Derlem sözlüğü · madde
eşit- fiil
Tanım
- İşitmek, duymak: “ol sabıġ ėşidip tün udısıḳım kelmedi” o sözü işitince gece uykum gelmedi; “anı eşidip virutaḳ ėlig beg … yarlıg yarlıḳadı” bunu işitince kral Virūḍhaka buyruk verdi; “yaġıları eştip boyun egdiler” düşmanları işitip boyun eğdiler; “eşittimiz taḳı ḫilaf ḳıldımız” işittik ve karşı geldik; “ḳulaḳ eşitse köŋül bilir” kulak işitirse gönül bilir; “eren essin eşüttüm” erlerin haberini işittim. Tanıklar: TMaitKuTKBDLT2
- Dinlemek, kulak vermek (KB’de sık kalıp: “negü tir eşitgil”, “negü tir eşit” ne der dinle): “biliglig negü tir eşitgil özüŋ” bilgili ne der, kendin dinle; “sabımın tüketi eşidgil” sözümü sonuna dek dinle; “türük begler bodun bunı eşidiŋ” Türk beyleri, halkı, bunu işitin; “eşitmeŋ bu ḳurʾannı” bu Kur’an’ı dinlemeyin. Tanıklar: KT2BKKuTKB3
- (Budist metinlerde) öğretiyi dinlemek: “eşidmek saḳınmaḳ bışrunmaḳ tözlüg bilge bilig” dinleme, düşünme, uygulamadan oluşan bilgelik; “nom eşidigme ḳuvraġ” öğreti dinleyen topluluk; “meniŋ eşidmişim” benim işittiğim (sutra başı kalıbı: “böyle işittim”). Tanıklar: SekAbh2
Bu maddenin anlamları farklı dönemlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
eşid-, ėşid-, esid- (U II), eşt- (KB) ve eşüt- (DLT) yazımları bu maddede toplandı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): eşit- — yalın hâliyle 64 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- eşitgil 239 (KB, KuT, AH) · ėşitgil 1 (KB)
- eşit 63 (KB, AH) · ėşit 1 (KB)
- ėşidip 43 (Mait, T, KP, U) · eşidip 20 (Mait, Sek, ShoR, Abh)
- eşidmek 21 (Abh, ShoR) · ėşidmek 2 (Abh)
- eşitgen 14 (KuT, AH) · ėşitgen 1 (KuT)
- eşitmiş 6 (KB, Sek) · ėşitmiş 1 (KB)
- ėşidür 6 (Mait, KİP) · eşidür 4 (Sek, ShoR)
- eşidmiş 5 (Abh, Sek) · ėşidmiş 1 (AO)
- eşittimiz 5 (KuT) · ėşittimiz 1 (KuT)
- ėşidü 4 (Mait, T) · eşidü 2 (Abh, ShoR)
- eşid 3 (KT, BK) · ėşid 2 (Mait)
- eşidmişim 1 (Sek) · ėşidmişim 1 (Mait)
- eşitürler 1 (KuT) · ėşitürler 1 (Mait)
- ėşidgil 1 (Mait) · eşidgil 1 (KT)
- eşitgüçi 1 (KB) · ėşitgüçi 1 (KİP)
Çekimli biçimler (121):
eşitgil 239
ėşidip 43
eşitti 39
eşittim 27
eşidmek 21
eşidip 20
eşitgen 14
işidip 11
eşitse 9
eştip 9
eşittiŋ 8
eşitmiş 6
eşitgü 6
ėşidür 6
eşidmiş 5
eşitmezler 5
eşittimiz 5
eştür 5
eşitmez 4
eşitsü 4
eşidür 4
eşidiŋ 4
eşitür 4
ėşidgeli 4
esidip 4
ėşidü 4
eşitip 3
eşid 3
eşidmekte 3
işit 3
eşitgenler 3
ėşidiŋler 3
ėşidmek 2
işidiŋ 2
işidür 2
eşidtükte 2
iştilür 2
ėşid 2
eşitdükte 2
eşidü 2
eşitmedimiz 2
esidmek 2
ėşidser 2
ėşidti 2
eşitmek 2
eşüttüm 2
eşidmedük 2
ėşidürbiz 2
ėşidtim 1
eşitmegüni 1
eşidmez 1
eşitmetüküg 1
eşidmisim 1
eşidgü 1
eşitmezmiz 1
eşitmezmü 1
eşitmeŋ 1
eşidmişim 1
eşidmişin 1
eşitseler 1
eşidmişiŋe 1
eşitsün 1
eşidmişleri 1
eşidserler 1
eşidteçilerke 1
eşidteçilerniŋ 1
eşidigme 1
eşitürler 1
eşidzünler 1
eştü 1
esidser 1
eştürler 1
esidteçi 1
isidip 1
işdip 1
işdü 1
işidgeli 1
eşidürmn 1
eşidüti 1
işidmişim 1
işidser 1
işidzünler 1
esidü 1
esidmisim 1
işitgil 1
işitilür 1
işitken 1
işitse 1
eşitmegüm 1
iştilü 1
eşidmeklig 1
iştür 1
ėşdip 1
eşidmekniŋ 1
ėşidelim 1
eşitgey 1
ėşidgil 1
ėşidgüçi 1
ėşidigli 1
ėşidigse 1
eşitgeyler 1
eşidgil 1
ėşidm 1
eşidmektin 1
ėşidmelim 1
ėşidmeser 1
ėşidmiş 1
ėşidmişim 1
eşitgüçi 1
eşidmetükte 1
eşitiŋ 1
eşidmeyin 1
eşitmediŋ 1
eşitmedük 1
ėşitgen 1
ėşitgil 1
ėşitgüçi 1
ėşitmiş 1
ėşittimiz 1
ėşitürler 1
… ve 1 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (696) →KB Kutadgu Bilig
421 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 83 | uḍır erdiŋ erse tur aç emdi köz / | eşitmediŋ | erse eşit minde söz |
| KB 1407 | negü tir | eşit | dünya ‘aybın bilip / saŋa sözlegüçi uḳuştın alıp |
| KB 2662 | köŋüllüg kerek keḍ unıtmasa söz / negü söz | eşitse | ḳatıġ tutsa öz |
| KB 3767 | ötügçi kereksiz muŋaḍsa özüm / tilim tepremedin | eşitür | sözüm |
| KB 4979 | eşitti ilig söz tükel tıŋladı / sözüŋni | eşitti | üküş teŋledi |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
78 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.005.08–09 | anı | eşidip | virutaḳ ėlig beg çantallar--(ka) yarlıg yarlıḳadı.. |
| Mai.Tek.016.19–21 | arka | ėşidgil | (tö)zünün kayu / - ... teŋri teŋrisi burkan bur(kan kut-) -ın bulu yarlıḳa … |
| Mai.Tek.050.06–08 | v(i)rhar yėrin sipirmiş üçün nom | ėşidip | nom bitig bitimiş üçün ton etük aş içgü buşı bėrmiş üçün |
| Mai.Tek.081.29–35 | uluştaḳı tınlıglarıg ünteyü inçe tėp sav sözleyür | ėşidiŋler | kamag çmbudvip uluş--taḳı tınlıglarıg bu sekiz ulug / / arka örtlüg tam … |
| Mai.T-11.3b.05–06 | bu sawaġ | işdip | ög-i[r]ip sewin(i)p brḫmayu braman iki ili-gin örü kötürüp inçe tėp tėyür … |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
52 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/2b1–3 | … bardıŋ boḍnuŋdın ornatur sen müʾminlerni oldurġu yerlerde toḳuşḳa ol taŋrı | işitken | bilgen ol… |
| Ku. T. 27/46b2 | … miz. aġızları birle yime bitmez köŋülleri anlardın kim cuhud boldılar üküş | eşitgenler | yalġannı üküş eşitgenler aḍın boḍunlarḳa kelmezler saŋa aḍnaturlar kelimel … |
| Ku. T. 28/75a1–2 | 21 bolmaŋlar anlar teg kim aydılar: eşittimiz olar | eşitmezler | |
| Ku. T. 32/24b2 | … belgülüg muʿcizatlarımız birle aydılar: ermez bu meger caduluḳ ḳoşulmış ap | eşitmedimiz | munı evvelḳı atalarımız içinde |
| Ku. T. 36/70a3 | 80 azu saḳnurlar mu biz | eşitmez-miz | yaşru sözlerini razlarını andaġ biziŋ yalavaçımız olar üskinde turur bitiy … |
Abh Abhidharma (Shogaito)
37 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 120–121 | … şasdr-ta tuġuryalı aġır ayançaŋ köŋül-üg ödrü uyur-lar öridgeli tuġurġalı | eşidmek -te | ulatı uç türlüg bilge bilig-lerig. |
| Abh.Sho. 1253–1260 | taşdın sıŋarḳı erser köni nomuġ | eşidmek | tıŋlamaḳ tėdir世尊能為外縁adı ködrül -miş usar yme taş-tın sıŋar tıldaġ bolup no … |
| Abh.Sho. 1711 | anın adamış ol | eşid -mek | töz-lüg bilge bilig tėp. |
| Abh.Sho. 1805–1806 | … a aşnu -ça kim söz-legü erti bışrunmaḳ töz-lüg bilge biligig basa saḳınmaḳ | eşidmek-te | ulatı-larıġ. |
| Abh.Sho. 2503–2505 | … din yėmetin munuŋ tıldaġ-ında ölüp tuġdı tŋri yėr-inde 彼時聞（法）之衆ol ödte nom | eşidigme | ḳuvraġ öŋin々öz kölüŋü -lerinçe. |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
23 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.3. V /2–3 | bökünki künte bo nomluġ oron [-taqı bir işteş qamaġ uluġ] quvraġ | eşidü | yarlıqa [zunlar] |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … osuġluġ bi(l)ge bilig-ke 心業 [köŋülin ḳılınçıġ] y(e)ne ikileyü ḳılmaz 聞不喜耶 | esidip | êyin ögirmez mü sn 起 [/// bodulmaḳlıġ] yapşınmaḳ-lıġ köŋül turġurup 遣使白 ar … |
| Sho.Rosia 7.2 /60–87 | … //] tegimiş tutmiş-ın montaġ montaġ 誦已 söz-ley[ü tüketip ///] adın-lar-tın | eşidmişin | içtin sıŋar köni-sinçe saḳınsa[r bögünser-munuŋ atı bolur] köni körümüg 貪欲 … |
| Sho.Rosia 8.3 /6 | arış arıġ nom/-larıġ | eşidip | . |
| Sho.Rosia 8.3 /75–76 | 二 ürḍrüm teriŋ yörüglüg {艹+廾} -şar aġılıḳ-ı taysiŋ maḫayan nom-larıġ | eşidmek | üz-e 三 ol oḳ tayşıŋ nomlarıġ ür kéç turġurġu küşüş üz-e. |
U Uigurica I-IV
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T. II Y. 52,1-9 | bu savıġ | ėşidip | mkintrasini . . [il]ig artuḳraḳ . . . [ög]rünçülüg inçe tėpditi |
| U II, T. II Y. 52,2 - 24 | bu savıġ | ėşidip | kilimbi yek öpkesi tölükinte ögsüz teg boltı |
| U II, T. III M. 207 a.-27 | tŋri-ler ėligi-y-a! | esidü | yrlıġazun |
| U II, T. III M. 207.-11–13 | tŋri-ler ėligi-y-a bu darnı-nı [!] bir ḫata | esidser | .. yüz miŋ k(a)lp--lerte yıḳmıs ḫasġanmıs ḫılınçlıġ örtük-leri-niŋ arımaġ- … |
| U II, T. III, M. 231.-5 | munı | esidip | ol . . . . . T. III M. 225 -lar bodistv-lar .. alḳu tŋri yalaŋuġ asuri k … |
Sek Sekiz Yükmek
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.05 (IIc) | ançulayu erür meniŋ | eşidmişim | yme bir ödün uluġ uluġı |
| Jut.Sek.T-1.127 (Ia) | körür burḫan nomın | eşidür | nom közi yaruyur tuġmaz batmaz |
| Jut.Sek.T-1.166 (Ia) | yoḳta --- öŋi yme ün bultuḳmaz | eşidmiş | ünüg alḳu inçe |
| Jut.Sek.T-1.302 (IIc) | yiti tümen yiti miŋ bodistvlar tŋri burḫan yrlıġın | eşidip | |
| Jut.Sek.T-1.442 (IIc) | eşidip | kirtgünmetin ayıġlasar burḫanlar yrlıġı ermez tip tiser ötrü ol tınlġlar |
T Tunyukuk Yazıtı
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 14 | tir m(e)n : ol s(a)b(ı)ġ : | (ė)ş(i)d(i)p | : tün ud(ı)sıḳ(ı)m : k(e)lm(e)di: kün- / t(ü)z : ol(u)rs(ı)ḳ(ı)m k(e)lm(e) … |
| T 15 | … uḳuḳ : < k(e)lürt(ü)m : > öt(ü)k(e)n y(ė)r(i)g : ḳoonm(i)ş t(ė)- / y(i)n : | (ė)ş(i)d(i)p | : b(i)ry(e)ki: bod(u)n : ḳuury(a)ḳı: yıry(a)ḳı: öŋr(e)ki: / bod(u)n k(e)lt … |
| T 15 | köögm(e)n : / yolı: bir (e)rm(i)ş : tum(i)ş t(ė)y(i)n : | (ė)ş(i)d(i)p | : bu yol(u)n : yorıs(a)r : / y(a)r(a)m(a)çı t(ė)d(i)m : y(ė)rçi t(i)l(e)d( … |
| T 26 | … lıs(ı)z t(a)şıḳm(i)ş : t(a)bġ(a)ç süsi: b(a)r (e)rm(i)ş : / ol s(a)b(ı)ġ : | (ė)ş(i)d(i)p | : ḳ(a)ġ(a)n(ı)m : b(e)n (e)bġ(a)rü : tüş(a)yin tidi: |
| T 32 | … uḳ / (a)ny(ı)ġ ol: üz ol / sü yorıl(ı)m t(ė)d(e)çi: unam(a)ŋ: ol s(a)b(ı)ġ | (ė)ş(i)d(i)p | : sü yorıtd(ı)m / : (a)ltun yış(ı)ġ : yols(ı)z(ı)n (a)şd(ı)m<ız> : (e)rt(i … |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 1–4 | … körkin (körtgürü) p tınlıġlarḳa asıġ tusu ḳılmaḳı bėş otuzunç … ornınta ün | ėşitgüçi | tėp atantı |
| KİP 6 | sav yoḳ kim kentü | ėşidmeser | |
| KİP 54–56 | tėp tėser . . ol ḳamaġ satıġçılar | ėşidip | tüzü bir ünin namo ḳuanşi im pusar tėp atamışta ol ḳamaġ satıġçılar ol ḳal … |
| KİP 190 | kim kentü özi tėgmeser kentüni atamış ünüg anta oḳ | ėşidür | |
| KİP 214–215 | kim ḳayu tınlıġ bu ḳuanşi im pusar erdemin bügülenmekin ḳutadmaḳın | ėşidser | atın atayu tutsar mėn inçe ḳolulayur mėn |
KT Kül Tigin Yazıtı
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 1 | s(a)b(ı)m(ı)n : tük(e)ti : | (e)şidg(i)l | : |
| KT G 2 | … …..] tokuz og(u)z : b(e)gl(e)ri : bod(u)nı : bu s(a)b(ı)m(i)n : (e)dgüti : | (e)şid | : k(a)t(ı)gdı : tiŋla : |
| KT G 10 | türük : b(e)gl(e)r : bod(u)n : bunı | (e)şid(i)ŋ | : |
| KT D 12 | … y(e)ġ(ı)rmi (e)r(i)n : t(a)ş(ı)km(ı)ş : t(a)şra : yor(ı)yur : tėy(i)n : kü | (e)ş(i)d(i)p | : b(a)lıḳd(a)ḳı : t(a)ġıḳm(ı)ş : t(a)gd(a)ḳı : inm(i)ş : tir(i)l(i)p : y(e … |
| KT D 22 | türük : oġ(u)z : b(e)gl(e)ri : bod(u)n : | (e)ş(i)d(i)ŋ | : |
AH Atebetü’l-Hakâyık
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 21–22 | eşit | emdi ḳaç söz habib fazlındın uḳuş huş yititip sözümni aŋa | |
| AH 61–62 | siyasėt riyasėt kiyasėt kėrėm ziyadėt ula ‘adl | eşit | uḳ munı |
| AH 71–72 | kitabımnı körgen | eşitgen | kişi şahımnı du‘a' birle yad ḳılsu tip |
| AH 129–132 | eşitgil | biliglig negü tip ayur ėdėbler başı til küḍezmek tiyür tiliŋ bekte tutġıl … | |
| AH 145–148 | ne kim kelse erke tilindin kelür tilindin kim eḍgü kim isiz bolur | eşit | büt bu sözke ḳamuġ taŋda tėn turup tilke yüknüp tazarru‘ ḳılur |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 210 | Idu birip boşuttum / Tawar yuluġ taşuttum / Eren essin | eşüttüm | / Yükin barça özi çıġdı |
| DLT I, 210 | Idu birip boşuttum / Tawar yuluġ taşuttum / Eren essin | eşüttüm | / Yükin barça özi çıġdı |
| DLT I, 377 | Kim ayıp | iştür | ḳulaḳ / Ay ewi artuç butaḳ |
| DLT I, 428 | Bilge erig eḍgü tutup sözin | işit | / Erdemini ögrenipen ışḳa sür-e |
| DLT I, 211 | Ḳulaḳ | eşitse | köŋül bilir / Köz körse üḍig kelir |
BK Bilge Kagan Yazıtı
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 8 | türük : b(e)gl(e)r : bod(u)n : bunı : | (e)şid(i)ŋ | : |
| BK K 11 | … y(ė)r : y(a)rl(ı)ḳ(a)duḳ : üç[(ü)n] köz(ü)n : körm(e)dük : ḳuulḳ(a)ḳ(ı)n : | (e)ş(i)dm(e)dük | : bod(u)n(u)m(ı)n : ėlg(e)rü: kün: tu[gs(ı)kıŋa] bir(i)g(e)rü [kün ortusıŋ … |
| BK D 11 | … y(ė)g(i)rmi : (e)r(i)n : t(a)ş[(ı)k]m[(ı)ş t(a)şra] yo[rı]yur tėy(i)n : kü | (e)ş(i)d(i)p | : b(a)lıḳd(a)kı : t(a)ġıḳm(ı)ş: t(a)gd(a)kı inm(i)ş : tir(i)l(i)p : y(e)tm … |
| BK D 18 | türük : oġ(u)z : b(e)gl(e)ri : bo]d(u)n : | (e)ş(i)d | : |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II-14 | … rḫan b[ol . . . ] mn burḫan ḳutın bulup otun sıŋaḳı tınlġ-lar mėniŋ atımın | ėşidip | alḳu tuġmaz : tuġmaz : |
| T II S-33–38 | … ınlġ-lar kntü-nüŋ emgeklig arḳasız etö[zin] yėrip ozuġ- - sap mėniŋ atımın | ėşdip | arıġ : siz:ksiz kürtgünç köŋülin burḫan ḳutıŋa köŋül turġu-–rup uz:un turḳ … |
| T II S-50–60 | … . . kim ol [ . . . [. . . ] [. . . [. . . ] [. . . yaruḳ yal[trıḳ . . . ol | ėşidm | [. . . [uluġ yaruḳ] ıdtı |
| T II S-70–80 | yiteŋ amita yaruḳı atımın | işidser | k[i]rtgünser [artuḳraḳ meŋilig uluş] -ta tuġar şaraputri-a ḳaltı mn [amita … |
IB Irk Bitig
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlarTT TT I-X
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.8.-139–140 | ıraḳ-ta saw | eşi-düti | edgü . yaġuḳ taḳı is bütüdi edgü . ataŋ tutaŋ kėtdi . ayıġ saḳınġuçı-lar t … |
| T III 2602-63 | ozḳu ḳutrulḳu yol yıŋaḳıġ . ol nom-ta | eşitip | uḳar -biz [.] |
| T III D 26025. 26028.-162–163 | bulḳanyuḳ tınlġ-lar . bu yrlıġıŋıznıı köŋül-lüg | eşitip | . buyanlıġ talui ögüzüg aḳıtıp [.] burḫan-lar uluş -ınta toġtılar . |
KP Kalyanamkara Papamkara
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP VIII-6–8 | ol ödün ınanç-ları buyruḳ-ları | ėşidip | ḳanḳa inçe tėp ötünti-ler |
| KP XV-5–7 | talu ögüzke kireyin tėp ol ödün ḳaŋı ḳan bu ötüg sav | ėşidip | neŋ kiginç bėrü umadı |
| KP XVIII-7 | ol ödün bodısavat tegin ḳaŋı ḳanta bu yarlıġ | ėşidip |
Huast Huastuanift
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 178 VI.-1–7 | … suz soḳ yek üçün . [saḳınçın] sözin ḳılınçın . yme köz [in] körüp ḳulḳaḳın | eşidip | . [til]i[n] sözlep . elgin su[nu]p . adaḳın yorıp . ürke üz[üksüz] emgetir … |
| T. II Y. 59-7–14 | … yaŋılu yekke içkekke yılḳıḳa yaztım yaŋıltım erser .. közüm körüp ḳulḳaḳım | isidip | tünle küntüz saḳınmayu saḳınıp üküş türlüg yaŋluġ saḳınç turġurdum erser . … |
Man Manichaica I-III
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 172a-547 | bu sav kim siz ayur siz | eşidiŋ |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-45–59 | … te öyü saḳınu ḳonşi im bodistv-ıġ birök adasar öŋi ödrülür-ler ada-tın tėp | ėşidmiş | üçün uġrayu soḳ-a öz begim yol temür yiuçiŋ uluġ iş-ke ḳaraçaŋ sıŋar yumşa … |
Tövbe Uygurca tövbe duası (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 40.5 [U 3117]-47 | nomın | ėşidür-- biz | : |
Aynı gövdeden maddeler
“eşit” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).