Derlem sözlüğü · madde
baş isim
Tanım
- Baş, kafa: “başım kesmesüni keseyin tilim” başımı kesmesin diye dilimi keseyim; “til arslan turur … başıŋnı yiyür” dil aslandır, başını yer; “başları üze” başlarının üstünde; “ş(i)mnu başın bıçtı” şeytanın başını kesti; “başıŋ kökke tegse” başın göğe erişse; “kötürdi başa” başını kaldırdı. Tanıklar: MaitManKB3
- Baş olan, önder, başkan: “sü başı tay saŋun” ordu komutanı Tay Sengün; “on iki ḫayl başı” on iki boyun başı; “ėdėbler başı til küḍezmek” edeplerin başı dili korumaktır; “bu üç türlüg ol kör ay ilçi başı” ey ülkenin başı, bu üç türlüdür. Tanıklar: KİPKuTAH
- Bir şeyin başı, ucu, tepesi; başlangıç: “taġlar başı kertilür” dağların başı yarılır; “ḳayra başınta” Kayra başında (ırmak kaynağında); “ėdgü başında” … başında; “bıŋa başı” bin(lik birliğin) başı. Tanıklar: ŞU2DLT
- Yara (?): “eger tegse sizke baş” size bir yara dokunursa; “bütmiş başıġ ḳartadı” iyileşmiş yarayı kaşıdı. Tanıklar: KuTDLT
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
U II “anta başa” örneğindeki başa ‘basa’ (sonra) anlamındadır.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): baş — yalın hâliyle 696 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- başka 829 (EÇS, Mait, KB) · başḳa 12 (KB, AH)
Çekimli biçimler (42):
başka 829
başı 649
başında 595
başına 536
başın 215
başları 159
başlar 105
başların 82
başını 45
başım 43
başa 41
başınta 12
başḳa 12
başda 10
başıŋ 10
başıŋa 10
başlarını 5
başıġ 5
başıŋnı 4
başta 2
başnı 2
baştan 2
baştın 2
başımın 2
başıntaḳı 2
başaḳı 1
başlarınta 1
başlarım 1
başlarıŋıznı 1
başlarıŋızḳa 1
başi 1
başlarıŋa 1
başġa 1
başımıznı 1
başımnı 1
başımızta 1
başındın 1
başıŋnu 1
başdaḳı 1
başdın 1
başġaru 1
başındaḳı 1
Bağlamlar
Bütün geçişler (424) →KB Kutadgu Bilig
282 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 45 | başı | erdi öŋdün ḳamuġ başçıḳa / kiḍin boldı tamġa ḳamuġ sawçıḳa | |
| KB 1194 | tirig bolsa yalŋuḳ tileki anuḳ / et öz | baş | esen bolsa arzu yaġuḳ |
| KB 2367 | negü tir eşitgil yaġı sançmış er / | başında | keçürmiş közün körmiş er |
| KB 3089 | aya yolda azmış | başı | tezginük / ayı sewme dünyaġ tüpi ol üyük |
| KB 4770 | turu ölmegüçe yigil ay ḳadaş / yime uḍlayu sen taduŋ bolġa | baş |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
25 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.00249–00255 | … m hormuzta teŋri--(te) ulatı ulug küçlüg teŋri--(ler) kirit atlıg dıdımlıg | başları | üze |
| Mai.Tek.043.09–10 | kaltı | baş | agrıg iglerniŋ tıltaġı baş erür sögütler tüşmekiŋe aŋ |
| Mai.Tek.062.39–42 | … ip) antran kurtulup bu muntag ki(çig) tamularda tugmış erür-biz ... kayusı | başımızta | didim p(as)aḳ |
| Mai.Tek.112.31–38 | … kutıŋa ... -lar ... yine ök sansız ... örtlük yalın--(lıg) ... - / sekler | başlarınta | (kızartmış ör)tlüg temirlig hua (çeçek) itinmiş ... kayusı örtlüg (temirli … |
| Mai.T-11.8a.09–17 | … trü santuşu-ti tŋri çintamanilaġ [kölige]lig kuşatar brḫmawati ḳatunnu(n)g | başınta | tegzintürür |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
21 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/9b1 | 140 eger tegse sizke | baş | çın-oḳ tegdi boḍunḳa baş anıŋ meŋizlig ol künler ewrer-miz anı boḍun arası … |
| Ku. T. 27/26a2 | … ın-oḳ taŋrı tuttı yaʿḳub oġlanlarınıŋ bıçıġını ıḍtımız olardın on iki ḫayl | başı | aydı taŋrı: men siziŋ birle men eger aḍaḳın ḳılsa sizler namaznı bėrse siz … |
| Ku. T. 29/9a3 | … larını ʿahdlarında kiḍin olar taᶜn ḳılsalar diniŋiz içinde toḳuşuŋlar küfr | başlarını | olar and yoḳ olarḳa bolġay kim yanġalar |
| Ku. T. 33/3b3 | … öni sözlegli erenler köni sözlegli ḳunçuylar sergen erenler sergen tişiler | baş | ḳoḍı erenler baş ḳoḍı tişiler sadaḳa bėrgen erenler sadaḳa bergen tişiler … |
| Ku. T. 35/32a2 | 18 ve ḳorḳutġıl olarnı azife küni birle ançada yürekler boġuz | başıŋa | kelgüsi öwke siŋrügliler yoḳ zalimlerḳa yaġuḳdın ap şefiʿdin boyun sunur |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
19 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 160 | Ögreyüki mundaġ oḳ / Munda aḍın tıldaġ oḳ / Atsa ajun uġrap oḳ / Taġlar | başı | kertilür |
| DLT I, 397 | Telim | başlar | yuwıldı-mat / Yaġı andın yawaldı-mat, / Küçi anıŋ keweldi-met / Ḳılıç ḳınḳ … |
| DLT I, 192 | Başı | anıŋ alıḳtı / Ḳanı yüzüp turuḳtı / Balıġ bolup taġıḳtı / Emdi anı kim tuta … | |
| DLT II, 312 | Basmıl süsin ḳomıttı / Barça kelip yumıttı / Arşları tapa emitti / Ḳorḳup | başı | tezginür |
| DLT I, 100 | Iwrıḳ | başı | ḳazlayu / Saġraḳ tolu közleyü / Saḳınç ḳodı kizleyü / Tün kün bile sewneli … |
ŞU Şine Usu Yazıtı
15 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU K 6 | sü yorıdı özümin öŋre bıŋa | başı | ı<d>tı ḳayrada öŋdin yantaç? ... [-da] [k]ony[lıg] toḳ (...) |
| ŞU D 4 | kergün saḳışın şıp | başın | yöra kelti ... ııçı seleŋeke tegi çeri[g it]di bėşinç ay toḳuz otuzḳa süŋü … |
| ŞU D 7 | … ört yėgirmike kemde / D 8: toḳıdım ol y[ılḳa?] (...) kd . ç . nt ... [tė]z | başınta | ḳasar ḳurıdm örgin anta ėtitdim çıt anta toḳıtdım yay anta yayladım yaḳa a … |
| ŞU D 9 | … ėşinç ayḳa tegi (...) -ḳa() ötüken yış başı anta [ıs?] öŋüz başı anta ıduḳ | baş | kidinte yabaş toḳuş beltirinte anta yayladım örgin anta yaratıtdım çıt ant … |
| ŞU G 2 | anta toḳıdım anta yana tüşdim çik bodunıg] bıŋam süre kelti (...) tėz | başı | çıtımın yayladım yaḳa anta yaḳaladım çıḳ bodunḳa totoḳ bėrtim^ ışbaras tar … |
AH Atebetü’l-Hakâyık
14 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 117–120 | … reksiz sözini kömüp kizleyür biligsiz ne aysa ayur uḳmadın anın öz tili öz | başını | yiyür |
| AH 133–136 | … saġı üküş yaŋşaġan til unulmaz yaġı sözüŋ boşlaġ ıḍma yıġa tut tiliŋ yeter | başḳa | bir kün bu til boşlaġı |
| AH 141–144 | sėfih er tili öz | başı | duşmanı tilindin töküldi telim er ḳanı üküş sözlegende öküngen telim tilin … |
| AH 297–300 | … ul ḳara-baş kerek ėgėr yıġdıŋ erse ‘umürluḳ tavar burun başḳa börkni keḍer | baş | kerek |
| AH 361–364 | … in birer sehv kelür neçe pür hünėrlıġda bir ‘ayb bolur bu bir ‘aybdın ötrü | başın | kesgüçi ajunda tirilgü kişisiz ḳalur |
Abh Abhidharma (Shogaito)
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 152–153 | birök andaġ ermeser şasdr-nıŋ | başında | iş-i negü erti uḳıdıp tŋri burḫan-nıŋ yėg ayaġuluḳ erdükin. |
| Abh.Sho. 203–204 | bu tıldaġ-ın şasdr -nıŋ | başında | öge küleyü edgü-ler-in ınanmaḳ üz-e aġır ayaġ ḳılmış erür. |
| Abh.Sho. 219–220 | anın şasdr-nıŋ | başında | aşnu-ça uḳıd -mış erür tŋri burḫan-ıġ ögmiş-in tėp 有餘师説bar adın baḫşı -lar … |
| Abh.Sho. 240 | bu tıldaġ-ın şasdr-nıŋ | başında | aşnu -ça ögmiş erür. |
| Abh.Sho. 2493–2496 | … -ı mıŋ kişi-ler birgerü birikip tardıp ün -dürüp kördi-ler anıŋ üküş telim | başın | körki-niŋ oḫşadıġ-ı-nıŋ ḳorḳınçıġ-ın adı ködrülmiş ḳolulap körüp. |
Man Manichaica I-III
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T I - 60 | atmış agusı öz | başıŋa | tegdi |
| T I - 69–71 | ol ödün hormuzta t(e)ŋri o:t t(e)ŋrig baltoça kılıp ş(i)mnu | başın | bıçtı |
| T I - 72 | ol ok o:t t(e)ŋrig yetmiş tümen bere süŋü teg kılıp ş(i)mnu başın süŋü | başın[ta] | tükellig bolup ol m(e)ŋigü tirig öz kertü yolka orukka ögrünçün tegiŋ kim … |
| T II D 171-275–278 | man astar h(i)za | baştın | berü adakka tegi okıdım |
| T II D 176-492–498 | yme ol tözün er k(a)mag özi tonı | baştan | adakka t(e)gi kanka iriŋke örgenip uvutsuz biligin üçün esrökün ögsüz bolu … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 3.1.2.R/1 | içgerdeçi atlġ tamġa | başın | iki yégirminç burḫan[larıġ ötün] -mek samadi diyan atlġ tamġa-qategi iki y … |
| Sho.Rosia 6.1.2.2/9–19 | … uq aj-unı alp bulġuluq/// /// örki kişi-lerig başlayu : qamaġ kişi-ler-niŋ | başı | baştıŋ[ı]/// //ġu | | | | qamaġ kişi-ler-niŋ iş-in küdükin yme | | | | inç … |
| Sho.Rosia 7.2 /231 | 猶如利剣害 ınça ḳ(a)ltı y(i)ti biçek ḳılıç üz-e [/// teg] yme ök ḳ(a)ltı | baş-ta | tamıtmış oot-uġ teg :: |
| Sho.Rosia 8.3 /137–138 | 八智 -leri üz-e yapıġ-lar uġuş-lar oron-lar | baş-ın | yüz bölük öŋi nom -larıġ (töz-lerinçe) bilgeli uyur-lar :: |
| Sho.Rosia 8.3 /145 | bo erser {艹+廾} -lar-nıŋ ikinti asanki | baş-ın -ta | . |
BK Bilge Kagan Yazıtı
5 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 1 | t(a)m(a)g ıduḳ : | b(a)şda | : süŋ(ü)şd(ü)m(i)z : |
| BK K 6 | süsin : s(a)nçd(ı)m(ı)z : ėlin (a)lt(ı)m(ı)z : tört(ü)nç : çuş : | b(a)şınta | : süŋ(ü)şd(ü)m(i)z : |
| BK D 25 | ıduḳ | b(a)şda | : süŋ(ü)şd(ü)m : |
| BK D 29 | t(a)m(a)g ıduḳ: : | b(a)şda | : süŋ(ü)şd(ü)m(i)z : |
| BK D 30 | [ ü]- / ç(ü)nç [çuş | b(a)şınta | sü]ŋ(ü)]d(ü)m : |
Sek Sekiz Yükmek
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.10 (Ia) | azu ḳarı | başları | --- erser [ ]ur yinik yazuḳḳa ertiŋü |
| Jut.Sek.T-1.89–90 (IIc) | başı | kün erkligi ay erkligi yil erkligi | |
| Jut.Sek.T-1.96 (Ib) | iki ygrmi erkligi topraḳdaḳı ḳarı | başı | atlıġı yuzlügi bataġlḳdaḳı |
| Jut.Sek.T-1.375 (IIc) | ol yavlaḳ yek içgekniŋ | başı | yiti öŋi yarılġay inçe ḳltı ali |
IB Irk Bitig
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| IB 8 | … (a)n m(ė)N (a)ltun kurugs(a)k(ı)min kıl(ı)-çın k(ė)sip(ė)n özüm yul intin, | b(a)ş(ı)mın | yul (ė)bintin tir. |
| IB 10 | (ė)sn(ė)g(ė)n b(a)rs m(ė)n. k(a)muş ara | b(a)ş(ı)m | . (a)nt(a)g (a)lp / m(ė)n, (ė)rd(ė)mlig m(ė)n. |
| IB 57 | (a)nça biliŋl(ė)r: bu ırk | b(a)şınta | az (ė)mg(ė)ki b(a)r; kin y(a)na (ė)dgü bolur. |
U Uigurica I-IV
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II Y 10-33 | … tınlġ ……………………………………….-rur . . bu birök T. II Y. 18 und T. II Y. 10 süü | başı | tai sangun körkin körtkürü nomlayur ḳutġarur |
| U II, T. II Y. 52,2 – IX 57- 17–19 | … ilimbi yek uluġ bedük sögütüg tübindebaru ḳu . . . [ŋar]up bimbasini toŋaġ | başġa | urdı |
| U II, T. II, Y., 48-68–71 | anta | başa | bu buyan edgü ḳılınçıġ avırar-mn ertmiş aradın ajun-ḳa barmış ḳonım du vap … |
T Tunyukuk Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarKT Kül Tigin Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT D 33 | … y(a)r(ı)ḳınta : / y(a)lm(a)sınta : yüz (a)rtuḳ : oḳun urtı : yüz[(i)ŋe] : | b(a)şıŋa | : bir / t[(e)gm(e)di: ] |
Tes Tes Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Tes Kuzey 3 | ...m(ı)ş : boz oq | b(a)şın | : (a)ḳ(ı)za : uç(u)z köölke (a)tl(ı)ġ(ı)n : töke b(a)rm(ı)ş |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 117–118 | bu birök teŋri yėrinteki sü | başı | tay saŋun körkin körü ḳurtulġu tınlıġlar erser ol tınlıġlarḳa tay saŋun kö … |
Aynı gövdeden maddeler
“baş” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).