Derlem sözlüğü · madde
er isim
Tanım
- Er, erkek; adam, kişi: “bilig bilse ötrü yırar erde ig” (insan) bilgi bilirse hastalık ondan uzaklaşır; “ögü bilmez erke ögüt ögretür” akıl bilmeyene öğüt öğretir; “ḳuş ḳanatın er atın” kuş kanadıyla, er atıyla (yükselir); “bėg ėr yuntıŋaru barmiş” bey adam atına doğru gitmiş. Tanıklar: IBDLTAH
- Asker, savaşçı; yiğit: “süŋüşde tutup on er ıdtım” savaşta tutup on asker gönderdim; “ḳuşu totoḳ birle süŋüşmiş erin ḳop ölürmiş” Kuşu Tutuk ile savaşmış, askerlerini hep öldürmüş; “ḳamuġḳa tusulur kör erdemlig er” erdemli yiğit herkese yarar. Tanıklar: ŞUKB
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
erte/ėrte (sabah) N:erte maddesine, erkeki N:erkek maddesine taşındı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): er — yalın hâliyle 665 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- er 653 (KB, EÇS, AH, KuT) · ėr 12 (IB, U)
Çekimli biçimler (12):
Bağlamlar
Bütün geçişler (682) →KB Kutadgu Bilig
508 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 156 | bilig ma‘nisi bil negü tir bilig / bilig bilse ötrü yırar | erde | ig |
| KB 1604 | turup çıḳtı aḳru ḳapuġḳa kelip / bir ança yorıp bardı | erke | tegip |
| KB 2382 | yaġı körse alp | er | ḳöpirtür izig / bu ḳarşur aḍınlarḳa tegmez kezig |
| KB 3006 | er | at birle begler küçi belgürer / er at birle begler tügünler yörer | |
| KB 4302 | tüpi yil turur söz köŋül aġrıtur / köŋül aġrısa | er | sini yawrıtur |
AH Atebetü’l-Hakâyık
48 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 45–46 | ögü bilmez | erke | ögüt ögretür anıŋ birr u cudı bėdi‘ ihsanı |
| AH 145–148 | ne kim kelse | erke | tilindin kelür tilindin kim eḍgü kim isiz bolur eşit büt bu sözke ḳamuġ ta … |
| AH 233–236 | egilmez köŋülni aḳı | er | eger tegilmez muradḳa aḳı er teger baḫıllıḳnı ḳanı öger til ḳayu aḳılıḳnı … |
| AH 301–304 | … islıḳ soŋı ġam ökünç hasrėt ol bu baylıḳ çıġaylıḳ iḍi kismėti harislıḳ tek | erke | ḳuruġ zahmėt ol |
| AH 357–360 | uḳup sözle sözni ivip sözleme sözüŋ kizle kiḍin başıŋ kizleme miŋ | er | dostuŋ erse üküş körmegil bir er duşman erse anı azlama |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
19 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 26/12b2 | … ḫilaf bolmaḳlıḳında ıḍıŋlar bir üstüvarnı anıŋ boḍnındın taḳı bir üstüvar | erni | uraġut boḍnındın eger tileseler oŋarmaḳ tevfiḳ bėrür taŋrı ol iki ara ol t … |
| Ku. T. 27/45a3 | 38 Oġrı | er | oġrı uraġut kesiŋler eliglerini yanut ol kim ḳazġandılar ḳın taŋrıdın ol t … |
| Ku. T. 30/69b2 | 76 toḳıdı taŋrı bir mesel iki | er | birle ikide biri aġın ol umas nerse üze ol ḳaçan kim ıḍsa anı keldürmes bi … |
| Ku. T. 33/31b2 | 7 aydılar anlar kim tandılar: nek yolçılayın mu sizni | er | üze ḫaber bėrür sizke ḳaçan tarılsa siz munça teŋlik tarılmaḳ sizler yaŋı … |
| Ku. T. 35/38b1 | 28 aydı müʾmin er firʿavn alidin kizleyür imanını: öldrür mü sizler | erni | aysa: meniŋ iḍim taŋrı bütünlükin keldürdi sizke nişanlarnı belgülüg iḍiŋi … |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
14 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.007.23–28 | … . amtı bėş ay tün (kün) ulug ėlig ezrua teŋr(i) (ėligi-) -ŋe barnas kentde | er | - ... arıgda üç tegzi(ç) (ıḳi) yigirmi bölük nomlug t(ilgen) tevirip |
| Mai.Tek.041.53–56 | ol börtmek tıl--taġınta teginmek bolur.. kaltı ot--lug ir kurug kavaġu | erniŋ | çaḳmışı ösmişi bu üç türlüg tıltagda ötgürü ot bgülüg bolur.. |
| Mai.Tek.052.16 | ötrü sudani bay | er | erdni inçe tėp ayıtur.. |
| Mai.Tek.058.09–13 | … rserler taḳı ne aytmış kergek igil kertilerıg taḳı yėme şriġupti atlıg bay | er | erdi.. |
| Mai.Tek.062.29–33 | … . -mız.. kentü erkimiz.. küçümüzke küvenip törüsüzin seŋik v(i)rhar sanlıg | erin | atın kızın kırkının işke küçke irtke birtke ıdtımız yumşadımız tartdımız.. |
Abh Abhidharma (Shogaito)
14 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 563 | bu üç vibakdi-lar -ıġ barça | er-ke | tayaḳ-lıġ tėmiş-teki nıŋ samaz üz-e yörmiş kergek. |
| Abh.Sho. 858–861 | erde | ıraḳ ödteki orun-taḳı ulatı alḳu yörüg uġuş-ı-nıŋ uçsuz ḳıdıġ-sız adırdın- … | |
| Abh.Sho. 901–902 | bar üçün kirsiz bilmemeki極遠時者 | erde | ıraḳ erser ḳaltı ertmiş kelmedük üç asankė kalp-ta taş şiravak-lar-nıŋ pra … |
| Abh.Sho. 916 | … iravak-ta ulatı-lat körser(-ler) erde ıraḳ ödüg ünmez üç asankė -ta taş極遠處者 | erde | ıraḳ orun erser. |
| Abh.Sho. 4353–4356 | … i ḳab şėg tėgme altı türlüg adır-a ḳabşuru yörgülük samaz-lar-nıŋ arasında | er-ke | tayaḳ -lıġ tėmiş-teki nıŋ samaz üz-e yörmiş kergek tėp. |
IB Irk Bitig
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| IB 5 | b(ė)g | (ė)r | yuntıŋ(a)ru b(a)rmiş. ak bisi kulunlamiş. (a)ltun tuyuglug (a)dg(ı)rl(ı)k … |
| IB 12 | (ė)r | (a)bka b(a)rmiş. t(a)gda k(a)m(ı)lmiş. t(ė)ŋridė (ė)rkl(i)g tir. | |
| IB 29 | oyma | (ė)r | ogl(a)nın kisisin tutug urup(a)n oş iç oyg(a)lı b(a)r- / miş. oglın kisisi … |
| IB 35 | (ė)r | sükė b(a)rmiş. yolta (a)tı (a)rmiş. (ė)r kugu kuşka / sokuşmiş. kugu kuş k … | |
| IB 47 | (ė)r | ümėl(ė)yü b(a)rmiş. t(ė)ŋrikė sookuşmiş. kut kolmiş. kut / bėrmiş. ‘(a)g(ı … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 34 | ḳuş ḳanatın, | er | atın |
| DLT II, 335 | Öḍlek küni tawratur / Yalŋuḳ küçin kewretür / | Erdin | ajun sewritür / Ḳaçsa taḳı ertilür |
| DLT I, 434 | Tünle bile bastımız / Tegme yaŋaḳ bustımız / Kesmelerin keştimiz / Mıŋlaḳ | erin | bıçtımız |
| DLT II, 274 | Tıġraḳlanıp sekirtti / | Erin | atın yügürtti / Bizni ḳamuġ eŋitti / Andaġ süke kim yeter |
| DLT III, 278 | Ḳış yayġaru süwleyür / | Er | at menin tawrayur / İgler yeme sewriyür / Et yin taḳı bekrişür |
ŞU Şine Usu Yazıtı
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU D 4 | … ḳıltım üküşi seleŋe ḳudı bardı ben seleŋe ḳaça udu yondim süŋüşde tutup on | er | ı<d>tım |
| ŞU D 10 | … e yaramatm yaġıd[u bėr]miş ürüŋ begig ḳara buluḳıg anı olurmış ḳırḳız tapa | er | ıdmiş siz taşıḳıŋ çikig taşġarıŋ tėmiş men taşıḳayın tėmiş kör budḳal ıda … |
| ŞU G 1 | işi[ŋe?] | er | kelti ḳarlıdç işiŋe killmedük tėdi [erin?] sü ḳarluḳ tapa (...) -g kem ḳur … |
| ŞU G 1 | … sü ḳarluḳ tapa (...) -g kem ḳurġu . -dı ertiş ügüzig arḳar başı tuşı anta | er | ḳamış dlUn . [ya]nta s[alla]p keçdim bir yėgirminç ay sekiz yėgirmike .... … |
| ŞU G 3 | … kelti bėş yėgirmıḳe (...) tayġan költe tėriltim / bitgüçi er anta ıt[<t>ım | er | ke]lti ḳara yotulḳan keçip kelirti ben utru yorıdım (...) boltı ḳarluḳ |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
8 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.2.V /4 | … yu /// -lry ’yl/// [e] d [gü öglilerke tuş]up ///////// qutın bolġuluq ärs | [er] | /// köni tüz t[uyma]q burḫan /// öritü-ü tegi [n-///] [qut qolunu küsüş kü … |
| Sho.Rosia 2.2.5.V /1–6 | … ı : bilge bilig : çḫşaptqa tükellig edgün barmış yértinçüg uqmış üzeliksiz | er | : tosın erenlerig turulturdaçı teŋrilerniŋ yalŋuqlarnıŋ baḫşısı burḫan atı … |
| Sho.Rosia 5.3.2a.R/1 | … m inçip [élig begke] men barıp monı élig [begke] eşidtüreyin tép : ötrü ol | [er | élig] begke barıp eşidtürser ötrü ol er élig begke barıp eşidtürser kim in … |
| Sho.Rosia 5.3.2a.R/1 | … [begke] eşidtüreyin tép : ötrü ol [er élig] begke barıp eşidtürser ötrü ol | er | élig begke barıp eşidtürser kim inçip élig beg inçe bilzün |
| Sho.Rosia 7.2 /237 | bilge biligig uz başlataçı ’ | er | ḳılıp :: |
BK Bilge Kagan Yazıtı
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 1 | [ ] birle : ḳooşu totoḳ : birle : süŋ(ü)şm(i)ş : | (e)rin | ḳoop : öl(ü)rm(i)ş : |
| BK D 11 | ḳ(a)ŋ(ı)m ḳ(a)g(a)n : y(ė)ti y(ė)g(i)rmi : | (e)r(i)n | : t(a)ş[(ı)k]m[(ı)ş t(a)şra] yo[rı]yur tėy(i)n : kü (e)ş(i)d(i)p : b(a)lıḳ … |
| BK D 11 | … a)lıḳd(a)kı : t(a)ġıḳm(ı)ş: t(a)gd(a)kı inm(i)ş : tir(i)l(i)p : y(e)tm(i)ş | (e)r | : bolm(ı)ş : |
| BK D 11 | ḳ(a)m(a)ġı : y(ė)ti yüz (e)r : bolm(ı)ş : y(ė)ti yüz | (e)r | : / bol(u)p : (e)l[s(i)r(e)m(i)ş : ḳ(a)g(a)ns(ı)r(a)m(ı)ş : bod(u)n(u)g: / … |
| BK D 37 | [……………….] y(ı)şḳa: (a)gdı uyg(u)r (e)lt(e)b(e)r : yüzçe | (e)r(i)n | : ėl- / g[(e)r]ü : t[(e)z(i)p b(a)rdı ] |
U Uigurica I-IV
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II B1-7-22–24 | ḳaltı ot--luġ | ėr | ḳuruġ ḳovayu er-niŋ çaġmışı ösmışi bu üç türlüg tıltaġda ötkürü ot blgülüg … |
| U II, T II B1-7-22–24 | ḳaltı ot--luġ ėr ḳuruġ ḳovayu | er-niŋ | çaġmışı ösmışi bu üç türlüg tıltaġda ötkürü ot blgülüg bolur |
| U II, T. II Y.18 - T. II Y.10- 17–19 | birök adın adın üge bilge atlġ yüzlüg | er | içi körkin ḳurtulġu tınlġ-lar erser ḫuanşı ım pusar ol tınlġ-lar-ḳa adın a … |
| U II, T. II Y. 52,1-12–14 | … . sn sözlemiş teg ök yaŋı kün . . . . . . . . . . . . . . kntü özüŋ beglig | er | taplaġıl |
| U II, T. II Y. 52,2 - 8–13 | … . . . . köçeyü ḳunup il . . . . . . . . . . . b[u] . . yėrtinçü yėr suvda | er | atlġ kim bolġai birök . . . muz-ta ö . . . ip turdaçı . . birök atası kili … |
KT Kül Tigin Yazıtı
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT D 12 | ḳ(a)ŋ(ı)m ḳ(a)ġ(a)n : yeti y(e)ġ(ı)rmi | (e)r(i)n | : t(a)ş(ı)km(ı)ş : t(a)şra : yor(ı)yur : tėy(i)n : kü (e)ş(i)d(i)p : b(a)l … |
| KT D 12 | … ıḳd(a)ḳı : t(a)ġıḳm(ı)ş : t(a)gd(a)ḳı : inm(i)ş : tir(i)l(i)p : y(e)tm(i)ş | (e)r | bolm(ı)ş : |
| KT D 13 | … )ġ(a)ru : sül(e)p : ti[r]m[(i)ş : ḳubr(a)t [m(ı)ş : k](a)m(a)ġı y(e)ti yüz | (e)r | : bolm(ı)ş : y(e)ti yüz (e)r : bol(u)p : (e)ls(i)r(e)m(i)ş : ḳ(a)ġ(a)ns(ı) … |
| KT D 13 | … )ş : ḳubr(a)t [m(ı)ş : k](a)m(a)ġı y(e)ti yüz (e)r : bolm(ı)ş : y(e)ti yüz | (e)r | : bol(u)p : (e)ls(i)r(e)m(i)ş : ḳ(a)ġ(a)ns(ı)r(a)m(ı)ş : bod(u)n(u)g : küŋ … |
| KT D 31 | um(a)y t(e)g : ög(ü)m : ḳ(a)tun : ḳuut(ı)ŋa : in(i)m : kül tėġ(ı)n : | (e)r | (a)t bultı : (a)ltı y(e)ġ(ı)rmi : y(a)şıŋa : (e)çim ḳ(a)ġ(a)n : ėlin : tör … |
Man Manichaica I-III
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 173d-329–335 | yme ögi kaŋı antag ögek sav sözleyü umagay kim ol | ern(e)ŋ | köŋ(ü)lin y(a)rutsar yme agı bar(a)m köziŋe neŋ elenmegey yme neçe otaçı o … |
| T II D 173d-343–347 | inçip | erli | uzuntonluglı neçeke-tegi bėş t(e)ŋri küçin yėmeser neŋ etöz s(e)vigin uvut … |
| T II D 173b2-419–420 | ançulayu k(a)ltı yazuklug | ern(e)ŋ | bagı kölöki bukagusı ag(ı)rl(ı)g yeniklig bar |
| T II D 176-492–498 | yme ol tözün | er | k(a)mag özi tonı baştan adakka t(e)gi kanka iriŋke örgenip uvutsuz biligin … |
| T II D 176-501–503 | ol tözün | er | esröki adıntı usınta oduntı birök başın yokaru kötürüp körti |
T Tunyukuk Yazıtı
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlarKİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 41–47 | … saḳınsar ḳorḳunçluġ busuşluġ ėrser yana ol bėş yüz satıġçılarda bir bilür | er | sartbav satıġçılar uluġı ol ḳalın satıġçılarıġ başlap yolçısı yėrçisi bolu … |
| KİP 136–138 | birök adın adın öge bilge atlıġ yüzlüg | er | evçi körkin körü ḳurtulġu tınlıġlar erser ḳuanşi im pusar ol tınlıġlarḳa a … |
| KİP 136–138 | … ġlar erser ḳuanşi im pusar ol tınlıġlarḳa adın adın öge bilge atlıġ yüzlüg | er | evçi körtgürü nomlayur ḳutġarur . . |
O Ongin Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarTT TT I-X
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36. 2. -24 | beg | er | sıḳılur iş bulmadın . erklig ḳan-nıŋ yrlġı arḳulayu turur ewiŋde [.] |
| T II Y 36.9.-184–186 | beg | er | yimin yeyin saḳınsar sn tişiŋde tıtıġlıġ [.] yėrde ḳazḳuġ bekürü toḳayın t … |
Sü Süci Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Süci 9 | oġlanım | erde | marımınça bol ḳanḳa tap ḳatıglan |
Sek Sekiz Yükmek
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.320 (Ia) | titir ot yruḳ titir suv ḳrarıġ titir | er | yruḳ titir tişi |
KP Kalyanamkara Papamkara
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP XIV-1–2 | yeme bir bilge nom bilir | er | inçe tėp tėdi |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II-14 | … rḫan drm[. . . ] [inçe tė]p yrlġ yrlḳadı inçe ḳaldı [. . . kön] -gülin alp | er | talvi ögüz : suvın [. . . ] içiteki satıġsız : çindamani erdini [. . . ] n … |