Derlem sözlüğü · madde
bilge sıfat
Tanım
- Bilge, bilgili, akıllı: “biligsiz otın sen ay bilge ḳuta” ey bilge, bilgisizin derdine sen deva ol; “anıŋ ara bir bilge kişi” onların arasında bilge bir kişi; “bilge tunyuḳuḳ ben özüm” ben kendim Bilge Tunyukuk; “türük bilge ḳaġan” Türk Bilge Kağan; “bilgelerke” bilgelere. Tanıklar: KTBKT2KİPKB
- “bilge bilig” bilgelik (prajñā): “ormaġlıġ bilge biliglig” olgun bilgelikli; “bir bilge biligin kutrulmış” bilgelikle kurtulmuş; “tükel bilge” her şeyi bilen (Buda’nın sanı): “tükel bilge biliglig tŋri tŋrisi burḫan” her şeyi bilen tanrılar tanrısı Buda. Tanıklar: HuastKİPSek3Mait3Abh3ManUSukhShoRKB
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bilge — yalın hâliyle 569 kez
Çekimli biçimler (19):
Bağlamlar
Bütün geçişler (615) →Abh Abhidharma (Shogaito)
257 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 5–9 | 唐言安恵 : esdiramati tėgüçi sav<-ıġ> tavġaç-çasınça yöre söz-leser ormaġ-lıġ | bilge | biliglig tėp yörüg üner惣二万八千偈yumdarsar iki tümen sekiz mıŋ girant-lar ol无念 … |
| Abh.Sho. 649–651 | dayandaçı yıd yuḳ nedegin tarıḳmaz-un bu tıldaġ-ın emgek-te nom | bilge | bilig taplaġ -tın vaçrapam dyan-ḳadegi tuş sayu ikin ar-a biligsiz tarıḳu … |
| Abh.Sho. 1466–1467 | umaz-lar tükel -lig bolġalı bu | bilge | biliglig tarġarmaḳ-lıġ iki türlüg edgü-ler-ke nedegin nomlamış nomı öŋi er … |
| Abh.Sho. 1698 | bu esidmek saḳınmaḳ bışrunmaḳ töz-lüg | bilge | bilig-niŋ. |
| Abh.Sho. 1957 | aŋ’ilki | bilge | bilig ikinti şasdr. |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
123 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.00235–00241 | taḳı yėme bir | bilge | biligin kutrulmış atlıg boşġutsuz tınl(ı)ġ (bar) kim bilge bilig küç--inte … |
| Mai.Tek.038.18–24 | … uvı--nıŋ yüleşürgeli bolmaz.. erser.. ançulayu yėme mėni osuglug kız kısġa | bilge | biligligler neŋ biligin tözün maytrınıŋ bilge biligiŋe yüleşürgeli bolmaz. … |
| Mai.Tek.065.30–33 | … arınta ayıg kılınçlıg yıl- ... - / / up evirip ... tamular ... ..... tükel | (bilge) | maytrı bu(rkan).. -d- |
| Mai.Tek.076.15–21 | anta (ö)trü ol tamuluglar tükel | (bil)ge | maytrı burkannaŋ (ya)ruḳ yal(t)rı- -kıŋa börtü--(lü)p köŋülleri kögüzleri … |
| Mai.Tek.091.20–29 | … rı yarlıḳamış amtı siz tört türlüg tirin kuvragnıŋ yalavaçımız boluŋ tükel | bilge | teŋri teŋrisi burkan tapa barıp inçe tėp ötüg ötüŋ siziŋte öŋi üdrülüp yal … |
KB Kutadgu Bilig
77 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 158 | yorı ay biligsiz igiŋni ota / biligsiz otın sen ay | bilge | ḳuta |
| KB 755 | negü tir eşit emdi | bilge | tetig / özi bardı ḳoḍtı biziŋe bitig |
| KB 1743 | köŋül til köni tut ay | bilge | bügü / saŋa eksümegey öḍinde yigü |
| KB 3265 | negü tir eşitgil tejik bilgesi / tejik | bilgeleri | çawıḳar küsi |
| KB 4682 | velikin tiriglik bolurmu yigü / munı bilgü aşnu ay | bilge | bügü |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
38 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.5.V /1–6 | kelmiş ayaġqa tegimlig köni tüz tuyuġlı : | bilge | bilig : çḫşaptqa tükellig edgün barmış yértinçüg uqmış üzeliksiz er : tosı … |
| Sho.Rosia 6.2.2.2/16 | … [noml]uġ-lar-nıŋ uz-anmaq edre[mlerin]: anı-lı [monı-lı] inçip bulġamaq : | bilge-lerke | yorıġuluq ermez té[p] 9) [然無] ΟΟ inçip neŋ qıl[ġuluq bolmaz] /// |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … n-ta köni-sinçe yıġınmaḳ[-lıġ 具足 ///] tükel-lig bolmaḳ üz-e montaġ osuġluġ | bi(l)ge | bilig-ke 心業 [köŋülin ḳılınçıġ] y(e)ne ikileyü ḳılmaz 聞不喜耶 esidip êyin ögir … |
| Sho.Rosia 7.2 /308 | bilge | biliglig yêg adruḳ öz-lüg yaş-lıġ-lar-ta :: | |
| Sho.Rosia 7.2 /344 | bulup teŋ tüz | bilge | [biligig :: |
T Tunyukuk Yazıtı
20 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T | bilge | tunyuḳuḳ : b(e)n öz(ü)m : t(a)bġ(a)ç ėl(i)ŋe : ḳııl(ı)nt(ı)m : türk bo- / … | |
| T 11 | … bod(u)n ?] / yorıyur (e)rm(i)ş : ḳ(a)ġ(a)ni: (a)lp (e)rm(i)ş : (a)yġuçısi: | bilge | (e)rm(i)ş / : ol (ė)ki kişi : b(a)r (e)rs(e)r : sini t(a)bġ(a)ç(ı)ġ : ölür … |
| T 26 | … )ş : yor(ı)m(a)- / s(a)r : bizni: ḳ(a)ġ(a)ni (a)lp (a)rm(i)ş : (a)yġuçısi: | bilge | (e)rm(i)ş : ḳ(a)ç / n(e)ŋ (e)rs(e)r / bizni : öl(ü)rt(e)çıḳ ök : t(ė)m(i)ş … |
| T 45 | … (a)yt(ı)ġma t(a)ġḳa : t(e)gm(i)ş idi yoḳ (e)rm(i)ş : ol y(ė)rke : / b(e)n | bilge | : tunyuḳuḳ : t(e)gürtük üç(ü)n / s(a)r(ı)ġ (a)ltun : ür(ü)ŋ küüm(ü)ş : ḳıı … |
| T 59 | türük bilge ḳ(a)ġ(a)n : ėliŋe : bititd(i)m : b(e)n | bilge | tunyuḳuḳ / ėlt(ė)r(i)ş ḳ(a)ġ(a)n : ḳ(a)zġ(a)nm(a)s(a)r : yoḳ (e)rti (e)rs( … |
Sek Sekiz Yükmek
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-11.06 (IIc) | tükel | bilge | biliglig tŋri tŋrisi burḫan vayşali atlġ |
| Jut.Sek.T-1.150–151 (IIc) | turḳaru | bilge | biliglig közin adruḳ adruḳ alḳınçsız körkle öŋ körk körür |
| Jut.Sek.T-1.182 (IIc) | bilge | bilig yaltrıḳ burḫan --- titir | |
| Jut.Sek.T-1.383 (Ib) | sekiz törlüg yaruḳ | bilge | |
| Jut.Sek.T-1.400 (Ib) | burḫanlarnıŋ yaruḳ | bilge | bilig küç- inte |
U Uigurica I-IV
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II Y.32-8–10 | barır-bız tip . . öz biligsiz | bilge | küçinte bu muntaġ emgek içinte aġtaru tongtaru tegzinür-ler |
| U II, T. II Y.18 - T. II Y.10- 8–10 | birök igil tlmçi ḳarı törüçi ḳarı ḳılı | bilgeler | körkün ḳutrulġu tınlġlar . . . . [erser] ḫuanşı ım pusar ol tınlġlar-ḳa ig … |
| U II, T. II Y.18 - T. II Y.10- 11–12 | birök ėlçi | bilgeler | körkin ḳurtulġu erser ḫuanşı ım pusar ol tınlġlar-ḳa ėlçi bilgeler körkin … |
| U II, T. II Y.18 - T. II Y.10- 17–19 | birök adın adın üge | bilge | atlġ yüzlüg er içi körkin ḳurtulġu tınlġ-lar erser ḫuanşı ım pusar ol tınl … |
| U II, T. II Y. 52,1-10–11 | ai meniŋ ḳızım | bilge | bėligin mıntada utduŋ yigedtiŋ |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 3388 | Alp çerigde | bilge | tirigde |
| DLT III, 137 | Kölüm ḳomı ḳopsa ḳah tamıġ iter / Körse anı | bilge | kişi sözke büter |
| DLT III, 440 | Oġlum, saŋa ḳodur men erdem ögüt h.umaru / | Bilge | erig bulup sen baḳḳıl anıŋ taparu |
| DLT III, 155 | Bilge | eren sawların alġıl ögüt / Eḍgü sawıġ eḍlese özke siŋer | |
| DLT III, 158; I, 207 | Tegür meniŋ sawımnı | bilge-leke | ay / Tınur ḳalı atatsâ ḳısraḳ sıpı tay |
KT Kül Tigin Yazıtı
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 1 | t(e)ŋri t(e)g : t(e)ŋride : bolm(ı)ş : türük : | bilge | : k(a)g(a)n : bu ödke : ol(u)rt(u)m : |
| KT G 6 | (e)dgü : | bilge | : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : |
| KT D 3 | … lge : ḳ(a)ġ(a)n : (e)rm(i)ş : (a)lp ḳ(a)ġ(a)n (e)rm(i)ş : buyruḳı y(ė)me : | bilge | : (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : (a)lp (e)rm(ı)ş (e)r(i)nç : b(e)gl(e)ri y(ė)me : b … |
| KT K 1 | … ül tėġ(ı)n [(a)ltı : ot(u)z] t(e)ŋri t(e)g : t(e)ŋride : bolm(ı)ş : türük. | bilge | ḳ(a)ġ(a)n : bödke: / ol(u)rt(u)m : |
| KT K 13 | … ogl(u)m : türġ(ı)ş : ḳ(a)ġ(a)nta : m(a)ḳ(a)r(a)ç : t(a)mġ(a)çı : oġ(u)z : | bilge | : t(a)mġ(a)çı : k(e)lti : ḳıırḳ(ı)z : ḳ(a)ġ(a)nta : t(a)rduş : ın(a)nçu ço … |
BK Bilge Kagan Yazıtı
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK D 1–2 | … ş : b(a)rkin [……………….] t(e)ŋri t(e)g : t(e)ŋri : y(a)r(a)tm(ı)ş : türük, : | bilge | : ḳ(a)g(a)n : / s(a)b(ı)m : [k](a)ŋ(ı)m : türük bilg[e] [ḳ(a)g(a)n […..……… … |
| BK D 1–2 | … (a)tm(ı)ş : türük, : bilge : ḳ(a)g(a)n : / s(a)b(ı)m : [k](a)ŋ(ı)m : türük | bilg[e] | [ḳ(a)g(a)n […..…………….(a)l]tı / sir : toḳ(u)z oġ(u)z : (e)ki (e)d(i)z k(e)r … |
| BK D 4 | … ge : ḳ(a)g(a)n (e)rm(i)ş : (a)lp ḳ(a)g(a)n : (e)rm(i)ş : buyruḳı <y(ė)me > | bilge | : (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : (a)lp (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : b(e)gl(e)ri y(ė)me : b … |
| BK G 13–15 | t(e)ŋri t(e)g : t(e)ŋri : y(a)r[(a)t]m(ı)ş : türük : | belge | : [ḳ(a)g(a)n] : s(a)b(ı)m : ḳ(a)ŋ(ı)m : türük: : belge : ḳ(a)g(a)n : ol(u) … |
| BK G 13–15 | öz(ü)me : bunça […………..] / (G-B) [ — | belge) | ḳ(a)g(a)n : b[it(i)gin] : yol(lu)g tėgin : bit(i)d(i)m : |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 17–24 | … isin toḳıp yekler ergüsi otruġlarınta ölüm yėrke tėgürser . . anıŋ ara bir | bilge | kişi ḳuanşi im pusar atın atasar ol ḳamag tınlıġlar taluydaḳı tişi yeklerd … |
| KİP 69–70 | yaruḳ | bilge | alḳınçsız kögüzlüg bodisvt ḳuanşi im pusarnıŋ ḳutadmaḳ küçi erdemi antaġ u … |
| KİP 129–130 | … r körkin körü ḳurtulġu tınlıġlar erser ḳuanşi im pusar ol tınlıġlarḳa ėlçi | bilgeler | körkin körtgürür nomlayur ḳutġarur |
| KİP 136–138 | … körü ḳurtulġu tınlıġlar erser ḳuanşi im pusar ol tınlıġlarḳa adın adın öge | bilge | atlıġ yüzlüg er evçi körtgürü nomlayur ḳutġarur . . |
| KİP 193 | kiŋ | bilge | bilig ḳolulamaḳ tėtir |
KÇ Küli Çor Yazıtı
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KÇ 6 | … z ėlig tutdı. Kėrü Az erti. Küli Çor Türk bodun [ḳ]aġanıŋa eli[n törösin ] | Bilgesin | üçün, alpin erdemin [üçü]n ḳaz[g]antı |
| KÇ 8 | Tür[k ] Işbara | bilge | Küli Çor kişi ⟨…⟩ ebmedöki yoḳ erti. |
| KÇ 13 | Oġlin k[iş]isin uduztuḳ[ı, ḳo]ntuḳı, itdüki, yer aldoḳı / [Işbara | Bil]ge | Küli Çor Tarduş bodunuġ ėt[i] ayu olortı |
| KÇ 21–22 | … alı sü kelti. Süsin sançdı, elin altı. Oġlin kisisin bulnad[ı] .... Işbara | B(i)lge | Küli Çor [...s]üke tusa bol[ayi]n tidi. Ülügi ança ermiş erinç: Yaġıḳa yal … |
| KÇ 23 | ḳaġan inisi Ėl Çor Tėgin kelip, ulayu tört tėgin kelip, Işbara | B(i)lge | Küli Çoruġ yoġlat(t)ı, bedizin bedzet(t)i, olort(t)ı. |
Man Manichaica I-III
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 176-106–109 | bu | bilge | biligig m(e)n sizlerke üküş körkün üküş yörügün tanukun sözleyü ayu bėrtim |
| T II D 171-151–155 | d[in]tarag nigoşakag | bilge | biligin ig(i)dür … … … … neteg yme köz ad[akka] s(e)vüg neteg yme elig aga … |
| T II D 171-174–225 | … e)ŋriçe üçünç yme körtle körkün inçe k(a)ltı y(a)ruk kün t(e)ŋriçe törtünç | bilge | biligin ançulayu k(a)ltı ölügüg tiriglügli beg ay t(e)ŋriçe yme bėşinç kör … |
| TM 282-371–372 | k(a)ŋ[u] kişi bu munça sav(a)g adıru bilmeser ukmasar neŋ | bil[gelerke] | s[an]magay |
| T II D 173a2-456 | … i otuzunç lagzın yılka ötükenteki nom ulugı tükel erdemlig y(a)rlagkançuçı | bilge | b(e)g t(e)ŋri m(a)r mew mani m(a)histaka ay(a)gın bu eki ⟦TM 159 (Vorderse … |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 27/50a3 | … r anlar kim boyun sudılar anlarḳa kim tevbe ḳıldılar taŋrını bilgenler hem | bilgeler | anıŋ birle küḍezü tilendiler taŋrı kitabındın boldılar anıŋ üze tanuḳlar ḳ … |
| Ku. T. 28/9b2 | … erür al ḳıldıŋızlar anı kend içinde çıḳarsa sizler andın anıŋ boḍnını munu | bilge | sizler |
| Ku. T. 29/23a3 | 31 Tuttılar | bilgelerini | hem zahid / rahiblerini iḍileri taŋrıda aḍın hem ʿisanı meryem oġlı ferman … |
| Ku. T. 34/44a1–2 | 170 tandılar olar aŋar kiḍin | bilgeler | |
| Ku. T. 35/64b1–2 | … ġan tuttılar bitigni hem anı kim ıḍtımız anıŋ birle yalavaçlarımıznı kiḍin | bilgeler |
O Ongin Yazıtı
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| O 4 | … ḳaġan ėliŋe ḳılıntım Ėl-ėtmiş Yabġu oġlı (I)şbara Tamġan Çor Yabġu in(i)si | Bilge | Işbara Tamġan Tarḳan Yamaġlıġ [ ėl] ėtmiş atam….. |
| O 9 | … ir ertimiz ėkin ara At(ı)g yaġı bolmiş “Tegmeçi men!” tėyin saḳıntım Tegri | Bilge | ḳaġanḳa [t]aḳı işıġ küçüg bėrsıġim bar ermiş erinç tegd[im] sançdım……… |
| O 9–10 | … inime oġluma ança ötledim: “ḳaŋ yor(ı)p Ėl-tėriş ḳaġanḳa adrılmaduḳ Teŋri | Bilge | ḳaġanta adrılmalım azmalım!” tėyin ança ötledim |
| O 11 | kėrü barıġma bardı | Bilge | ḳaġanıġ bodunı bardı ülgen atḳa işig küçüg bėrti |
| O 12 | üze tegri; ḳony yılḳa yėtinç ay külüg alp ḳaġanımda adrılu bardıŋız | Bilge | ataçım! Yoġuŋ ḳoraġıŋnı ḳo[radı]m |
ŞU Şine Usu Yazıtı
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU K 1 | teŋri[de b]olmış ėl ėtmiş | bilge | ḳaġan b[en] (...) tölis |
| ŞU K 5 | yana [tüşd]i toḳuz oġuz bodummın tėrü ḳubratı altım ḳaŋım köl | bilg[e] | [ḳaġan] |
| ŞU K 11 | … aḳınıp teze bardı ḳurıya on oḳ[k]a kirti lagzın yılḳa t[oḳıdım?] (...) tay | bilge | totoḳıg |
| ŞU D 5 | tay | bilge | totoḳ yablaḳın üçün bir ėki atlıg yablaḳın üçün ḳara bodunım öltiŋ yėtdiŋ … |
| ŞU B 8 | … dunıg] nlı [sekiz] og[uz] [t]oḳ[uz tatarıg?]() (...) - miş ḳatun yigeni öz | bilge | bünyin? |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-3–5 | … rkin kötgürü-ler : ḳaldı yaşın yaltrıḳın teg taḳı tor osuġluġ ḳorḳınçsız : | bilge | biliglig torın tuz:aḳın alḳu buz:mış erür:ler: |
| T II S-39–49 | … ulatı burḫan ḳutın utun niz:vanı-lıġ üç aġu köŋülerin yarut[ay]ın [tn]grim | bilge | bilig köz:lerin açayın t[ŋ]rim [b]ilig -siz : bilig yumurtġasın b[. . .] [ … |
| T II S-50–60 | –larıŋa [ . . . -lar turur [ . . . ol nom [ . . . | bilge | bilig [ . . . bo[l]ġay ḳ[. . . kim ol [ . . . [. . . ] [. . . [. . . ] [. … |
TT TT I-X
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T III D 2603.-31 | bilge | bilig-te yaratddiŋiz . | |
| T III D 2606-46 | bilge | biliglig şatu tiktiŋiz [.] |
Tes Tes Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Tes Doğu 5 | ... a | b(i)lges(i)n | üç(ü)n örŋre : kün toġşıḳd(a)kı : bod(u)n |
Huast Huastuanift
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II Y. 60 a.-15–20 | … kü-[nmek kün ai t(e)ŋri tamġası üç]ün ḳorḳmaḳ bėş t(e)ŋri tamġası [törtünç | bilge | bilig burḫanlar] tamġası . . t(e)ŋrim biligim(i)zni [köŋülümüzni bu tört t … |
KP Kalyanamkara Papamkara
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP XIV-1–2 | yeme bir | bilge | nom bilir er inçe tėp tėdi |
Aynı gövdeden maddeler
“bilge” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).