Tanım
- Bir: “bir kırk yaşayur erti” otuz bir yaşındaydı; “bir tegzinç” bir bölüm; “bir yılḳa beş yolı” bir yılda beş kez.
- Tek, yegâne: “uġan bir bayatḳa aŋar yoḳ fena” güçlü tek Tanrı’ya yokluk yoktur; “teŋ tüz bir tek erür” eşit ve bir (aynı)dır.
- (Belirsizlik) bir: “kayu erser bir nom bitig bititelim” bir öğreti kitabı yazdıralım; “birök taḳı bir kişi” eğer bir kişi daha.
- “biri … biri” biri … öteki; “bir ikintike” birbirine: “bularda birisi biriŋe yaġı” bunların biri öbürüne düşman; “biliglig biriŋe biligsiz miŋin” bir bilgiliye bin bilgisiz.
- “birgerü” birlikte, hep birden: “samaz üze birgerü yörser” kavrayarak birlikte yorumlarsa; “biriki bodunug” birleşik halkı.
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bir — yalın hâliyle 1.095 kez
Çekimli biçimler (22):
Bağlamlar
Bütün geçişler (1.311) →KB Kutadgu Bilig
561 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 2 | üküş ögdi birle tümen miŋ sena / uġan | bir | bayatḳa aŋar yoḳ fena |
| KB 1185 | ayur ay atam | bir | sözüm bar saŋa / anı aytayın men ayu bir maŋa |
| KB 2932 | ḳatıġlan ay ilig bu | bir | ḳaç kişig / talulayu öḍrü tutuzġıl işig |
| KB 3992 | baḳa kör bu sözler kim aydım saŋa / bu yaŋlıġ erürmü ayu | bir | maŋa |
| KB 5341 | taḳı | bir | ḳutu ol ḳarındaḳılar / biziŋde basa tirki yigli olar |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
227 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/1b3 | 120 eger tegse sizke | bir | eḍgülük yawuz kelür olarḳa eger tegse sizke bir yawuzluḳ şad bolurlar anıŋ … |
| Ku. T. 28/66a3 | neteg kim çıḳardı seniŋ iḍiŋ ewüŋdin könilikin bütünlükin | bir | ögür müʾminlerdin taplamazlar |
| Ku. T. 30/86a1 | 101 ḳaçan kim tegşürse-miz bir belgü | bir | belgü ornında taŋrı bilgenrek anıŋ birle kim indrür aydılar: bütünlükin ki … |
| Ku. T. 33/82b1 | … ger kelse anlarḳa bir ḳorḳutuġlı bolurlar oḳ köni yol bulmışraḳ ümmetlerde | birindin | ḳaçan keldi erse olarḳa ḳorḳutġuçı arturmadı olarḳa meger ḳaçmaḳ |
| Ku. T. 31/77b1 | 51 ḳaçan eḍgülük ḳılsa-miz ademi üze ewrer özin | bir | sıŋardın tartar ya boynaġuluḳ ḳılur ḳaçan tegse aŋar ėsizlik uzun teslim d … |
Abh Abhidharma (Shogaito)
212 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 106–108 | … ḳa asıġ ḳılmaḳ-lıġ iş-ler-i tŋri burḫan-nıŋ yrlıḳamış yörügi birle teŋ tüz | bir | tek erür. |
| Abh.Sho. 2188–2189 | bu abi -darim-ıġ sekiz ygrmi ni’kay-taḳı-lar | bir | ikinti-ke sıyur-lar tanar-lar. |
| Abh.Sho. 3026–3033 | … baḫşı söz-ler iki ygrmi tıldaġ -tın turuġm-a nom-lar erür ėdigsiz tėp又yene | bir | baḫşı söz-ler çın -kėrtü munda ėdigsiz erser vaybaşikė-lıġ baḫşı-lar söz-l … |
| Abh.Sho. 3519–3520 | yene bar | bir | baḫşı basudlayu söz-lep bir bilip öçmek ol tėgüçi baḫşı -ḳa osuġ-sayu ol y … |
| Abh.Sho. 3774–3775 | munda | bir | sėzik-niŋ kikinç-i bolur tört ḳadın問者sėzik erser ḳayu nom-ta bululsar bili … |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
92 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.001.13–19 | … kişi et-özin bulmışım yoḳsuz bolġay anın amtı türk yigit erken kayu erser | bir | nom bitig biti--telim burkan şazınınta nomka ulag sapag asag tusu kılmış b … |
| Mai.Tek.030.08–13 | taḳı yėme ol kitumati kent uluşta | bir | bire kėŋ tüp törtkil tört kat altunın / / arka altı tür(lüg) ... kat yü … |
| Mai.Tek.063.40 | … mulug et-özleri(n) ... / / / / atlıg yigirminç (ülüş) (tükedi) ... / / / | [(bir) | (otuzunç) ülüş bir (pata)r] ... -i ... ... - / miş kerti ... |
| Mai.Tek.084.03–06 | … i yüz otuz kolti.. ... yüz tümen yıl ertser m(a)ha--raurap tamuda tėmin ök | bir | kün bir tün bol- -ur |
| 8b-12 | bėr | ygrminç ülüş üç ptr türlüg uluġ türlüg to[y]lar ke[lirler] anı amtı sizler … |
ShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
54 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 1.3/3 | azu-ça yme öŋ-nüŋ [erte] qavırası üçün nıŋ samaz üz-e oq samaz üz-e | birgerü | yörser bolur-l[ar] |
| Sho.Rosia 2.2.1 /37–39 | körmiş kergek bökünki künte bo nomluġ oron -taqı | bir | işteş qamġ uluġ quvraġ adiçit köŋülüg öritserler : |
| Sho.Rosia 4.2.2/26–28 | … nunç énç qut qut qolu küsüş öritü teginür mn bo üç uġuşdaqı tınlġlar barça | bir | tek énç meŋilig bolzunlar : |
| Sho.Rosia 6.2.2.3/8–14 | … yür biz bir qutrulmaq-ıġ : yalŋuz [toyın] /// /// [bolmaq] bulġalı bir tek | bir | yoluġ tép 其事ΟΟ ol ed /// [ya]v[l]aq savlıġ erser : alp ötlegülük erser : [ … |
| Sho.Rosia 7.2 /180 | ] barça | birgerü | yörgelmiş balmış-lar ol :: |
AH Atebetü’l-Hakâyık
31 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 3–4 | senamu ayuġay sėza bu tilim unarça ayayın yarı | bir | maŋa |
| AH 121–124 | … bide bilnür törütgen iḍi biligsizlik içre ḳanı ḫayr yidi bilig bilmegendin | bir | ança boḍun öz elgin but itip iḍim bu tidi |
| AH 205–208 | ajun külçirer baz alın ḳaş çatar | bir | elgin tutup şėhd birin zėhr ḳatar ‘asėl tatrup ilkin tamaḳ tatıtıp kiḍinre … |
| AH 281–284 | … ḳılıġlını kötrür iḍi tėkėbbür tutar erni kemşür ḳoḍı uluġsınma zinhar uluġ | bir | bayat uluġluḳ meniŋ siz alınmaŋ tidi |
| AH 341–344 | kėrėm | bir | bina teg aŋar hilm ul ol ya bustan teg ol hilm kėrėm al gül ol yıḳıḳlıġḳa … |
U Uigurica I-IV
23 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II Y 10-15–17 | birök taḳı | bir | kişi teg bir ḫuanşi ım pusar atın atayu teg bir ödün tapınu udunu atayu te … |
| U II, T. II Y. 52,1-24–27 | … trayastriş tŋri yėrinteki tŋr[i] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . teg | bır | ėkintike yigedmeklesü yėrin . . . . . . . . ilinçüledi-ler |
| U II, T. III M. 207.-11–13 | tŋri-ler ėligi-y-a bu darnı-nı [!] | bir | ḫata esidser .. yüz miŋ k(a)lp--lerte yıḳmıs ḫasġanmıs ḫılınçlıġ örtük-ler … |
| U II, T. III M. 225-7 | meniŋ esidmis-im .. yme | bir | ödün adı kötrül--mis strayastris tŋri yėr-inte sudaram--sal-ta tŋri-ler-ni … |
| U II, T. II, Y., 48-54–56 | kşanti ḳılmaġ nom bitig | bir | tegzinç tükedi |
Sek Sekiz Yükmek
17 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.04 (IIc) | atlġ sudur nom bitig | bir | tegzinç |
| Jut.Sek.T-1.014 (IIc) | -lar | bir | ikintike turḳaru ’eŋ’ilki samsız tümen ajunta berü |
| Jut.Sek.T-1.131 (IIc) | törüg yek içgek kirtgünmez ertiler siziksiz | bir | köŋülin bo nom bitigig |
| Jut.Sek.T-1.326 (Ib) | sekiz yaŋı kün titir otlı suvlı | bir | ikintişke küç basut |
| Jut.Sek.T-1.437 (IIc) | kim ḳayu kişi bo nom bitigig | bir | ḳata |
Man Manichaica I-III
13 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 173b1-27–29 | eŋ ilki on kat kök t(e)ŋrig antak | bir | türkün yapdılar y(a)ratdılar |
| T. II D. 173b1-39–41 | yėti türlüg erdemte ötrü | bir | k(a)mag yeklerke bagı bolzun |
| T II D 173b2-401–408 | … çın(ı)ŋ agrın(ı)ŋ yme tolturuŋ ol m(e)ŋülüg bar(ı)mlık agılıkıŋ(ı)z-ka yme | bir | köŋülün inçe ınan(a)ŋ bir ötmekn(e)ŋ bir sag(a)r suvuŋ utlısı neŋ yıraya b … |
| T II D 173b2-401–408 | … üg bar(ı)mlık agılıkıŋ(ı)z-ka yme bir köŋülün inçe ınan(a)ŋ bir ötmekn(e)ŋ | bir | sag(a)r suvuŋ utlısı neŋ yıraya barmaz anuk erür |
| T II D 173b2-418 | yme | bir | ekintin(i)ŋ ad(ı)rtı üküş bar |
BK Bilge Kagan Yazıtı
12 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 2 | kül tėg(i)n : | bir | kırk : y(a)ş(a)yur (e)rti : |
| BK K 5 | kül tėgin : (a)z y(a)g(ı)zin : bin(i)p : opl(a)yu : t(e)g(i)p : | bir | (e)r(i)g : s(a)nçdı: |
| BK D 22 | … [(e)ki ş(a)d] birle : ölü yitü : ḳ(a)zg(a)nt(ı)m : (a)nça ḳ(a)zg(a)n(ı)p : | bir(i)ki | : bod(u)n(u)g : ot sub : kelm(e)d(i)m : |
| BK D 31 | (a)nta : toŋra : yılp(a)ġutı : | bir | : uġ(u)ş(u)g : toŋa : tėgin : yoġ[ıntaa] : (e)g(i)re : toḳıd(ı)m : |
| BK G 1 | … ……………..] : k(e)ç(e)nke : t(e)gi[ ] […………. t(a)b]g(a)ç : (a)tl(ı)g : süsi : | bir | tüm(e)n : (a)rtuḳı: y(ė)ti / biŋ: süg : ėlki : kün : öl(ü)rt(ü)m : |
Huast Huastuanift
11 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II Y. 60 a.-15–20 | tört y(a)ruḳ tamġa köŋülümüz [de tamġalad(ı)m(ı)z | bir] | amranmaḳ ez[rua] t(e)ŋri tamġası . . ėkinti kirtkü-[nmek kün ai t(e)ŋri ta … |
| T. II Y. 60 b.-28–30 | … ört alḳış] ezrua t(e)ŋrike kün ai [t(e)ŋrike küçlüg t(e)ŋrike] burḫanlarḳa | bir | biligin [arıġ köŋülin alḳansıġ törü bar] erti .. |
| T. II Y. 60 b.-47 | [ėki y(i)]g(i)rminç | bir | yılḳa elig kün arıġ dintar ça [vusanti olurs]uḳ törü bar [er]ti |
| T. II D. 178 V.-2–5 | yme jaidanta [yi]mki[-i] olurup . baça[ġ] baç[ap t(e)ŋri-i] burḫanḳa | bir | biligi[n] köŋ[ül]ta baru bir yılḳı yazuḳu[muzn]ı-ı [boş]uyu-u ötünmek k(e) … |
| T. II D. 178 V.-6–5 | t(e)ŋrim yėti-i yimki-i tükedi-i oluru-u-h umadım(ı)z erser . | bir | a[iḳı-ı]h ç(a)ḫşap(a)taġ edgüti-i tük[edi-i tutu-u] umadım(ı)z erser . çai … |
KT Kül Tigin Yazıtı
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 2 | ul(a)yu : in(i)ygün(ü)m : ogl(a)n(ı)m : | bir(i)ki | : ug(u)ş(u)m : bod(u)n(u)m : bir(i)ye : ş(a)d(a)pıt b(e)gl(e)r : yır(ı)ya : … |
| KT G 8 | bir | : tods(a)r : āçs(ı)k : öm(e)z s(e)n : | |
| KT D 32 | ol süg : (a)nta yoḳ ḳışd(ı)m(ı)z : | bir | ot(u)z : y(a)şına : / ç(a)ça s(e)ŋünke : süŋ(ü)şd(ü)m(i)z : |
| KT K 2 | ul(a)yu : in(i)ygün(ü)m / : ogl(a)n(ı)m : | bir(i)ki | : uġ(u)ş(u)rn : [bod(u)n(u)m] tugs(ı)ḳıŋa : bir(i)g(e)rü : kün : ortusıŋ(a) … |
| KT K 7 | oZa [k](e)lm(i)ş : süsin : kül tėg(i)n : (a)ġ(ı)t(ı)p : toŋra : | bir | uġ(u)ş : (a)lp(a)ġu : on (e)r(i)g : toŋa tėġ(ı)n : yoġınta : (e)ġ(ı)r(i)p … |
ŞU Şine Usu Yazıtı
10 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU D 3 | … ç ay udu kelti sekiz oġuz loḳuz tatar ḳalmatı kelti seleŋe kidin yılun ḳol | birdin | sıŋar şıp başıŋa tegi çerig ėtdim |
| ŞU D 5 | … i sen tėdim yiçe işig küçig bėrgil tėdim ėki ay kütdim kelmedi sekizinç ay | bir | yaŋıḳa sü yorıyın tėdim tug taşıḳar erkli |
| ŞU G 7 | basmılıġ ḳo[dup] (...) -inç ay | bir | otuzḳa ḳarluḳıġ btnt.. -dı yogra yarışda süsin anta sançdım ebi on kün öŋr … |
| ŞU G 9 | meniŋ süm üç (...) -p bėrti tug [taşıḳa]r bėş yüz kedimlig yadag | bir | ėki şaşıp kelti küŋim ḳulım bodunıg teŋri yėr anta ayu [bė]rti anta sançdı … |
| ŞU B 3 | … y]ladım b (...) -miş labġaç ḳanı ḳaġan ... ö/üt . I barmış o/u .. ı/i . si | bir | [ḳı]z sek[iz un] oglın tutdım ı/i . k [yaḳlaşıḳ hart] yana ... d .... k .. … |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 17–24 | … kemisin toḳıp yekler ergüsi otruġlarınta ölüm yėrke tėgürser . . anıŋ ara | bir | bilge kişi ḳuanşi im pusar atın atasar ol ḳamag tınlıġlar taluydaḳı tişi y … |
| KİP 41–47 | … yu ėrtgeli saḳınsar ḳorḳunçluġ busuşluġ ėrser yana ol bėş yüz satıġçılarda | bir | bilür er sartbav satıġçılar uluġı ol ḳalın satıġçılarıġ başlap yolçısı yėr … |
| KİP 90–92 | birük taḳı | bir | kişi bir tek ḳuanşi im pusar atın atayu tek bir ödün tapınu udunu atayu tė … |
| KİP 90–92 | birük taḳı bir kişi bir tek ḳuanşi im pusar atın atayu tek | bir | ödün tapınu udunu atayu tėginser ol kişi . . edgü ḳılınçı öŋreki kişi edgü … |
| KİP 166–167 | … ötrü ḳuanşi im pusar ol buşı bėrmiş erdnilig küntegüg alıp ėki ülüş ḳıltı | bir | ülüşin erüş erdni burḳanḳa tutdı |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 237 | Alp-lar arıġ alḳışur / Küç | bir | ḳılıp arḳaşur / Bir bir üze alḳaşur / Eḍgermeḍip oḳ atar |
| DLT I, 237 | Alp-lar arıġ alḳışur / Küç bir ḳılıp arḳaşur / | Bir | bir üze alḳaşur / Eḍgermeḍip oḳ atar |
| DLT I, 237 | Alp-lar arıġ alḳışur / Küç bir ḳılıp arḳaşur / Bir | bir | üze alḳaşur / Eḍgermeḍip oḳ atar |
| DLT I, 395 | Ḳızıl sarıġ arḳaşıp / Yipgin yaşıl yüzkeşip / Bir | bir-gerü | yörgeşip / Yalŋuḳ anı taŋlaşur |
| DLT I, 73 | Ay ḳopup ewlenüp / Aḳ bulıt örlenüp / | Bir | bir üze üglünüp / Saçlıp suwı eŋreşür |
T Tunyukuk Yazıtı
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T 3 | (ė)ki ül(ü)gi: (a)tl(ı)ġ (e)rti: | bir | ül(ü)gi: y(a)d(a)ġ (e)rti: y(ė)ti yüz : kişig : / ud(u)z(u)ġma : ul(u)ġı : … |
| T 11 | t(a)bġ(a)ç : | b(i)rd(i)n | y(e)n t(e)g : ḳııt(a)ny : / öŋd(ü)n y(e)n t(e)g : b(e)n yırd(ı)nt(a) y(a)n … |
| T 15 | köögm(e)n : / yolı: | bir | (e)rm(i)ş : tum(i)ş t(ė)y(i)n : (ė)ş(i)d(i)p : bu yol(u)n : yorıs(a)r : / … |
| T 15 | (ė)ş(id)t(i)m : (a)z yir : y[olı?] : (a)nı b[irl(e)? ... (e)r]m(i)ş : | bir | (a)t / oruuḳı: (e)rm(i)ş : (a)nın b(a)rm(i)ş : (a)ŋ(a)r (a)yt(ı)p : bir (a … |
| T 15 | … : bir (a)t / oruuḳı: (e)rm(i)ş : (a)nın b(a)rm(i)ş : (a)ŋ(a)r (a)yt(ı)p : | bir | (a)tl(ı)ġ b(a)r- / m(i)ş t(ė)y(i)n : ol yol(u)n : yorıs(a)r : unç t(ė)d(i) … |
KP Kalyanamkara Papamkara
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP XIII-1 | biri | ayur | |
| KP XIII-2–3 | ḳazġanç neŋ tarıġ tarımaḳda edgü yoḳ kim | bir | tarısar miŋ tümen bulur |
| KP XIII-4 | biri | ayur | |
| KP XIII-6 | biri | ayur | |
| KP XIV-1–2 | yeme | bir | bilge nom bilir er inçe tėp tėdi |
IB Irk Bitig
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlarTT TT I-X
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.7.-198 | abam | bir | adaḳın sısar içinteki tatıġ tökülgüke 29. T II Y 36. 16. ėki otuz / . . … |
| T II D 178b. 180-17–23 | ol üç oġrılar nıŋ | birin | az nızwanıi oġrınta ölürmiş ayıġ kişiler . üç yblaḳ yolta öz ötek öteyür . |
| T III D 2599-94–95 | … . . . . siziŋ körgüŋüznii . körmiş sayu m/ . . . . . [.] köseyür-ler ertii | birkerü | . |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-39–49 | … b[. . .] [t]ŋrim emgeklik üç yavlaḳ yol[uġ . . .] [. . .]yin tŋrim mŋilig | bir | ed[. . . . . . ] [. . . ]yin tŋrim işimin kötügümin b[. . . . .] ḳutın bul … |
| T II S-62–64 | … taġ:-lar temir tilgen taġ-lar ulatı [alḳu ḳamaġ u]luġ kiçig taġ:-lar alḳu | bir | teg [bir] öŋlüg boltı |
| T II S-62–64 | … r temir tilgen taġ-lar ulatı [alḳu ḳamaġ u]luġ kiçig taġ:-lar alḳu bir teg | [bir] | öŋlüg boltı |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-45–59 | sadu yme ḳutluġ kiŋ şipḳan-lıġ yont yıl sekiz-inç ay | bir | yaŋı aġır uluġ bosat baç[a]ġ kün üz-e : m(ė)n üç erdini-lerte b(e)k ḳatıġ … |
Aynı gövdeden maddeler
“bir” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).
birle edat 1.235birök bağlaç 313biri zamir 51birdemleti zarf 50birer sayı 42birik- fiil 34birdemlig sıfat 22birgüçi isim 19biriye isim 17biregü zamir 13bire 10birim isim 8birleki sıfat 7birt isim 6birtem zarf 4birlik isim 4birinç sayı 2birküde özel ad 2birkiye sıfat 2birgerd- fiil 2biraŋgi 1birimlig 1biregikide özel ad 1birtup 1