Derlem sözlüğü · madde
ert- fiil
Tanım
- Geçmek, öteye geçmek; aşmak: “ögüz ertgeli oġratıŋ” ırmağı geçmeye niyetlendin; “anı ertdimiz yėnçü ügüzüg keçe” onu geçtik, İnci ırmağını aşarak; “yıraḳ barmış … ada ertgei edgü kelgei” tehlike geçecek, iyilik gelecek; “özini küḍezse ayı ertmese” kendini korusa, aşırı gitmese. Tanıklar: TTTKB
- (Zaman) geçmek; ölmek: “ertmiş ödün bir ulug balık bar erti” geçmiş zamanda büyük bir şehir vardı; “ertmiş kelmedük közünür” geçmiş, gelecek, şimdiki; “üç ai ertmekinge” üç ay geçince; “muna ertimlig et-özümüz ertip barsar” işte gelip geçici bedenimiz geçip gidince; “ertmiş aradın ajunḳa barmış” aramızdan geçip öbür dünyaya gitmiş. Tanıklar: MaitAbhManU2
- (Abhidharma çevirisinde) üstün gelmek, aşmak: “ertmişin aşmışın alḳu tüzünler ḳuvraġında” bütün soylular topluluğunu aşıp geçtiğini.
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): ert- — yalın hâliyle geçmiyor (fiil gövdesi)
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- ertmiş 48 (Abh, Mait, U, ShoR) · ėrtmiş 1 (Mait)
- ertgeli 1 (TT) · ėrtgeli 1 (KİP)
Çekimli biçimler (28):
Bağlamlar
Bütün geçişler (107) →Abh Abhidharma (Shogaito)
48 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 77–78 | anıŋ et’öz-i-niŋ yėg ayaġu -luḳ ertüki üz-e | ertmiş-ın | aşmış-ın alḳu tüz-ün-ler ḳuvraġ-ında tėp. |
| Abh.Sho. 2500 | ermez mü erdiŋ | ertmiş | ödki burḫan. |
| Abh.Sho. 3663 | adḳanġu-sı birök | ertmiş | ödte bolsar egsük bolur. |
| Abh.Sho. 3792 | öz kezig -teki | ertmiş | kelmedük ödki kirlig nom-lar-nıŋ. |
| Abh.Sho. 4040 | ḳaltı | ertmiş | ödki sav tayaḳ-ı kelmedük ödki sav tayaḳ-ı. |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
23 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.001.13–19 | muna ertimlig et-özümüz | ertip | barsar al(ku) ed tavar barça tolp karılsar alp bulġu--lug kişi et-özin bul … |
| Mai.Tek.033.34–37 | ilkide | ertmiş | rtnaşiki artadrş--da ulatı bügü biliglig burkan--larnaŋ al- -kamış alkış-- … |
| Mai.Tek.084.03–06 | ne yėme (tınlı)glarnıŋ iki yüz otuz kolti.. ... yüz tümen yıl | ertser | m(a)ha--raurap tamuda tėmin ök bir kün bir tün bol- -ur |
| Mai.Tek.103.27–36 | … ri meŋi--siŋe esürüp yoḳsuz üd ertürür--ler erser ... neçe neçe kşan üdler | ertser | ança ança edgülüg öz--leri teŋri meŋileri erter barır kaltı yaġı alkınmış … |
| 1b-11–12 | yalŋuḳlar sanı-nça bükser elig yėti kolti altı yüz tümen yıl | ertmiş | erür .. |
KB Kutadgu Bilig
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 704 | özini küḍezse ayı | ertmese | / yawuz yunçıġ işke yaḳın turmasa |
| KB 1535 | iki künlük | erter | ajunuġ bulup / nelük kerdi kögsin ḳaya teg bolup |
| KB 3105 | erej birle | erter | boḍun künleri / sewinçin keçer kör bütün tünleri |
| KB 5187 | bu | erter | erejig erej tutmaġıl / ya keçgü sewinçig sewinç timegil |
| KB 6344 | ajun öŋdisi bu telimde berü / isiz eḍgü | erter | neçe yıllasa |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 6.2.2.3/16–17 | ertdeçi | monta t[ép] 小留神 /// /// [ö]düg : uġrayu un[a]-qya 但时ΟΟ tek /// /// [erke]k … | |
| Sho.Rosia 7.2 /111–133 | … ı bayaġut evinte 悶極 munġul bo[lup /// /// bulıt] örtürüp yaġmur yaġıtıp az | ertgülük | 可爾不bolġay [bolmaġay ///] erti têp 涼風亹々 esnemekin esneyü 従四方来 [tört yıŋaḳtı … |
| Sho.Rosia 7.2 /295 | ’ | erter | öŋünki buy[annıŋ üzesinte :: |
| Sho.Rosia 8.3 /103 | yéél ada-sı üz-e tükegülük 大 kalp saḳış-ı 六十 kalp | ertginçe | 進 :: |
| Sho.Rosia 8.3 /110–112 | ḳaçan bo 四十 törlüg 心 kez-igindin | ertser -ler | 初 asanki üzlünçü-s, ,k,nt, ḳavranmaḳ tuş içinde otġuraḳ atırḍlamaḳ bölüki … |
TT TT I-X
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36. 2. -30–31 | ada | ertgei | [.] edgü kelgei [.] birök süü sülemek atlġ ırḳ kelser sawın inçe ayur . sü … |
| T II Y 36.13. -35–38 | ötüg saw-ḳa yorıma [.] ögüz | ertgeli | oġratıŋ [.] işiŋ bütmez . beg bolġalı ḳılıntıŋ [.] yrlıġıŋ yorımaz . ḳılmı … |
| T II Y 36.15-66–69 | adaŋ | ertgei | edgü kelgei . bu ırḳ kim-ke kelser süü-de erser sançıtur . balıḳda erser ḳ … |
| T II Y 36 .16. -206–209 | igit -mekde ıçansar etüz | ertigei | [.] ig aġrıġ -ta yek içkek tarınsar öŋregen aç / . . . . ḳılmış işiŋ . . . … |
| T II D 178b. 180-3–6 | … / hr monoġ ///// nuneşon vozehed ohend . zornen muhrġon zomeġ nibost amtıi | ertip | ḳalır |
U Uigurica I-IV
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. II Y. 52,1-22–23 | ötrü anta üç ai | ertmekin--ge | çambudivip-daḳı begler ḳalısız vaid . . . . ulus . . . . ketliler |
| U II, T. III M. 225-7 | … tŋri-ler-niŋ yıḳılḳu-[l]uġ-ın T. III M. 225. yėrtinçü-teki arḫant-lar-ḳa | ertmis | kelmedük közünür üç öldeki-ler-ke .. yükünürmn surtapan-lar-ḳa .. yükünürm … |
| U II, T. II, Y., 48-68–71 | anta başa bu buyan edgü ḳılınçıġ avırar-mn | ertmiş | aradın ajun-ḳa barmış ḳonım du vapsi sali beg ḳutıŋa ėl oŋurt ḳarçuḳı-ġa ḫ … |
| U II, T. II Y 42.-85–86 | taġı buyan edgü ḫılınç | ertmiş | begim yeti burḫanlar ulusında tėrzün |
T Tunyukuk Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 45 | biz y(ė)me: sül(e)d(i)m(i)z : (a)nı | (e)rt(di)m(i)z | : y(ė)nçü üg(ü)z(ü)g : / k(e)ça : tinsi oglı: (a)yt(ı)ġma : b(e)nl(ı)ġ (e) … |
Man Manichaica I-III
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 172a-548–550 | biz az(a)nd sözleyin öŋreki | ertmiş | ödün bir ulug balık bar erti |
Sek Sekiz Yükmek
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.26 (Ia) | sizlerni üçün otġuraḳ nomlayu bireyn ol kim | ertmiş |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 41–47 | … tümen yaġı yavlaḳ ḳuvrap ol ḳalın yaġı yavlaḳ ara ḳalın satıġçılar yolayu | ėrtgeli | saḳınsar ḳorḳunçluġ busuşluġ ėrser yana ol bėş yüz satıġçılarda bir bilür … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT III, 233 | Kelse ḳalı ḳatıġlıḳ | erter | teyü seringil / Öḍlek işin bilip tur ança aŋar tirengil |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-9 | arḫnt prtikabut ornınta | ertmiş | erür : ler |
Aynı gövdeden maddeler
“ert” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).