birle aḍırtı | bilig | / bilig birle yalŋuḳ kötürdi elig |
| KB 2730 | bitigçi bor içse biligdin tezer / | biligdin | tezigli bitigdin azar |
| KB 4366 | LIV. TÜŞ YORĠUÇILAR BİRLE ḲATILMAḲNI AYUR / / taḳı bir | bilig | kör bu tüş ‘ilmi ol / tüşese yoruġlı açar eḍgü yol |
Abh Abhidharma (Shogaito)
238 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 18 | ög-ke bilge | bilig-ke | tükel-ligsiz. |
| Abh.Sho. 984–986 | (bu) köŋül-te öŋi nom-lar köŋül ulatı bilge | bilig | birle (örüg) uzadı birle yaradılmaz üçün birle yaradılmayu tükedmiş erip n … |
| Abh.Sho. 1694 | … 日buldurtaçı-sı yme ḳayu ol tėptėser umaḳ -ı erür buldurġalı aḳıġ-sız bilge | bilig | . |
| Abh.Sho. 1844 | bu aḳıġ-sız bilge | biligke | bilgülük nom-nuŋ adı bolur üçün yörüg tėp. |
| Abh.Sho. 3670 | ḳaltı bir kşan-ta köz erklig | bilig | bir uçluġ -ın adḳanmış ödte bir kök öŋüg. |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
60 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.00235–00241 | taḳı yėme bir bilge | biligin | kutrulmış atlıg boşġutsuz tınl(ı)ġ (bar) kim bilge bilig küç--inte nız- -v … |
| Mai.Tek.033.41–43 | kop kamag tirig tınlıg ödüş özlüg tınlıg--lar üze yarlıḳançuçı | bilig | tur--ġurup inçe saḳınç saḳınur.. |
| Mai.Tek.042.14–17 | … gek öŋ urug ... -ġı bolmış kop edlerniŋ tıltag- -ı bolmış bir kşn (ü)d ... | bilig | at öŋ ... (e)rür |
| Mai.Tek.051.63–66 | kop kamag tınlıg--lar üze yarlıḳançuçı | biligin | yüz kalp üç asaŋı üdte edgü kılınç yıg--ladıŋız teŋrim.. anıŋ tüşinte töz- … |
| 2a-12–13 | yene ok ayaġḳa tegimlig bodiswt yrlıḳançuçı | biligin | inçe saḳınç saḳınur . . |
Sek Sekiz Yükmek
39 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.19 (IIc) | tip amtı tŋrim bo ḳutsuz ḳovı tınlġlarḳa trs | biligin | |
| Jut.Sek.T-1.155 (IIc) | ol tınlġnıŋ köŋüli | biligi | burḫanlar köŋli biligi titir ḳltı inçe |
| Jut.Sek.T-1.331 (Ib) | bilmetin uḳmadın körümçi yultuzçı --- ters tetrü törüçike | bilig | ayıtıp |
| Jut.Sek.T-1.398 (Ia) | burun | bilig | törtünç til bişinç et’öz bilig altınç koŋül |
| Jut.Sek.T-1.414–415 (Ia) | adra atlġ | bilig | tŋri yirinten yene |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
34 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 1.3/36–38 | … tép : alqu atqandaçı-qa atqanġu bolmaq üz-eki öŋ [er]ser üç töz-lüg köŋül | biligi | tüz-ü uyur üçün yinçürgeli istegeli : atqanġu-lar montın tuġmış-qa atı bol … |
| Sho.Rosia 5. 1 | bilig | köŋül öçser at öŋ öçer : | |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … lin turġursar調伏 [心 turultursar] yavaltursar köŋülin止觀一心等受 d(i)yan-ta bilge | bilig-te | bir uçluġ köŋül-l[erin] tüz-in teginip 分別於法bölüp adırıp nomta 量度 ülgülep t … |
| Sho.Rosia 7.2 /312 | kwlymky edgü öglim t/// yme 一切世間智 [alḳu yêrtinçüdekiler-] niŋ bilge | biligin | :: |
| Sho.Rosia 7.2 /356 | içtin sıŋar köŋülinte bilge | biligig | bışrundaçı ögretinde[çi :: |
AH Atebetü’l-Hakâyık
19 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 47–48 | ol ol ‘aḳl uḳuş huş ḫirėdḳa mėkan | bilig | ma‘dini hėm fazilėt kanı |
| AH 81–84 | … sözümke ula biligligke ya dost özüŋni ula bilig birle bulnur sa‘adėt yolı | bilig | bil sa‘adet yolını bula |
| AH 97–100 | … miŋin teŋegli teŋedi biligniŋ teŋin baḳa körgil emdi uḳa sınayu ne neŋ bar | bilig | teg asıġlıġ öŋin |
| AH 105–108 | biliglig | biligni | eḍergen bolur bilig tatġın ay dost biliglig bilür bilig bildürür bil bilig … |
| AH 105–108 | … bolur bilig tatġın ay dost biliglig bilür bilig bildürür bil bilig ḳadrini | biligni | biligsiz otun ne ḳılur |
U Uigurica I-IV
16 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II B1-7-18 | utġuraġ bilge | bėligin | adırtlayu uḳar |
| U II, T II S.2b-1-21 | tavranmaḳ bolmasar | bėlig | köŋül bolmaz |
| U II, T II S.2b-1-24 | tavranmaḳ öçser | bėlig | köŋül öçer |
| U II, T II B1-10-2 | az | bėlig | öçser amrılsar tutyaġ öçer amrılur |
| U II, T. II, Y., 48-11–19 | … sözleyü yançtım erser .. köŋülin saḳınu yançtım erser .. az öpke biligsiz | bilig | küni kövenç körüm-em sizik-te ulatı odun nızvanı-lar oġrınta burḫan-ḳa nom … |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 30/17a1–3 | 52 ... bütünlükin ol bir ök taŋrı turur pend alsunlar | bilig | ḫıred iḍileri |
| Ku. T. 31/17a1–3 | 43 ey atam men bütünlü[ki]n keldi maŋa | biligdin | ol kim kelmedi saŋa uḍġıl maŋa köndüreyin sėni yolḳa köni |
| Ku. T. 32/9b3 | … çan tegdi erse küçiŋe ḳırḳ yaşlıġ boldı bėrdimiz aŋar hikmet / könilik hem | bilig | andaġuḳ yanut bėrür-miz eḍgü ḳılıḳlılarḳa |
| Ku. T. 36/9a2 | 14 tarılmadılar meger anda kiḍin ol kim keldi olarḳa | bilig | yaġılıḳ üçün olar ara eger bir kelime ozmasa iḍiŋdin atanmış zamanḳa tegi … |
| Ku. T. 37/13b3 | … tutar saŋar ḳaçan kim çıḳsalar seniŋ üsküŋdin ayurlar anlarḳa kim bėrildi | bilig | : nė neŋ aydı emdi bu ögür anlarḳa kim mühr urdı taŋrı köŋülleri üze uḍtıla … |
Man Manichaica I-III
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 176-106–109 | bu bilge | biligig | m(e)n sizlerke üküş körkün üküş yörügün tanukun sözleyü ayu bėrtim |
| T II D 176-112 | … t(e)ŋriler kim k(e)ntü ol yuşo k(e)nig w(a)hm(a)n roş(a)n t(e)ŋri inçip bu | bilige | bilig kim k(e)ndü ol [k(e)]nigroş(a)n t(e)ŋri agd[uk y]aŋı petkaçi teŋlep … |
| T II D 171-151–155 | d[in]tarag nigoşakag bilge | biligin | ig(i)dür … … … … neteg yme köz ad[akka] s(e)vüg neteg yme elig agazka s(e) … |
| T II D 171-174–225 | … e üçünç yme körtle körkün inçe k(a)ltı y(a)ruk kün t(e)ŋriçe törtünç bilge | biligin | ançulayu k(a)ltı ölügüg tiriglügli beg ay t(e)ŋriçe yme bėşinç körk meŋiz … |
| T II D 176-485–488 | yme esrökin biligs(i)zin üçün ölügüg kuçup uvutsuz | bilig | sürüp ol ölügke katıltı küçedükinte ötrü ölüg yarıltı |
TT TT I-X
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 178b. 180-25–37 | az | bilig | iy(i)n tetrülmk -ig ayıġ ḳılınç iy(i)n bulup közünür ajun -ta ayıġ tüşke-e … |
| T II D 178b. 180-25–37 | … -ler . . dud oj dib //// kojend . kodom ç //// oe ud oh //// çod yana öpke | bilig | iy(i)n tetrülmek yme ḫayu ol. muna anıi yme inçe bilmiş krgek . |
| T II D 178b. 180-48–59 | bidi im dibohr-don zovor / stor guron nomron . . taḳı yme bu oḳ öwkw | bilig | aş -ilsar küçetser / ol aġır aġruş amil yabaş kişi lerig . tar ////////// … |
| T III D 2603.-31 | bėş ajun-taḳıı tınlġ-larıġ . biligsiz | biligdin | öŋii ötür -tüŋüz . |
| T III D 26023-39–45 | … . . . ilkiteberü atḳanıp . . . . . . . . . . . . . . .tınlġ-lar . biligsiz | bilig | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . /ḳıp/ . . . tınlġ-lar . oruḳuŋuz ü … |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 61–62 | taḳı yime (kim) ḳayu tınlıġ amranmaḳ uvutsuz | biligi | küçlüg ėrser ḳuanşi im pusar atın atasar . . ol uvutsuz biligde kėter amrı … |
| KİP 61–62 | … maḳ uvutsuz biligi küçlüg ėrser ḳuanşi im pusar atın atasar . . ol uvutsuz | biligde | kėter amrılur . . |
| KİP 65–68 | … ḳuanşi im pusar atın atayu tapınu udunu t(ėginse)r erüş ḳar(arıġ biligsiz) | biliginte | kėter |
| KİP 193 | kiŋ bilge | bilig | ḳolulamaḳ tėtir |
| KİP 196 | ḳulḳıya uluġ yarlıḳançuçı ḳolulamaḳ | biligin | mėni ḳolulayu buyanlayu yarlıḳazun |
Huast Huastuanift
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 178 IV.-10–1 | … unçsuz ovutsuz soḳ yek [birle?] yüz artuḳı-ı ḳır[ḳ t]ümen yek [y(a)vlaḳ ?] | biligiŋe-h | ḳatılıp ögsüz köŋül-süz k(e)lti-i |
| T. II Y. 60 a.-15–20 | … ek kün ai t(e)ŋri tamġası üç]ün ḳorḳmaḳ bėş t(e)ŋri tamġası [törtünç bilge | bilig | burḫanlar] tamġası . . t(e)ŋrim biligim(i)zni [köŋülümüzni bu tört türlüg … |
| T. II Y. 60 a.-15–20 | … ḳ bėş t(e)ŋri tamġası [törtünç bilge bilig burḫanlar] tamġası . . t(e)ŋrim | biligim(i)zni | [köŋülümüzni bu tört türlüg t(e)n]grilerde aġıt(ı)m(ı)z erser . . r [ornın … |
| T. II Y. 60 b.-28–30 | … alḳış] ezrua t(e)ŋrike kün ai [t(e)ŋrike küçlüg t(e)ŋrike] burḫanlarḳa bir | biligin | [arıġ köŋülin alḳansıġ törü bar] erti .. |
| T. II D. 178 V.-2–5 | yme jaidanta [yi]mki[-i] olurup . baça[ġ] baç[ap t(e)ŋri-i] burḫanḳa bir | biligi[n] | köŋ[ül]ta baru bir yılḳı yazuḳu[muzn]ı-ı [boş]uyu-u ötünmek k(e)rgek erti- … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT II, 140 | Ögren anıŋ | biligin | künde aŋar baru / Ḳotḳılıḳın tapınġıl ḳoḍġıl küwez naru |
| DLT III, 385 | Yaġı erür yalŋuḳuŋ neŋi tawar / | Bilig | eri yaġısın nelik semer |
| DLT I, 88 | Erdi oza erenler erdem begi | bilig | taġ / Aydı üküş öġütler köŋlüm bolur aŋar saġ |
| DLT II, 243 | Iḍimni öger men / | Biligni | yüger men / Köŋülni tüger men / Erdem üze türlünür |
| DLT II, 148 | Küçendi bilekim / Yaġudı tilekim / Telindi | biligim | / Tegrüp aŋar çertilür |
KT Kül Tigin Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 5 | y(a)gru : ḳoontuḳda : kisre : (a)ń(ı)g | bil(i)g | : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: |
| KT G 7 | bil(i)g | : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş … | |
| KT K 4 | … (a)nça y(a)ġutir2 : (e)rm(i)ş : [y(a)gr]u: ḳoontuḳda] : kisre : (a)ń(ı)g | bil(i)ġ(ı)n | : (a)nta ö[yür (e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : (a)lp : kişi … |
| KT K 10 | körür : köz(ü)m : körm(e)z t(e)g : bil(i)r : | bil(i)g(i)m | : bilm(e)z t(e)g : boltı : |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-32 | ḳutrulmaḳ | biligke | uruḳ kemişmiş bolmasar:-lar burḫan ḳutın almaz : |
| T II S-39–49 | … burḫan ḳutın utun niz:vanı-lıġ üç aġu köŋülerin yarut[ay]ın [tn]grim bilge | bilig | köz:lerin açayın t[ŋ]rim [b]ilig -siz : bilig yumurtġasın b[. . .] [t]ŋrim … |
| T II S-39–49 | … n yarut[ay]ın [tn]grim bilge bilig köz:lerin açayın t[ŋ]rim [b]ilig -siz : | bilig | yumurtġasın b[. . .] [t]ŋrim emgeklik üç yavlaḳ yol[uġ . . .] [. . .]yin t … |
| T II S-50–60 | –larıŋa [ . . . -lar turur [ . . . ol nom [ . . . bilge | bilig | [ . . . bo[l]ġay ḳ[. . . kim ol [ . . . [. . . ] [. . . [. . . ] [. . . ya … |
KÇ Küli Çor Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KÇ G 3 | Bilmez | biligin | , biltökümün, ödökümün bunça bitig bitidim. |
BK Bilge Kagan Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 6 | bi[l(i)g] | bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kiş … |
T Tunyukuk Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 7 | (a)nta kisre : t(e)ŋri: | bil(ı)ġ | b(ė)rtük üç(ü)n : öz(ü)m ök: ḳ(a)ġ(a)n ḳışd(ı)m : bilge tunyuḳuḳ : buyla b … |
Aynı gövdeden maddeler
“bilig” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).