Derlem sözlüğü · madde
ėl isim
Tanım
- İl, devlet, ülke; siyasi birlik ve halkı: “eçim ḳaġan ėli ḳamşaġ boltuḳınta” amcam kağanın ili sarsıldığında; “teŋride bolmış ėl ėtmiş bilge ḳaġan” gökte doğmuş, ili düzenlemiş Bilge Kağan; “tabġaç ėliŋe ḳılıntım” Çin ilinde doğdum; “ḳamaġ ėl uluşlar tapıġı yögerü kelti” bütün ülkeler, iller hizmete geldi; “ėl ulus” ülke, yurt. Tanıklar: BKŞUUTT
- (KB’de il yazımıyla) ülke, devlet, hükümdarlık; yönetilen halk: “il artar törü birle itlür ajun / il eksür bu küç birle buzlur ajun” il töreyle büyür, dünya düzene girer; il zorbalıkla küçülür, dünya bozulur; “bayudı boḍun hem itildi ili” halk zenginleşti, ili de düzene girdi; “sü başı ya il başı bolsa özüŋ” sen ordu başı ya da il başı olursan; “il kün işi” devlet ve halk işi; “iç ilde kötürgil boḍun küçlerin” iç ülkede halkın yükünü hafiflet; “iliŋ arta barġay kiŋügey yiriŋ” ilin büyüyecek, yerin genişleyecek; “bu efrasiyab tuttı iller talap” bu Efrasiyab illeri yağmalayıp ele geçirdi; “Mıŋlaḳ ilin açtımız” (DLT) Mınglak ilini fethettik. Tanıklar: KB7DLT
- Şehir, memleket (Kur’an çevirisinde): “çıḳarġay-miz oḳ seni … ėlimizdin” seni yurdumuzdan çıkaracağız. Tanıklar: KuT
- (Budist metinlerde) ülke: “maġat ėlte” Magadha ülkesinde; “uluġ tavġaç élinte” büyük Çin ülkesinde; “enetkek ilteki vaybaş şastar yaratdaçı” Hint ülkesindeki Vibhāṣā şastrasını yazan; “dkşnapt iltin yine maġat ėlke kelirler” Dakṣiṇāpatha ülkesinden yine Magadha ülkesine gelirler. Tanıklar: Mait3
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
ėlgerü (doğuya doğru) N:ilgerü, ėlki N:ilki maddesine taşındı; yazıtlardaki ėl(i)g (belirtme) biçimi hükümdar maddesine düşmektedir. KB, DLT ve Budist metinlerdeki il yazımı (il, ilde, ilke, ili, iliŋ, ilim, ilin …) da bu maddede.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ėl — yalın hâliyle 477 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- el 441 (EÇS, KT, Man, ShoR) · ėl 34 (KT, TT, BK, Tes) · él 2 (ShoR)
- elin 85 (EÇS, KÇ, BK) · ėlin 9 (BK, KT)
- elim 30 (EÇS, KB) · ėlim 2 (KT, BK)
- elimiz 8 (EÇS, KT) · ėlimiz 1 (BK)
- ėlke 6 (Mait, U, TT) · élke 1 (ShoR)
- ėliŋe 5 (T, O, BK, ŞU) · eliŋe 1 (KT)
- ėlte 4 (KT, Mait) · elte 1 (KP)
- ėlinte 2 (KÇ, Mait) · élinte 1 (ShoR)
- eliŋin 1 (KT) · ėliŋin 1 (BK)
- elteki 1 (ShoR) · êlteki 1 (ShoR)
Çekimli biçimler (48):
il 145
ele 133
elin 85
ilke 67
ilde 41
ili 38
ilim 32
elim 30
ilin 23
ėlin 9
elimiz 8
ilimde 7
ėltin 6
ėlke 6
ildin 5
ėliŋe 5
ėlte 4
ėli 4
iliŋ 3
iliŋde 3
ilinde 2
iliŋdin 2
iller 2
ilni 2
ėlinte 2
ėlim 2
eliŋe 1
eliŋni 1
ilindin 1
ilini 1
eliŋin 1
elte 1
ėldin 1
ilteki 1
ėlimiz 1
ėlimizdin 1
iltin 1
ėliŋdin 1
ėliŋin 1
ėller 1
eldeki 1
elteki 1
élde 1
élinte 1
élke 1
éllerte 1
êlinteki 1
êlteki 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (410) →KB Kutadgu Bilig
288 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 87 | biri ḳında çıḳtı sunup | il | tutar / biri küsi çawı ajunḳa yeter |
| KB 1605 | ḳurın badı ögdülmiş anda naru / ḳıyıḳsız tapuġ ḳıldı | ilde | turu |
| KB 2196 | negü tir eşitgil törülüg kişi / törülüg kişi boldı | il | tör başı |
| KB 3039 | aḍın iki neŋ ol bu | il | tutruḳı / birisi saw altun ḳılıç bir taḳı |
| KB 5426 | bu toḳ toz tumandın örü tart özüŋ / süzük meŋü | il | ḳol sen açġıl közüŋ |
KT Kül Tigin Yazıtı
17 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 3 | … a)mtı : (a)ń(ı)g yoḳ : türük: : ḳ(a)ġ(a)n : ötük(e)n : yış : ol(u)rs(a)r : | ėlte | : buŋ yoḳ : |
| KT G 10 | türük [bod(u)n ti]r(i)p : | ėl | tuts(ı)ḳ(ı)ŋ(ı)n : bunta : urt(u)m : |
| KT D 4 | yogçı : sıġ(ı)tçı : öŋre : küün : tugs(ı)kda : bükli : çöl(lü)g | (e)l | : t(a)bġ(a)ç : tüpüt : (a)p(a)r : pur(u)m : ḳıırḳ(ı)z : üç ḳuu-rıḳ(a)n : o … |
| KT D 22 | (a)nça ḳ(a)zġ(a)nm(ı)ş : < (a)nça > itm(i)ş : | (e)l(i)m(i)z | : törüm(i)z : (e)rti : |
| KT D 26 | t(e)ŋri : | ėl | ber(i)gme : t(e)ŋri : türük : bod(u)n : (a)tı küsi : yoḳ bolm(a)zun [tėy(i … |
BK Bilge Kagan Yazıtı
17 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 3 | (e)çim ḳ(a)g(a)n : | ėli | : ḳ(a)mş(a)g : boltuḳınta : bod(u)n : ėl(i)g ik(e)gü : boltuḳınta : izg(i) … |
| BK K 8 | türük : bod(u)n(u)g : tir(i)p : | [i]l | tuts(ı)ḳ(ı)ŋ(ı)n : bunta : urt(u)m : y(a)ŋ(ı)l(ı)p : öls(i)k(i)ŋ(i)n : [y( … |
| BK D 7 | … (e)gli: bod(u)nlıġ yoŋ(a)şurtuḳin : üç(ü)n : türük : bod(u)n : ėl(le)dük : | ėlin | : ıçg(ı)nu [ı]dm(ı)ş : ḳ(a)g(a)nl(a)duḳ : ḳ(a)g(a)nin : yit(ü)rü ıdm(ı)ş : |
| BK D 19 | … i: b(a)sm[(a)s(a)r : (a)sra] y(ė)r: t(e)l(i)nm(e)s(e)r : türük : bod(u)n : | ėl(i)ŋ(i)n | : tör(ü)g(i)n: k(e)m (a)rt(a)tı : ud(a)çı [(e)rt]i: |
| BK D 27 | ėl(i)n | : (a)nta (a)lt(ı)m : |
TT TT I-X
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| boltuŋ . ḳamaġ | ėl | uluş-lar . tapıġı yögerü klti [.] | |
| T II Y 36.3.-59–62 | ėl -tin | ḳan-tın boşuş bar . etüzüŋ tegre ada bar . asıġlıġ bolġunuġ yoluŋ közünmez … | |
| T II Y 36.14-81–88 | köŋülüŋ köküzüŋ ökünmeki üküş . köŋlüŋ köküzü -ŋ bütmeki az . | ėl | ḳan açıġın t///mekıŋ alp – edlig sanlıġ bolup yorımaḳıŋ /// [.] tegser sn … |
| T II Y 36.11-167–170 | … rıġ-lar ornaġ tutḳlır [.] beg-tin işi-tin körser sn saw-ḳa kirkelir sn [.] | ėl-tin | ḳantın körser sn alḳamaḳ -ḳa tüşkelir sn . |
| T II Y 36.7.-187–191 | ne bos -uş ol [.] taḳı | ėl-ke | ḳan-ḳa ınanç bolġuḳa [.] altun küzeç erser ornaġ-lıġ i-diş ol [.] tört ulu … |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.003.47–51 | enetkek | ilteki | vaybaş şastar yaratdaçı karungrivi sanġabtri ġunaprabi manoratide ulatı ba … |
| Mai.Tek.008.24–27 | … g suvsamaḳın avantlıg tınlıg--larka asag tusu kılkalır üçün (ort)un entkek | ėlinte | ograyu (dkşan)pt ėlke bardı.. |
| Mai.Tek.008.31–38 | … tinçü yėr suvda (belgürmişin) uḳup ėşidip kadaşı ... (bir)le ıḳigü dkşnapt | (iltin) | yine maġat ėlke kelir- -ler paşaŋ (tag)da teŋri teŋrisi burkan--(ka) ... k … |
| Mai.Tek.016.29–31 | y-a yine maġat | ėl(ke) | (baru) yarlıḳadı anta sinayani bra(man)nıŋ suzaḳ / / ... -kı nant nantapal … |
| Mai.Tek.019.14–25 | … ti igil et-öz--in baḳşısı badarıḳa ol sav--larag ögrünçü ėştürgeli dkşanpt | ilke | önüp bardı anta ötrü ayagka tegimlig teŋri (teŋrisi) burkan tözün maytrı b … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.8.V/4 | [qut]luġ uluġ tavġaçı | élinte | alqu tayşiŋ séuşiŋ şastr : kim ol tö[r]t tuġumlardaqı altı yollardaqı üç ü … |
| Sho.Rosia 3.2.1.V/7 | ikinti örüg [uzatı | é]lde | edgü balıq uluşta tuġar : |
| Sho.Rosia 6.1.2.2/33 | … qayu kişi-l[er]/// üz-e köŋül-inteki küsüş-i qanmış erser 央伽/// ///m[a]gat | el-deki | tınlġ-lar-nıŋ ögrünç-in yıġ[ıp]/// ///[len ḫua] çeçek .. arıġ süzök kirsiz … |
| Sho.Rosia 6.2.2.1/12–19 | … ///// oġlan-ları 又/// ///-t’ 皆自Ο /// /// 相從 oḫşa[şıp] /// /// [抅留] 沙 küro | el | /// /// tayanmış erti /// |
| Sho.Rosia 7.2 /242 | 頼吒槃[提國 ///] | êl-teki | :: |
U Uigurica I-IV
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. II Y. 52,2 - 8–13 | . . . . . . . . . . . . köçeyü ḳunup | il | . . . . . . . . . . . b[u] . . yėrtinçü yėr suvda er atlġ kim bolġai birök … |
| U II, T. III M. 225-16-5 | … ı kötrülmis monçuġ . . . . [erdin]i oḳus-luġ-ḳa .. yükünürmn adı kötrülmis | il | ḳan oḳus-luġ-ḳa .. yükünürmn adı kötrülmis is oḳus-luġ--ḳa .. yükünürmn |
| U II, T. II, Y., 48-21–38 | … z yinik tutup emgedip irintürdüm erser .. azu ėlig törüg bulġadım erser .. | ėl | bulġaġıŋa ḳatılıp ı-duḳ ḳutluġ tınlġ-lar-ġa trs yaŋluḳ saḳınç saḳıntım ers … |
| U II, T. II, Y., 48-21–38 | … balıḳıġ ėki yartım ḳıltım erser balıġ-tın balıḳ-ḳa ulus-tın ulus-ḳa ėltin | ėlke | tiŋçi paḫuaiçı bolup yorıtım erser .. bu munçulayu üküş türlüg inçsrtmek t … |
| U II, T. II Y 42.-38–57 | … ntım erser ulusuġ balıḳıġ ėki yartam ḫılu turḳurtum erser balıġtın balıḳḳa | ėltin | ėlke tegürgüçi yorıtım erser bu munçulayu üküş türlüg tınlıġlaraġ inçsiret … |
ŞU Şine Usu Yazıtı
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU K 1 | teŋri[de b]olmış | ėl | ėtmiş bilge ḳaġan b[en] (...) tölis |
| ŞU K 2 | ö[tüke]n | [ėli] | tegres ili ekin ar[a] o[lu]rmış subı seleŋe ermiş anta ėli (...) [er]miş b … |
| ŞU K 2 | ö[tüke]n [ėli] tegres ili ekin ar[a] o[lu]rmış subı seleŋe ermiş anta | ėli | (...) [er]miş barmış (...) |
| ŞU K 4 | tür[ük ḳaġan] çaḳ elig yıl olurmış türük | ėliŋe | altı otuz yaşıma ıduḳ . o/u .. g (...) bėrti anta bu[yruḳ] |
| ŞU G 10 | … ü . I . ḳarluḳ tapa tezip kirti anta yana tüşip orḳoon balıḳlıg beltirinta | ėl | örginin anta örgipen ėtitdim ėl ebi[n] (...) |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 28/1b1 | … çıḳarġay- miz oḳ seni ey Şuʿayb hem yime anlarnı kim bittiler seniŋ birle | ėlimizdin | azu yaŋa sizler biziŋ dinimiz içiŋe. aydı: eger bolsa-miz unamaġlılar |
| Ku. T. 28/39b2 | 163 sorġıl olarḳa ol | ėldin | kim ol erdi deryaḳa keligli ançada haddin keçtiler şenbe içinde ançada kel … |
| Ku. T. 33/37al | … stan saġdın hem soldın yėŋler öz iḍiŋiz ruzisindin taḳı şükr ḳılıŋlar aŋar | ėl | erür ḫoş yime iḍi yarlıḳaġan örtgen |
| Ku. T. 33/38b2 | 18 ḳıldımız olar ara ol kendler ara ol kim berekat ḳıldımız anıŋ içre | ėller | belgülüg endaze ḳıldımız anıŋ içinde yorımaḳnı yorıŋlar anıŋ içinde tünler … |
| Ku. T. 36/49a3 | 31 aydılar: nelük ıḍılmadı bu ḳurʾan er üze iki | ildin | uluġ |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT III, 235 | Kimi içre oldurup / Ila suwın keçtimiz / Uyġur tapa başlanıp / Mıŋlaḳ | ilin | açtımız |
| DLT I, 219 | Keldi berü arturu / Birdi | ilin | ertürü / Munda ḳalıp olturu / Bükri bolup ün büter |
| DLT I, 200 | Emdi udın oḍundı / Kidin telim ökündi / | İl | bolġalı ikendi / Andaġ erig kim utar |
| DLT I, 106 | Endik kişi tetilsün / | İl | törü yetilsün / Toḳlı böri yitilsün / Ḳaḍġu yeme sawılsun |
| DLT III, 25 | Teġme iwet ışḳa körüp turġıl | ele | / Çaḳmaḳ çaḳıp iwse ḳalı uḍnur yula |
T Tunyukuk Yazıtı
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T | bilge tunyuḳuḳ : b(e)n öz(ü)m : t(a)bġ(a)ç | ėl(i)ŋe | : ḳııl(ı)nt(ı)m : türk bo- / d(u)n : t(a)bġ(a)çḳa : köör(ü)r (e)rti |
| T 51 | … (a)n : ḳ(a)zġ(a)n- / m(a)s(a)r: / udu b(e)n öz(ü)m : ḳ(a)zġ(a)nm(a)s(a)r : | ėl | y(ė)me : bod(u)n y(ė)me : yoḳ / (e)rt(e)çi (e)rti: |
| T 51 | ḳ(a)zġ(a)ntuḳin üç(ü)n : udu öz(ü)m : ḳ(a)zġ(a)ntuḳ(u)m / üç(ü)n: / / | ėl | y(ė)me : ėl boltı : bod(u)n y(ė)me : bod(u)n boltı: öz(ü)m ḳ(a)rı / bolt(u … |
| T 51 | … )ntuḳin üç(ü)n : udu öz(ü)m : ḳ(a)zġ(a)ntuḳ(u)m / üç(ü)n: / / ėl y(ė)me : | ėl | boltı : bod(u)n y(ė)me : bod(u)n boltı: öz(ü)m ḳ(a)rı / bolt(u)m : ul(u)ġ … |
| T 59 | türük bilge ḳ(a)ġ(a)n : | ėliŋe | : bititd(i)m : b(e)n bilge tunyuḳuḳ / ėlt(ė)r(i)ş ḳ(a)ġ(a)n : ḳ(a)zġ(a)nm( … |
Tes Tes Yazıtı
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Tes Batı 6 | … l(u)rtı oġlı : t(a)rduş : y(a)bġu : töl(i)s ş(a)d : ol(u)rtı : k(a)n(ı)m : | (ė)l | : … |
| Tes Kuzey 2 | ...ol(u)rm(ı)ş : (a)n(ı)ŋ | (ė)li | : üç yüz : yıl : (ė)l tutm(ı)ş : (a)nç(ı)p : bod(u)nı... |
| Tes Kuzey 2 | ...ol(u)rm(ı)ş : (a)n(ı)ŋ (ė)li : üç yüz : yıl : | (ė)l | tutm(ı)ş : (a)nç(ı)p : bod(u)nı... |
| Tes Doğu 4 | ... t(e)ŋr(i)de : bolm(ı)ş : | (ė)l | : (ė)tm(i)ş ḳ(a)ġ(a)n(ı)m : ol(u)rtı : (ė)l : tutdı |
| Tes Doğu 4 | ... t(e)ŋr(i)de : bolm(ı)ş : (ė)l : (ė)tm(i)ş ḳ(a)ġ(a)n(ı)m : ol(u)rtı : | (ė)l | : tutdı |
KÇ Küli Çor Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KÇ 3 | [ḳap]ġan ḳaġan | ėlinte | ḳarıp edgü begi körti. Uluġ Küli Çor sekiz on yaşap yoḳ bol[tı] |
| KÇ 6 | bulup Az ėlig tutdı. Kėrü Az erti. Küli Çor Türk bodun [ḳ]aġanıŋa | eli[n | törösin ] Bilgesin üçün, alpin erdemin [üçü]n ḳaz[g]antı |
| KÇ 21–22 | [ḳar]luḳuġ s[anç]ġalı sü kelti. Süsin sançdı, | elin | altı. Oġlin kisisin bulnad[ı] .... Işbara B(i)lge Küli Çor [...s]üke tusa … |
| KÇ 23 | ḳaġan inisi | Ėl | Çor Tėgin kelip, ulayu tört tėgin kelip, Işbara B(i)lge Küli Çoruġ yoġlat( … |
O Ongin Yazıtı
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| O 1 | … ḳaġan tört buluŋuġ ėtmiş yıġmiş yaymiş basmiş ol ḳan yoḳ boltuḳda k(ė)sre | [ėl] | yitmiş ıçġınmiş…..… |
| O 4 | ḳapġan Ėl-tėriş ḳaġan | ėliŋe | ḳılıntım Ėl-ėtmiş Yabġu oġlı (I)şbara Tamġan Çor Yabġu in(i)si Bilge Işbar … |
| O 4 | … lı (I)şbara Tamġan Çor Yabġu in(i)si Bilge Işbara Tamġan Tarḳan Yamaġlıġ [ | ėl] | ėtmiş atam….. |
KP Kalyanamkara Papamkara
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP IX-2–3 | aġı barım al-ḳınsar | ėl | törü neçük tutar biz teŋrim .. |
| KP XVI-3–4 | amraḳ ögük-üm mėniŋ | elte | ḳazġançım siziŋ ėrmez mü |
IB Irk Bitig
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| IB 28 | k(a)n olurup(a)n ordu y(a)pmiş. | ili | turmiş. |
Man Manichaica I-III
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 171-226–236 | … şu hanı ordo çigil k(e)nt erkligi ulug türkdün pr(a)sda[nk]lı çigil arslan | el | tirgök [alp] borguçan alp [t(a)r]kan beg elantük erksintük u[gurın]ta yme … |
Sek Sekiz Yükmek
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.18 (Ib) | ilke | ḫanḳa begke işike irinür öpkileyür ḳut birmez igidmez |
AH Atebetü’l-Hakâyık
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 505–506 | köp | ilni | körür biz ėdib sözini bile bilmegendin ular özini |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II-14 | … mn öz:üm [. . . ] ödün burḫan ḳutın bulayın tŋrim : [. . . ] [. . . . . ]r | ilin | ilenti : burḫan drm[. . . ] [inçe tė]p yrlġ yrlḳadı inçe ḳaldı [. . . kön] … |