bil- fiil

1.416 geçiş 134 biçim 23 eser Abh KB KuT IB ShoR AH Sek U Anlam haritasında göster

Tanım

Bilmek, tanımak: “ol emgektin tartdaçı erür tėp bilip” onu acıdan kurtaran diye bilip; “bilmez uḳmaz” bilmez, anlamaz; “taŋrı bilgen köŋüllerdekini” Tanrı gönüllerdekini bilendir; “olar ne bileyi” ben onları nereden bileyim; “muŋum meniŋ biliŋe” derdimi bil. Tanıklar: Sek KuT KB DLT
(Irk Bitig’de fal sonunda) “ança biliŋler” öyle bilin: “ança biliŋler, edgü ol” öyle bilin, iyidir. Tanıklar: IB2
(Abhidharma çevirisinde) “bilip öçmek” bilerek (bilgiyle) sönme; “bilmetin öçmek” bilgisiz (kendiliğinden) sönme; “bilmemek” bilgisizlik (avidyā). Tanıklar: Abh2
“bilgülük” bilinmesi gereken, bilinecek: “alḳu bilgülük nomlar” bütün bilinecek öğeler. Tanıklar: ShoR

Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →

Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.

Madde başı ve biçimler

Madde başı (sözcük başı): bil- — yalın hâliyle 73 kez

Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):

biliŋlėr 53 (IB) · biliŋler 6 (KuT, Man, ShoR)

Çekimli biçimler (133):

bilir 277 bilür 244 bilip 160 bilmezler 130 bilgen 100 bilmez 99 bilmiş 77 bilirler 69 bilse 68 bilmetin 67 bilgeli 60 biliŋlėr 53 bildim 51 bilmek 48 bildi 48 bildiler 43 bilgülük 42 bilgil 33 biliŋ 31 bilmemek 31 bilin 26 biligli 24 bilgü 23 bilmemekig 22 bilmese 21 bilürler 20 bilmedin 16 bileyin 15 bilmedi 13 bildeçi 13 bilmedim 12 bilgey 12 bildiŋ 11 bilirsiz 9 bilgülüg 9 bilmişin 8 bilmişig 7 bilsün 7 bilser 7 bilümez 7 biltimiz 6 bildimiz 6 bilmişim 6 biliŋler 6 bilmes 5 bilmekniŋ 5 bilmekin 5 bilmesler 5 bilmedük 5 bilmeser 4 bilteçi 4 bilü 4 bilmeki 4 bilsü 3 bilelim 3 bilirmü 3 bilmişe 3 bilmedükin 3 bilürmiz 3 bilmekdin 3 bilti 3 bilmedeçiler 2 bilmeyü 2 bilirde 2 bilmişi 2 bilmediŋ 2 bilginçe 2 bilmedeçi 2 bilmişiŋ 2 bilserler 2 bilmegey 2 bilmemekler 2 bilmemekin 2 bilmegülük 2 bilmesü 2 bilgüke 2 bilmegendin 2 bilmesünler 2 bilseler 2 bilmekiŋe 1 bildeçilerig 1 bilmemeki 1 bilemü 1 bileyi 1 biliŋe 1 bilmemekte 1 bilmemiş 1 bilmemişke 1 bildiri 1 bildile 1 biliŋü 1 bilmesin 1 biliŋümüz 1 bildükini 1 bilmesün 1 bilgülükin 1 bilgüsi 1 bilgeniŋ 1 bilmeyüki 1 biliglike 1 biliglisi 1 bilmezmiz 1 biligülük 1 bilgeçi 1 bilmedükler 1 bilmedüküg 1 bilmedükügin 1 bilmişimni 1 bilingler 1 bilmegenke 1 bilmişler 1 bilinmeddin 1 bilmegil 1 bilmegli 1 bilgetiler 1 bilmegüçi 1 bildükte 1 bilmekde 1 bilgeyler 1 biltiler 1 … ve 13 biçim daha

Bağlamlar

Bütün geçişler (465) →

Abh Abhidharma (Shogaito)

465 geçiş · bu eserdeki bağlamlar

Abh.Sho. 42		bilmiş	üçün ḳılınç uġur-ında turmış-ın.
Abh.Sho. 173	erser yėg ayaġuluḳ bolmaḳ-lıġ yügerü-ki tıldaġ-ıġ yörüg yıġınça	bilmiş	kergek.
Abh.Sho. 336	koşavardi bolur yördeçi nedegin bolur	bilgeli	iyanaparasdan-nıŋ yörgülük.
Abh.Sho. 462	nedegin	bilgeli	bolur andaġ erdükin tėptėser.
Abh.Sho. 601–603	anı üçün ḳaraŋġu-nuŋ	bilmemek	birle anıŋ yörügi oḫşaşur tėp論şasdr -ta söz-ledi erti alḳu tür-lüg-ler üz- …
Abh.Sho. 628	… u türlüg-üg bildeçi bilge bilig tėp問birök vçirapam dyan-ta tarıḳsar kirsiz	bilmemek	.
Abh.Sho. 672	uḳıdur	bilmedin	öçmekig bulmış-ın.
Abh.Sho. 717	munuŋ yme ök adı bolur kirsiz	bilmemek	tėp.
Abh.Sho. 804	inçip şiravak-lar yme ök tarġarur-lar kirlig	bilmemek -ig	.
Abh.Sho. 873–874	nedegin bolur	bilgeli	şiravak-lar-nıŋ pradikabud-lar-nıŋ kirlig bilmemekig birdemleti tarġarmış- …
Abh.Sho. 899–900	munı üz-e anın bilmiş kergek alḳu şiravak-ta ulatı -lar	bilmez-ler	ançulayu kelmiş-ler-niŋ ḳamaġ-lıġ-sız edgü-ler-in nedegin tėp tėser.
Abh.Sho. 928	nedegin	bilmez	tėp ::
Abh.Sho. 975	yene bar adın baḫşı söz-ler yrlıġ-sız bilge bilig erür kirsiz	bilmemek	.
Abh.Sho. 1046–1058	… ḳ-ı-nıŋ kėn keligme ödki buyan-ı-nıŋ tüş-in adın-lar alġalı umaġu-sın neçe	bilser-ler	yme nudaġ uzadı ḳayu bışrunmış-ın buyan evrip buşı berür-ler tınlġ-lar-ḳa …
Abh.Sho. 1409–1410	… ur tuġurġalı adın tüz-ün yol -ta ulatı alḳu edgü nom-lar-ıġ munı üz-e anın	bilmiş	kergek birdemleti niz-vanı tarġarġuluḳ tıldaġ erser.
Abh.Sho. 1516–1518	munuŋ uġur-ında teŋlep	bilmiş	kergek tŋri burḫan-nıŋ bilge biliglig edgü-sin若不具智徳 birök tükel-lig ermedi …
Abh.Sho. 1839	kök ḳalıḳ	bilmedin	öçmek erür ürlüg.
Abh.Sho. 2045–2046	nedegin bolur	bilgeli	nom adırtlamaḳ-nıŋ niz -vanı tarġardaçı-sın aŋayu al aldaġ yoḳ-ın tėptėser …
Abh.Sho. 2424–2425	birök söz-leser abidarim erür uduşġuluḳ yörüglüg tėp kėrdgüŋülük	bilgülük	ol abidarim-nıŋ odġuraḳ tayaḳ büdmez -in tėp.
Abh.Sho. 2876–2880	… alḳu bolmaḳ-ḳa tudyaḳlanmaḳ-ıġ munuŋ tegşüt-inçe-si erür aḳıġ-sız nom anın	bilmiş	kergek tek aḳıġ-lıġ aḳıġ -sız-nıŋ ḳavır-a töz-in tuda mundaġ tėp yrlıḳamış …
Abh.Sho. 2985	odġuraḳ	bilmek	tėpdėser有一师云bar bir baḫşı söz-ler bilü tükedmiş uġuş-uġ adḳandaçı köŋül kö …
Abh.Sho. 3083–3084	… ur üçün kök ḳalıḳ-ta bu tıldaġ-ın kėn söz-lemiş ol又虚空易知yene kök ḳalıḳ uçuz	bilgülük	erür.
Abh.Sho. 3127–3143	… yur tıdġalı adın nom-larıġ bilip öçmek uyur tıdġalı badaçı-nıŋ pirapdi-sın	bilmetin	öçmek uyur tıdıp kelmetük ödki tuġmadaçı nom-larıġ kim birdemleti tuġurmaġ …
Abh.Sho. 3219–3220	baġ-tın öŋi üdrülmek erser erür belgüledeçi yörüg-lüg或azu-ça yme	bilip	öçmek erser.
Abh.Sho. 3301	neçe pirapdi tıldaġ-ında bulusar yme	bilip	öçmek.
Abh.Sho. 3323–3330	… p kėderip küçinde bululġul -uḳ bolmış tėgüçi üç ujikin yindem söz-lemiş ol	bilip	öçmek tėp nedegin tėptėser ol bilmek-niŋ küçinde bululur üçün bu öç -mek.
Abh.Sho. 3382–3383	munda kim söz-leti	bilip	öçmek-niŋ çınkėrtü töz üz-e bar-ın çınkėrtü töz üz-e yoḳ -ın.
Abh.Sho. 3411–3412	nedegin tėptėser tarġarduḳ-ta alḳu niz-vanı-larıġ bululur bir	bilip	öçmek tėmiş üçün birök andaġ erser emgek-te nom taplaġ ödin -te tarġarur n …
Abh.Sho. 3474	anın	bilmiş	kergek öçmek yindem erür bir tėp.
Abh.Sho. 3531–3532		bilip	öçmek yindem erür ėdigsiz inçip bililü tükedür erti oḫşadı tıldaġ-sız ertü …
Abh.Sho. 3573		bilip	öçmek neçe edgü erser yme.
Abh.Sho. 3612	adırur öŋdün söz-legüçi	bilip	öçmekig bilmetin öçmek munda öŋi üçün.
Abh.Sho. 3671–3672	<bu> kşan-taḳı köŋül bilig-inde turġurup adın-lar köŋül-in	bildeçi	bilge biligig yaraşı adḳanġalı tegimlig-i erser bu kşan-taḳı adın-lar-nıŋ …
Abh.Sho. 3739	barça bululġu kergek	bilmetin	öçmek.
Abh.Sho. 3782–3783	tėptėmiş-i erser munda bululmaz	bilmetin	öçmek.
Abh.Sho. 3812	… dünki-ler erür başdınḳı padak或諸法 azu-ça yme alḳu nom-lar-ta yindem bululur	bilmetin	öçmek.
Abh.Sho. 3842	aşnu bulu -lup	bilip	öçmek.
Abh.Sho. 3863–3865	aŋ’başlayu bilip öçmekig yörmek kėn yörüp	bilmetin	öçmekig ertürmek此上兩頌üsdünki iki karik-ta ḳavır-a-sınça bar tört abipiray- …
Abh.Sho. 4141	bar nom yindem bululup bilmetin öçmek bululmaz	bilip	öçmek tėp.
Abh.Sho. 4231–4232	ḳltı alḳu nom-lar erür bilge bilig üz-e bilgülük又bolur bilge bilig üz-e	bilgeli	yme/tėr隨其事ol adḳaġ-ı ėyin tėp.

Aynı gövdeden maddeler

“bil” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).