Derlem sözlüğü

Anlamı kesinleşmeyen söz (Kur’an çevirisi, Duhan 57, faḍlan ‘lütuf olarak’ karşılığında): “fa seniŋ iḍiŋdin ol ol ḳurtulmaḳ uluġ” (bu) Rabbinden bir lütuftur, işte büyü…

Fal, uğur ya da uğursuzluk işareti: “ḳupa körklügüg kör ḳılın özke fal” güzel yüzlüyü kendine uğur say; “ikigün ajunluḳ aya eḍgü fal” ey iki dünyalık iyi uğur; “eger te…

Boş, kaygısız, rahat: “boldı musa anasınıŋ köŋli fariġ” Musa’nın annesinin gönlü (her şeyden) boş kaldı; “tilekçe tiril inç fariġ ḳaḍġusuz” dilediğin gibi huzurlu, raha…

Farz, dinî yükümlülük; “fariza ḳıl-” farz kılmak: “namaz erür müʾminler üze fariza vaḳtlıġ” namaz müminlere vakitleri belli bir farzdır; “yoḳ peyġamber üze emgek … anıŋ…

Fark, ayrım: “köni egri farḳı örüŋli ḳara” doğru ile eğrinin farkı ak ile kara gibidir.

Faruk, Halife Ömer’in lakabı: “basa faruḳ erdi kişi öḍrümi” sonra insanların seçkini Faruk idi; “‘atiḳ birle faruḳ üçünç zün-nurėyn” Atik (Ebubekir) ile Faruk, üçüncüsü…

Fasık, yoldan çıkmış, günahkâr: “aḍırġıl biziŋ ara fasıḳ boḍunlar ara” bizimle yoldan çıkmış topluluk arasını ayır; “bu ögür olar fasıḳlar” bunlar fasıklardır; “taŋrı k…

Mevsim: “YARUḲ YAZ FASLIN … AYUR” aydınlık bahar mevsimini anlatır; “taḳı bir tüş ol kör bu yıl faslıŋa” bir de yılın mevsimine bak.

Faziletli, erdemli kişi: “ėdibler ėdibi fazıllar başı” ediplerin edibi, faziletlilerin başı.

Fazilet, erdem: “bilig ma‘dini hėm fazilėt kanı” bilgi madeni ve fazilet kaynağı.

Lütuf, ihsan, bağış (özellikle Tanrı’nın): “bu barça iḍim fazlı erdi ḳamuġ” bunların hepsi Rabbimin lütfuydu; “bayat fazlı erdi sini bulmışım” seni bulmam Tanrı’nın lüt…

Felek, gök katı; yörünge: “yiti ḳat felekni yatur yamça tut” yedi kat göğü … tut; “tün kündüzni ozruġlı ḳamuġ felek içinde ėwe tezginürler” (güneş ve ay) geceyi gündüzü…

Fena, yok olma, ölümlülük: “uġan bir bayatḳa aŋar yoḳ fena” Kadir, tek Tanrı’ya; onun için yok oluş yoktur.

(Kur’an çevirisinde) edep yeri, namus: “ferclerini küḍezgen erenler ferclerini küḍezgen tişiler” namuslarını koruyan erkekler, namuslarını koruyan kadınlar.

Feridun, İran efsanevi hükümdarı (adaletiyle anılır): “nelük ögdi buldı feridun ḳutun” Feridun niçin övgü ve kut buldu.

Melek: “ferişte bitir ḳul negü ḳılmışın” melek, kulun ne yaptığını yazar; “firişte yüzi teg yarudı ajun” dünya melek yüzü gibi aydınlandı; “bu ġaflet yoḳ erse … firişte…

(Kur’an çevirisinde) buyruk, emir: “boyun suŋlar … ferman iḍisiŋe sizdin” sizden olan emir sahiplerine itaat edin; “bütünlükin ferman anıŋ ḳamuġı taŋrıḳa” emrin hepsi T…

(Kur’an çevirisinde) emretmek, buyurmak: “baḫillık ḳılurlar fermanlayurlar boḍunḳa baḫillıḳın” cimrilik ederler, insanlara cimriliği emrederler; “fermanlayurlar eḍgülük…

(Kur’an çevirisinde) emrolunmak, buyrulmak: “men fermanlandım kim tapunsa men taŋrıḳa” Tanrı’ya ibadet etmekle emrolundum; “fermanlandım boyun susa men ʿalemluġlar iḍis…

Feryat, yardım çağrısı; “feryad tile-” yardım dilemek, “feryad ḳıl-” feryat etmek: “ançada feryad tilediŋiz iḍiŋizdin” o zaman Rabbinizden yardım istediniz; “feryad til…

(Maniheist tövbe duasında) duayı okuyanın adı: “teŋrim amtı men raimast ferzind yazuḳda boşunu ötünür men” tanrım, şimdi ben Raymast Ferzind günahımdan kurtulmayı diliy…

Fesat, bozgunculuk, kargaşa: “fesad ḳayda bolsa ḳaçar ḳut teze” nerede fesat olursa kut kaçar; “fesad birle devlet turumaz ḳaçar” fesatla devlet duramaz, kaçar; “fesadd…

Filozof, bilge: “ajun feylesufı neŋi bolmasa” dünyanın filozofunun malı olmasa; “neçe ‘alim erdi neçe fėylėsuf / ḳanı bu kün” nice âlim, nice filozof vardı; hani bugün.

Ferahlık, kurtuluş, rahata çıkma: “bėla kelse sabr it fėrahḳa küḍüp” bela gelince ferahlığı bekleyerek sabret.

Fısk, günah, dinden sapma: “fesad fisk iḍisi atandı eren” erler fesat ve fısk sahibi diye anıldı; “fesad fisḳ üni kör uḍıtmaz kiçe” fesat ve fısk sesi gece uyutmaz; “nė…

Feda, kurban etme: “fida ḳıldı barın neŋin hem özin” varını, malını ve kendini feda etti.

Fiil, iş, davranış: “yılan yumşaḳ erken yavuz fi‘l iter” yılan yumuşakken kötü iş yapar; “bütün ḳılḳı fi‘lin öte irtegil” huyu ve davranışı tam olanı araştır; “tiril eḍ…

Ayrılık, hasret: “ara yıġlatur kör firaḳın tükel” kimi zaman ayrılıkla ağlatır; “negü bar ajunda firaḳta ḳatıġ” dünyada ayrılıktan zor ne var; “ölümnüŋ firaḳı yıraḳ bu …

Firavun: “ıḍtımız … musanı belgülerimiz birle firʿavn tapa” Musa’yı mucizelerimizle Firavun’a gönderdik; “aydı firʿavn: büttüŋüz mü aŋar” Firavun dedi: ona inandınız mı…

(Sanskritçe viṣaya) duyu nesnelerine bağlı, duyusal: “atḳaġlıġ fişailiġ meŋiler” bağlanmalı, duyusal zevkler.

Fitne, karışıklık, baştan çıkarma: “ḳorḳsa sizler kim fitne ḳılsa sizke anlar kim tandılar” kâfirlerin size fitne çıkarmasından korkarsanız; “saḳınġıl olardın kim fitne…

(Maniheist metinde, Sanskritçe parinirvāṇa) tam sönüş, kurtuluş: “frnibran-kalı sanlıġ ḳıltıŋız” parinirvāṇa’ya layık kıldınız.

Arpa suyu, bira türü bir içecek (KB, içecekler arasında): “tilese fuḳa‘ bir tilese mizab” dilerse arpa suyu ver, dilerse …

(TT’de) bir bilgenin adı ya da unvanı (Çince kökenli): “soŋ futsi bilgeniŋ alı yme edikmegei” Song Futsi bilgenin hilesi de işe yaramayacak.

Haddini aşma, küstahlık: “ḳayudın kelir bu fuzulluḳ saŋa” bu küstahlık sana nereden geliyor.

(Kur’an çevirisinde) hakkı batıldan ayıran; “fürḳan küni” ayrım günü (Bedir): “ḳulumız üze fürḳan küninde iki cemʿ ḳarışmışı künde” kulumuza ayrım gününde, iki topluluğ…

Alay, eğlence konusu; “füsus tut-” alaya almak: “taŋrınıŋ ayetlerini tanlur aŋa füsus tutlur” Tanrı’nın ayetleri inkâr edilir, alaya alınır; “ḳaçan körseler bir nişan f…

Alay etmek, dudak bükmek: “anlar kim füsuslanurlar boyun suġanlarnı müʾminlerdin” müminlerden gönüllü olarak (sadaka verenleri) alaya alanlar; “kendü taŋlar sen olar fü…

Yiğitlik, cömertlik, mertlik: “mėcd mürüvvėt fütüvvėt uġan ‘ata' ḳıldı şahımḳa bu cümleni” Kadir (Tanrı) şahıma şeref, mürüvvet, fütüvvet, bunların hepsini bağışladı.