Derlem sözlüğü · madde
birle edat
Tanım
- İle, birlikte: “bayat atı birle sözüg başladım” söze Tanrı’nın adıyla başladım; “ölüŋler öwkeŋiz birle” öfkenizle ölün; “tirek yidleg birle elgimizni kavşurup” direk ve yıdlag (sunu) ile ellerimizi birleştirip; “kök ḳalıḳ birle ḳatılıp” gök boşlukla karışıp; “ḳız birle küreşme, ḳısraḳ birle yarışma” kızla güreşme, kısrakla yarışma; “tabġaç bodun birle tüzültüm” Çin halkıyla barıştım. Tanıklar: KTMaitShoRKuTKBDLT
- (Kuran çevirisinde) aracılık, sebep: “anıŋ birle” onunla, onun sayesinde; “yarlıġı birle” buyruğuyla. Tanıklar: KuT2KBAH
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): birle — yalın hâliyle 1.223 kez
Çekimli biçimler (1):
Bağlamlar
Bütün geçişler (1.235) →KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
498 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/1a1 | … bolsalar ısrurlar siziŋ üze ernekleri uçını öwkedin ayġıl: ölüŋler öwkeŋiz | birle | ol taŋrı bilgen köŋüller--dekini |
| Ku. T. 27/58a1 | … tiler: bular mu anlar andıḳtılar taŋrı tuta andlarnıŋ ḳatıġınça olar siziŋ | birle | yoḳ boldı olarnıŋ ʿamelleri boldılar ziyanlıġlar |
| Ku. T. 29/58a1 | … yerlerinde taŋrı yalavaçıŋa ḫilaf ḳılu unamadılar kim ḳatlansalar malları | birle | hem et-özleri birle taŋrı yolı içinde aydılar: çıḳmaŋlar isig içinde. ayġı … |
| Ku. T. 33/1b2 | … rmez siz biregü teg uraġutlardın eger saḳınsa sizler artuḳluḳ ḳılmaŋ aymaḳ | birle | tamaʿ ḳılġay ol kim köŋli içre ig ol aytıŋlar aymaḳ eḍgü bütün söz |
| Ku. T. 36/63b2 | 63 ḳaçan kim keldi erse ʿisa belgülüg hüccet | birle | aydı: rastlıḳ üze keldim sizke köni söz birle belgürtmekim üçün sizke bir … |
KB Kutadgu Bilig
386 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 1 | TEŊRİ AZZE VE CELLE ÖGDİSİN AYUR / / bayat atı | birle | sözüg başladım / törütgen igiḍgen keçürgen iḍim |
| KB 1587 | büte boldı ilig yüzin körmedim / saḳınç ḳaḍġu | birle | yorıp külmedim |
| KB 2713 | bilig | birle | başlar begi il törü / uḳuş birle işler ḳamuġ iş körü |
| KB 3777 | yazuḳum telim erse rahmet me bar / anı ḳıl meniŋ | birle | sindin yarar |
| KB 5243 | ḳayu aç ḳayusı yalınmış bolur / ḳayu ḳaḍġu | birle | ulınmış bolur |
Abh Abhidharma (Shogaito)
159 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 106–108 | … ġ ḳılmaḳ adın-ḳa asıġ ḳılmaḳ-lıġ iş-ler-i tŋri burḫan-nıŋ yrlıḳamış yörügi | birle | teŋ tüz bir tek erür. |
| Abh.Sho. 949–954 | … kel bililür erti şiravak-ta ulatı-lar -nıŋ bilge biligi-niŋ burḫan-lar-nıŋ | birle | < büdün > adırılur-ı negülük ol <işledip uḳıdġusı>. |
| Abh.Sho. 2573–2574 | … gçe kėŋürü söz -lemedimiz kėn inçip kentü uḳġay siz-ler ḳarşı tanuḳ-luḳ-ın | birle | yene ḳarşı-sız tanuḳ yene edgü-ti saḳınmış-ıŋız-lar kergek. |
| Abh.Sho. 3249–3251 | baġ-tın öŋi üdrülmek baġ | birle | erür ḳarşı yörüglüg tėp問ḳayu-nuŋ adı bolur baġ çuġ tėptėser答niz -vanı-lar … |
| Abh.Sho. 4044–4047 | ol yörüg-nüŋ ad | birle | bolmaz üçün birle bolmaḳ-lıġ yörügi. |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
81 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.00256 | … tözün bursoŋ kuvrag erdni kutıŋa men kirtülüg upası (bo)z bay tirek yidleg | birle | (ė)lgimizni kavşurup töpümin (yėr)ke tegürüp ayayu aġırlayu (yinçürü) (y)ü … |
| Mai.Tek.027.17–21 | alku ol tınlıglar maytrı burkan | birle | tuġarlar yėme kayu toyın dıntar sıŋarka tarka yėrde ėnip aşup anapana / ⟦a … |
| Mai.Tek.053.04–11 | … -nıŋ lu or--dusıŋa yag- -umışın uḳup ... (seki)z tümen tört mıŋ ... -ları | birle | çala--(dr) ... türlüg hua (çeçek) ... burkan / |
| Mai.Tek.089.49–61 | … . şazi katun ıḳi ... -t sanı teŋri katunları ... -i tümen oyunçı teŋri ... | (bi)rle | tegrıḳlep |
| Mai.Tek.112.42 | … a amarıları beg işi körkin ötrlüg yalınlıg tėgitle ınallar inçge kırkınlar | birle | ... kılınç kü(çinte) ... ... - / / nurlar erki ... ötrü ... maytrı burkan … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
28 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 1.3/18 | kö[k] qalıq | birle | qatılıp yme ök monta öŋ töz-lüg tegülük bolġay tép |
| Sho.Rosia 2.2.8.R /3–6 | alqu qamaġ [tınlıġla]r | birle | tört törlüg ülgüsüz köŋüllerig [altı para]mıtlarıġ : on törlüg tegiŋülük b … |
| Sho.Rosia 6.2.2.1/6–8 | … ig-leri qaçıġ-ları ///-l’r/// birle birikür 糞除ΟΟ qıġ yam arıġsız [çal]pa[ŋ | birle] | /// télür |
| Sho.Rosia 6.2.2.4/18–19 | … e /// [men]iŋ bar qayu seçe münüm qadaġım amtı [uçuz bolup] /// [ayıġ]-lar | birle | birgerü birikip qıltıŋ |
| Sho.Rosia 7.2 /220 | oġul bolur | birle | yene sanışdaçı :: |
AH Atebetü’l-Hakâyık
16 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 33–34 | ‘atiḳ | birle | faruḳ üçünç zün-nurėyn ‘ali törtilençi ol ersig toŋa |
| AH 73–74 | anıŋ vuddı | birle | köŋüller tolup anıŋ yadı birle ajun tolsu tip |
| AH 101–104 | bilig | birle | ‘alim yoḳar yoḳladı biligsizlik erni çökerdi ḳoḍı bilig yind usanma bil ol … |
| AH 325–328 | … ḳuŋ teg musulmanḳa san cefa ḳıldaçıŋḳa yanut ḳıl vėfa arımaz neçe yusa ḳan | birle | ḳan |
| AH 449–452 | … çi yirip munı birer yana öggüçi uġan hukmi birle kelür kelgen iş anıŋ ėmri | birle | teger teggüçi |
U Uigurica I-IV
15 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II B1-7-19–20 | ḳaçıġ adġan--ġu törü bėlig köŋül | birle | ḳavış--ıp bürtmek tėtir |
| U II, T. II Y. 52,2 – IX 57- 6–7 | ıraḳd[ın] . . . oḳ kilimbi yek öpkesi . . | [bi]rle | kelmiş-in kördi |
| U II, T. III M. 238-10 | … arı birle çambudivip-taḳı tınlġ--lar-nıŋ asıġ-lıġ-ı meŋėligi üçün bu darnı | birle | .. mudur-nı[!] tudusur-mn |
| U II, T. III M. 207.-62 | anta yme ançulayu kelmis--ler | birle | tususmaġ-ı bolur |
| U II, T. III, M. 225.- 40.-1 | … luḳsuz ölgü-legülüg-süz burḫan adı kötrülmis--ler-niŋ buyan-lıġ ekmek-leri | birle | tüz ḳılmıs buyan-lıġ bolḳai-lar .. |
BK Bilge Kagan Yazıtı
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 1 | [ ] | birle | : ḳooşu totoḳ : birle : süŋ(ü)şm(i)ş : (e)rin ḳoop : öl(ü)rm(i)ş : |
| BK K 3 | … : boltuḳınta : bod(u)n : ėl(i)g ik(e)gü : boltuḳınta : izg(i)l : bod(u)n : | birle | : süŋ(ü)şd(ü)m(i)z : |
| BK D 16 | (e)ç(i)m ḳ(a)g(a)n : | birle | : ėlg(e)rü : y(a)ş(ı)l üg(ü)z : ş(a)ntuŋ : y(a)zıḳa : t(e)gi : sül(e)d(i)m … |
| BK D 22 | in(i)m : küül t[ig(i)n : ] | birle | : [(e)ki ş(a)d] birle : ölü yitü : ḳ(a)zg(a)nt(ı)m : (a)nça ḳ(a)zg(a)n(ı)p … |
| BK D 26 | (a)ltı ot(u)z : y(a)ş(ı)ma : çıḳ : bod(u)n : kıırḳ(ı)z : | birle | : y(a)ġı boltı : |
KT Kül Tigin Yazıtı
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 5 | bu yėrde : ol(u)r(u)p : t(a)bġ(a)ç : bod(u)n : | bir-le | : tüz(ü)lt(ü)m : |
| KT D 18 | (e)ç(i)m ḳ(a)ġ(a)n : | birle | : ėlg(e)rü : y(a)ş(ı)l üg(ü)z : ş(a)ntuŋ : y(a)zıḳa t(e)gi : sül(e)d(i)m(i … |
| KT D 26 | in(i)m : küül tėġ(ı)n : | birle | : sözl(e)şd(i)m(i)z : |
| KT D 27 | in(i)m : kül tėg(i)n : birle : (e)ki ş(a)d : | birle | : ölü yitü : ḳ(a)zġ(a)nt(ı)m : (a)nça ḳ(a)zġ(a)n(ı)p : bir(i)ki : bod(u)n( … |
| KT K 3 | [bu] y(ė)rd[e ol](u)r(u)p [t(a)bġ(a)ç bod](u)n : | birle | : tüz(ü)l[t(ü)m] |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 474 | ḳız | birle | küreşme, ḳısraḳ birle yarışma |
| DLT I, 474 | ḳız birle küreşme, ḳısraḳ | birle | yarışma |
| DLT I, 182 | Alplar | birle | uruşma, begler birle turuşma |
| DLT III, 327 | Tanġut ḫanı yupıladı / Ölüm | birle | töpüledi / Ḳadaşları tapaladı / ölüm körüp yüzi aġdı |
| DLT I, 367 | Toḳış içre urıştım / Uluġ | birle | ḳarıştım / Tögüz atın yarıştım / Aydım emdi al Utar |
Man Manichaica I-III
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T I - 44–51 | tört y(a)ruk küçin | birle | bu y[ėr] suvka enti apamu bo[lg]ınça .. … .. . … … … … … … … … … … … … … … … |
| T II D 176-112 | … a)ruk t(e)ŋri suv t(e)ŋri ot t(e)ŋri bolar barça ezrua t(e)ŋri üze kedilip | birle | katılıp erürler |
| T II D 173d-329–335 | … (ü)lin y(a)rutsar yme agı bar(a)m köziŋe neŋ elenmegey yme neçe otaçı otın | birle | k(e)lser anı otayu umagay |
| T II D 173d-355–357 | ol içreki az | birle | katalur kim erkekli tişili etözinte erür |
| T II D 176-482–484 | bu m(e)niŋ yutuzum bu tėp içgerü kirip ölüg | birle | yattı |
ŞU Şine Usu Yazıtı
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU K 7 | içgerip yana yorıdım ḳayra başınta üç birküda ḳan süsi | [birle] | [k]atıltı[m] anta (...) |
| ŞU K 12 | Doğu / / D 1: tutdım (...) | birl[e] | (...) anta bükegük<k>e yėtelim kiçe yaruḳ batar erkli süŋüşdim anta sançdı … |
| ŞU D 6 | … ta sançdım anta udu yondim ol ay bėş yėgirmike keyre başı üç birküde tatar | birle | ḳatı toḳıdım sıŋarı bodun |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-60–63 | umuġ bolup ḳonşi im bodistv ada-sız ḳılıp uruġ ḳadaş oġul ḳız | birle | ḳavışġu üçün alḳu ada-larta umuġ boltaçı bo nom erdinig arış arıġ ögdi |
| AO-64–65 | eşdep yükünç-i | birle | arıġ uz bitidip uġrayu soḳ-a tamġa-ḳa indürüp artuḳ-suz ögsüksüz miŋ küün … |
| AO-69–70 | pundarik çeçekdeg yin waŋ taysı altun uruġ-ları | birle | pudġul meŋiligin usun ödlerkedegi yaşamaḳ-ları bolz-un |
Tövbe Uygurca tövbe duası (Zieme)
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 40.3 [U 3115]-32–40 | taḳı yme m(ė)n tar küset | birle | bėş türlüg anantarasasabag atl(ı)ġ aġar tsuy ayıġ ḳılınç ḳıltım(ı)z erser: … |
| T II Y 40.3 [U 3115]-32–40 | … asasabag atl(ı)ġ aġar tsuy ayıġ ḳılınç ḳıltım(ı)z erser: inçe ḳaltı ög ḳaŋ | birle | ḳatıldım(ı)z erser: on ptr / arġantançlar birle ḳatıldım(ı)z erser : bodis … |
| T II Y 40.3 [U 3115]-32–40 | … z erser: inçe ḳaltı ög ḳaŋ birle ḳatıldım(ı)z erser: on ptr / arġantançlar | birle | ḳatıldım(ı)z erser : bodisvtlarıġ boşġutluġ ḳutluġ-larıġ ölürdümüz erser: … |
T Tunyukuk Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarHuast Huastuanift
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 178 IV.-1–3 | ḫormuzta-h t(e)ŋri-i bėş t(e)ŋri-i | birle | ḳam(a)ġ t(e)ŋriler süzinlüg(ü)n yekke söŋüşkeli k[e]lti-i-h inti-i |
| T. II D. 178 IV.-10–1 | yme ḳam(a)ġ yekler ul[uġ]lar totunçsuz ovutsuz soḳ yek | [birle | ?] yüz artuḳı-ı ḳır[ḳ t]ümen yek [y(a)vlaḳ ?] biligiŋe-h ḳatılıp ögsüz köŋü … |
TT TT I-X
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T III D 25925. 26020.-105 | ol buyanıŋız tüşinte . utḳuraḳ burḫan . . . . . . . . . [.] . . -lar | birle | ḳarşısız . t///taġın ḳılu keltiŋiz . |
| D III D 25913.-177 | birle | . tözü . . . . . [.] tüz kerinçsiz yėg . . . . . . [.] |
Sek Sekiz Yükmek
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.09 (IIc) | -şar bo yirdeki tört törlüg tirin ḳuvraġı | birle | yrlıḳayur erti |
| Jut.Sek.T-1.356–357 (IIc) | ------ ertiler atları bo erür anın amtı biz | birle |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarKP Kalyanamkara Papamkara
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP XVII-3 | alḳunı kemi | birle | sin-gürer |
Aynı gövdeden maddeler
“birle” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).