ShoR sözlüğü · madde
bil- fiil
Tanım
- Bilmek, tanımak: “ol emgektin tartdaçı erür tėp bilip” onu acıdan kurtaran diye bilip; “bilmez uḳmaz” bilmez, anlamaz; “taŋrı bilgen köŋüllerdekini” Tanrı gönüllerdekini bilendir; “olar ne bileyi” ben onları nereden bileyim; “muŋum meniŋ biliŋe” derdimi bil. Tanıklar: SekKuTKBDLT
- (Irk Bitig’de fal sonunda) “ança biliŋler” öyle bilin: “ança biliŋler, edgü ol” öyle bilin, iyidir. Tanıklar: IB2
- (Abhidharma çevirisinde) “bilip öçmek” bilerek (bilgiyle) sönme; “bilmetin öçmek” bilgisiz (kendiliğinden) sönme; “bilmemek” bilgisizlik (avidyā). Tanıklar: Abh2
- “bilgülük” bilinmesi gereken, bilinecek: “alḳu bilgülük nomlar” bütün bilinecek öğeler. Tanıklar: ShoR
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bil- — yalın hâliyle 73 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- biliŋlėr 53 (IB) · biliŋler 6 (KuT, Man, ShoR)
Çekimli biçimler (133):
bilir 277
bilür 244
bilip 160
bilmezler 130
bilgen 100
bilmez 99
bilmiş 77
bilirler 69
bilse 68
bilmetin 67
bilgeli 60
biliŋlėr 53
bildim 51
bilmek 48
bildi 48
bildiler 43
bilgülük 42
bilgil 33
biliŋ 31
bilmemek 31
bilin 26
biligli 24
bilgü 23
bilmemekig 22
bilmese 21
bilürler 20
bilmedin 16
bileyin 15
bilmedi 13
bildeçi 13
bilmedim 12
bilgey 12
bildiŋ 11
bilirsiz 9
bilgülüg 9
bilmişin 8
bilmişig 7
bilsün 7
bilser 7
bilümez 7
biltimiz 6
bildimiz 6
bilmişim 6
biliŋler 6
bilmes 5
bilmekniŋ 5
bilmekin 5
bilmesler 5
bilmedük 5
bilmeser 4
bilteçi 4
bilü 4
bilmeki 4
bilsü 3
bilelim 3
bilirmü 3
bilmişe 3
bilmedükin 3
bilürmiz 3
bilmekdin 3
bilti 3
bilmedeçiler 2
bilmeyü 2
bilirde 2
bilmişi 2
bilmediŋ 2
bilginçe 2
bilmedeçi 2
bilmişiŋ 2
bilserler 2
bilmegey 2
bilmemekler 2
bilmemekin 2
bilmegülük 2
bilmesü 2
bilgüke 2
bilmegendin 2
bilmesünler 2
bilseler 2
bilmekiŋe 1
bildeçilerig 1
bilmemeki 1
bilemü 1
bileyi 1
biliŋe 1
bilmemekte 1
bilmemiş 1
bilmemişke 1
bildiri 1
bildile 1
biliŋü 1
bilmesin 1
biliŋümüz 1
bildükini 1
bilmesün 1
bilgülükin 1
bilgüsi 1
bilgeniŋ 1
bilmeyüki 1
biliglike 1
biliglisi 1
bilmezmiz 1
biligülük 1
bilgeçi 1
bilmedükler 1
bilmedüküg 1
bilmedükügin 1
bilmişimni 1
bilingler 1
bilmegenke 1
bilmişler 1
bilinmeddin 1
bilmegil 1
bilmegli 1
bilgetiler 1
bilmegüçi 1
bildükte 1
bilmekde 1
bilgeyler 1
biltiler 1
… ve 13 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (33) →ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
33 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.1 /8–9 | olarnı emgektin tartdaçı erür tép | bilip | : bir uçluġ köŋülin bir ikintişke : bo birerig saqınu tükettükde ikirerig … |
| Sho.Rosia 2.2.5.R /1–2 | üç üdki savlarıġ ötgürü yaruq yaşuq | bilteçi | alqu ters nomluġ tirtilarıġ adaq asra qılıp yaşurdaçı : |
| Sho.Rosia 5.3.2a.R/1 | … eşidtürser ötrü ol er élig begke barıp eşidtürser kim inçip élig beg inçe | bilzün | |
| Sho.Rosia 6.2.2.3 | … 從何姓 éyin /// 9) /// bolmış ol bolġalı bo oġul /// 1) [yoq] erser antaġ sav | bilme[yüki] | /// 1) /// [無事] ΟΟ yoq erser antaġ sav 2) uqmayuqı 彼行不善 /// 2) /// [a]yap … |
| Sho.Rosia 6.2.2.3/35 | … toyın bolġal[ı] /// 4) /// [üz]lünçü yorıq-ta /// 5) /// [yénikin aġı]r-ın | bilmek | üz-e : köŋ-ülüŋ-nüŋ biligiŋ-niŋ yénikin aġ[ırın] /// 6) /// [bölgil adırt] … |
| Sho.Rosia 6.3.2 /25 | küseyü teginürbiz | bilgeli | çın kétrü tözüg bildürteçi aqıġsız arıġ bilge biliglig ondın sıŋar qut qol … |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … toyın-lar-ta 有是等法 bar bolmış montada ulat[ılarnıŋ nomlarıġ 不] 覺知 tuymadaçı | bilmedeçi | 為有想不覺 az-u saḳınç-lıġ tu[ymaz bilmez 有想] 者亦不覺知 saḳınç-lıġ bolġu çe erser y … |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … t[ılarnıŋ nomlarıġ 不] 覺知 tuymadaçı bilmedeçi 為有想不覺 az-u saḳınç-lıġ tu[ymaz | bilmez | 有想] 者亦不覺知 saḳınç-lıġ bolġu çe erser yme ök tuymaz bilmez 於有[而不覺知] bar bolt … |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … aḳınç-lıġ tu[ymaz bilmez 有想] 者亦不覺知 saḳınç-lıġ bolġu çe erser yme ök tuymaz | bilmez | 於有[而不覺知] bar boltaçı-lar-ıġ inçip tuymamaḳ bilmemek têp 如是有想比丘 m[untaġ] sa … |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … u çe erser yme ök tuymaz bilmez 於有[而不覺知] bar boltaçı-lar-ıġ inçip tuymamaḳ | bilmemek | têp 如是有想比丘 m[untaġ] saḳınç-lıġ bolmış toyın 有法 bar boltaçı nom-lar-ıġ 無相心 … |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … ıġ-ın al-lıġ [altaġlıġ] ülgülemek-lig teŋlemek-lig kelip tegdim erti 所知所見説 | [bilgülükin | körgülük-] in y(a)rılḳamış ol 以一乗道 bir kölüŋü yolta 淨衆生 t[ınlġlarıġ arıtıp … |
| Sho.Rosia 7.2 /60–87 | … ür-ler inçi[p aşayurlar meŋike] yapşınġu saḳınç-lıġ bomlatın 為知身故 et’öz-in | bilg[ü | üçün 治 ///] açmaḳ usmaḳ-lıġ igig emlegü üçün 崇習長養 [/// ögretinip aşġu ükli … |
| Sho.Rosia 7.2 /60–87 | … taġ atlġ arıġ-ḳa tegimli[g 盡 alḳıp alḳu] bolmaḳ aḳıġ-ıġ 自知不受後有 k(e)ntün ök | bilmiş | [teginmemekig kênki bolmaḳıġ] têp 何故 ne üçün 不盡諸有漏 alḳmaḳ mn [alḳu bolmaḳ … |
| Sho.Rosia 7.2 /89–107 | … ḳılmaḳı erür 世間空 yêrtinçü ḳuruġ ///[yêrtinçü ḳuruġ têp] çınınça kêrtüsinçe | bilir-ler | 常住 ürlüg turdeçi tev[rilmedeçi evrilmedeçi têp] têmek-niŋ 非我 m(e)nsiz-in m … |
| Sho.Rosia 7.2 /111–133 | … omlayın 薄食 az ḳy-a çaişim-in 下 [///] maḳ-lıġ turur 捷知而説 t(e)rk tavraḳ ödüg | bilip | [/// inçip sözledi sen tegimlig /// uzatı] monı teg y(a)raġı bêrg(e)li 或説有 … |
| Sho.Rosia 7.2 /135–146 | … /] evdin barḳ-dın ünmiş têp 臥灰土中 yatmaḳ üz-e kül [topraḳta sen amtı inçip] | bi(l)gil | 質多羅長者 m(e)n 要不復経由胞胎而 [///] ög ḳ(a)rınınta törçip tuġumta teginmez mn 血気 ḳa … |
| Sho.Rosia 7.2 /169 | men | bilgü | üçün nomuġ] anın keltim :: |
| Sho.Rosia 7.2 /169 | 人 siz-ler inçip | biliŋ-ler | :: |
| Sho.Rosia 7.2 /173 | 童蒙汝 [///] | bilgey | sn :: |
| Sho.Rosia 7.2 /191 | 無知已究竟 | bilmemekin | töpün turu tüked[teçi /// :: |
| Sho.Rosia 7.2 /260 | bilmedeçi-ler | erser avınt-lar-tın tıltaġ-lar[tın tuġarın emgekler-] niŋ :: | |
| Sho.Rosia 7.2 /261 | yene yme | bilmedeçi-ler | erser köni [yol/// :: |
| Sho.Rosia 7.2 /323 | tuyu[ġurup alp | bildeçilerig | //// ::] |
| Sho.Rosia 7.2 /325 | umış-lar ol | bi[lgeli | bo alḳu nomlarıġ ::] |
| Sho.Rosia 7.2 /358 | toyın-lar | bilmez[-ler | üçün ::] |
| Sho.Rosia 8.3 /62 | alḳınçsız tükeḍinçsiz erür tép | bilmiş | kergek :: |
| Sho.Rosia 8.3 /124 | belgü töz-lüg 見 yol üz-e 八 bilig-ler -niŋ belgü-sin | bilir-ler | :: |
| Sho.Rosia 8.3 /136 | 七 ertmiş üd -ki yüz kalp kelmedük üdki yüz kalp(-taḳı) savlarıġ | bilgeli | uyur-lar. |
| Sho.Rosia 8.3 /137–138 | … yapıġ-lar uġuş-lar oron-lar baş-ın yüz bölük öŋi nom -larıġ (töz-lerinçe) | bilgeli | uyur-lar :: |
| Sho.Rosia 8.3 /143–144 | … i béş aj-un tınlġ oġlan-ıŋa 一 yaŋlıġ umuġ ınaġ bolġalı udaçı bolġay mn tép | bilgeli | uyur-lar :: |
| Sho.Rosia 8.3 /148 | yüzmiŋ 万 koḍi nayut kalp saḳış-ı üz-e sanap | bilmegülük | edgü-lerke tegir :: |
| Sho.Rosia 8.3 /191–192 | … arḍmaḳ-larıġ 惑 -larıġ yomġı 断 basa-ḳya oḳ ḳutrulmaḳ yol üz-e tarġardım tép | bilip | aşılmaz ḳoramaz atlġ ertükḍeg kértü töz-üg tanuḳlap :: |
| Sho.Rosia 8.3 /230–231 | alḳu | bilgülük | nom-lar barça l-a bıntavır ıntın-taḳı ay teŋri-niŋ közünmiş-çe 十地 -taḳı {艹 … |
Aynı gövdeden maddeler
“bil” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).
bilig isim 754bilge sıfat 615bile edat 292biliglig sıfat 273biligsiz sıfat 177bilgi isim 78bilil- fiil 42bildür- fiil 28bilin- fiil 26bilmemek isim 21biliş- fiil 13bilgüçi isim 11bilgenrek sıfat 8biligsizlik isim 7bilek isim 5biliş isim 3bil isim 2biligsizlig sıfat 2bilmezlik isim 2bildürüglüg 1bileklig sıfat 1bilesiz 1bilettim 1bilezük isim 1