Derlem sözlüğü · madde
bil- fiil
Tanım
- Bilmek, tanımak: “ol emgektin tartdaçı erür tėp bilip” onu acıdan kurtaran diye bilip; “bilmez uḳmaz” bilmez, anlamaz; “taŋrı bilgen köŋüllerdekini” Tanrı gönüllerdekini bilendir; “olar ne bileyi” ben onları nereden bileyim; “muŋum meniŋ biliŋe” derdimi bil. Tanıklar: SekKuTKBDLT
- (Irk Bitig’de fal sonunda) “ança biliŋler” öyle bilin: “ança biliŋler, edgü ol” öyle bilin, iyidir. Tanıklar: IB2
- (Abhidharma çevirisinde) “bilip öçmek” bilerek (bilgiyle) sönme; “bilmetin öçmek” bilgisiz (kendiliğinden) sönme; “bilmemek” bilgisizlik (avidyā). Tanıklar: Abh2
- “bilgülük” bilinmesi gereken, bilinecek: “alḳu bilgülük nomlar” bütün bilinecek öğeler. Tanıklar: ShoR
Bu maddenin anlamları farklı eserlerde tanıklanıyor. Anlam kayması listesi →
Derlemdeki bağlamlara bakılarak yazılmış özgün tanım (yazar: Claude (yapay zekâ)); güven: yüksek. Editör denetimi bekliyor.
Madde başı ve biçimler
Madde başı (sözcük başı): bil- — yalın hâliyle 73 kez
Yazım değişkeleri (edisyonlara göre; ses değerleri farklı olabilir):
- biliŋlėr 53 (IB) · biliŋler 6 (KuT, Man, ShoR)
Çekimli biçimler (133):
bilir 277
bilür 228
bilip 160
bilmezler 130
bilgen 100
bilmez 83
bilmiş 76
bilirler 69
bilse 68
bilmetin 67
bilgeli 60
biliŋlėr 53
bildim 51
bilmek 48
bildiler 43
bilgülük 42
bildi 39
biliŋ 31
bilmemek 31
bilin 25
biligli 24
bilgü 23
bilgil 22
bilmemekig 22
bilmese 21
bilürler 20
bilmedin 16
bildeçi 13
bilgey 12
bilmedim 12
bildiŋ 11
bileyin 11
bilmedi 10
bilirsiz 9
bilgülüg 9
bilmişin 8
bilmişig 7
bilümez 7
bilser 7
biliŋler 6
bildimiz 6
biltimiz 6
bilmişim 6
bilmes 5
bilmesler 5
bilmekin 5
bilmekniŋ 5
bilmeser 4
bilteçi 4
bilü 4
bilmeki 4
bilsü 3
bilelim 3
bilmedükin 3
bilti 3
bilmişe 3
bilirmü 3
bilmekdin 3
bilürmiz 3
bilsün 2
bilginçe 2
bilgüke 2
bilirde 2
bilmedeçi 2
bilmedeçiler 2
bilmediŋ 2
bilmedük 2
bilmegendin 2
bilmegey 2
bilmegülük 2
bilmemekin 2
bilmemekler 2
bilmesü 2
bilmeyü 2
bilmişi 2
bilmişiŋ 2
bilseler 2
bilserler 2
bilmekiŋe 1
bilirke 1
biliŋe 1
biliŋü 1
bileyi 1
bilgeniŋ 1
bilgenler 1
bilgetiler 1
bilmedüküg 1
bilmedükügin 1
bilgeyler 1
bilmegenke 1
bildükini 1
bilmegil 1
bilmegli 1
bildükte 1
bilmegüçi 1
bilmekde 1
bilmekig 1
bildile 1
bildiri 1
bilmekni 1
bilmemeki 1
bilgüsi 1
biliglike 1
bilmemekte 1
bilmemiş 1
bilmesin 1
biliglisi 1
bilmesün 1
bilmesünler 1
biligülük 1
bilmezmiz 1
bilingler 1
bilmişimni 1
bilinmeddin 1
bilmişler 1
bilemü 1
bilirin 1
biliriŋ 1
biltiler 1
biltökümün 1
… ve 13 biçim daha
Bağlamlar
Bütün geçişler (1.416) →Abh Abhidharma (Shogaito)
465 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Abh.Sho. 42 | bilmiş | üçün ḳılınç uġur-ında turmış-ın. | |
| Abh.Sho. 804 | inçip şiravak-lar yme ök tarġarur-lar kirlig | bilmemek -ig | . |
| Abh.Sho. 1839 | kök ḳalıḳ | bilmedin | öçmek erür ürlüg. |
| Abh.Sho. 3301 | neçe pirapdi tıldaġ-ında bulusar yme | bilip | öçmek. |
| Abh.Sho. 3671–3672 | <bu> kşan-taḳı köŋül bilig-inde turġurup adın-lar köŋül-in | bildeçi | bilge biligig yaraşı adḳanġalı tegimlig-i erser bu kşan-taḳı adın-lar-nıŋ … |
KB Kutadgu Bilig
416 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KB 11 | ay iç taş | biligli | ay ḫaḳḳu'l-yaḳin / közümde yıraḳ sen köŋülke yaḳın |
| KB 1288 | tuta | bilmese | sen aḍın munça neŋ / saŋa yetmegey kör sarıġ ḳılġa eŋ |
| KB 2531 | törü hem toḳu | bilse | ḳılsa tapuġ / oŋay bolsa ḳılḳı ḳılınçı ḳamuġ |
| KB 3900 | bir ök | bil | tilin ög bütürgil köŋül / tapuġ ḳıl köŋül til köni tut amul |
| KB 4847 | kim erse bu ḫalıġ | bilür | erse çin / aŋar bolġu ermez bu dünya yaḳın |
KuT Kur’an Tercümesi Rylands Nüshası
275 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Ku. T. 25/1a1 | … ar siziŋ üze ernekleri uçını öwkedin ayġıl: ölüŋler öwkeŋiz birle ol taŋrı | bilgen | köŋüller--dekini |
| Ku. T. 28/72b3 | … r taŋrı attı sınayur üçün müʾminlerni andın sınaġ körklüg ol taŋrı eşitgen | bilgen | |
| Ku. T. 30/65a3 | … lur aşaġaraḳ tiriglikke ançaḳ bilmese bilmekde kiḍin nerse her-ayine taŋrı | bilgen | uġan ol |
| Ku. T. 34/71b1–2 | 69 Yoḳ maŋa | bilmek | üstünrekdeki ögür ançada ḫusumet ḳılşurlar |
| Ku. T. 37/21a1 | … zleri nişanları birle uḳup yime bilgey sen anlarnı söz yoruḳı içinde taŋrı | bilür | ʿamelleriŋizni |
IB Irk Bitig
68 geçiş · bu eserdeki bağlamlarShoR St. Petersburg'taki Uygurca metinler (Shogaito)
33 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Sho.Rosia 2.2.1 /8–9 | olarnı emgektin tartdaçı erür tép | bilip | : bir uçluġ köŋülin bir ikintişke : bo birerig saqınu tükettükde ikirerig … |
| Sho.Rosia 6.3.2 /35 | … toyın-lar-ta 有是等法 bar bolmış montada ulat[ılarnıŋ nomlarıġ 不] 覺知 tuymadaçı | bilmedeçi | 為有想不覺 az-u saḳınç-lıġ tu[ymaz bilmez 有想] 者亦不覺知 saḳınç-lıġ bolġu çe erser y … |
| Sho.Rosia 7.2 /89–107 | … ḳılmaḳı erür 世間空 yêrtinçü ḳuruġ ///[yêrtinçü ḳuruġ têp] çınınça kêrtüsinçe | bilir-ler | 常住 ürlüg turdeçi tev[rilmedeçi evrilmedeçi têp] têmek-niŋ 非我 m(e)nsiz-in m … |
| Sho.Rosia 7.2 /191 | 無知已究竟 | bilmemekin | töpün turu tüked[teçi /// :: |
| Sho.Rosia 8.3 /124 | belgü töz-lüg 見 yol üz-e 八 bilig-ler -niŋ belgü-sin | bilir-ler | :: |
AH Atebetü’l-Hakâyık
31 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AH 23–24 | ol ol ḫalḳ talusı kişi ḳutluġı törütmişte yoḳ | bil | aŋa tuş teŋe |
| AH 105–108 | biliglig biligni eḍergen bolur bilig tatġın ay dost biliglig | bilür | bilig bildürür bil bilig ḳadrini biligni biligsiz otun ne ḳılur |
| AH 165–168 | köni bol könilik ḳıl atan köni köni tiyü | bilsün | kişiler sini könilik tonın kėḍ ḳoḍup ergilik keḍim ton talusı könilik tonı |
| AH 309–312 | haris tirip armaz usanmaz bolur harislıḳ iginiŋ emin kim | bilür | ḫabėr bar birilse ėgėr adėmi iki ḳol dinar ma ol üç ḳol ḳolur |
| AH 501–502 | ėgėr bilse kaşġar tilin hėr kişi | bilür | ol ėdibniŋ ne kim aymışı |
Sek Sekiz Yükmek
28 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Jut.Sek.T-1.16 (Ia) | --- | bilmez | uḳmaz kim mniŋ aşnuḳı ajunta ḳılmış öz ḳılınçım |
| Jut.Sek.T-1.66 (IIc) | ḳadır sarsıġ yavlaḳ bolur inçe | bilmiş | kergek ol barça |
| Jut.Sek.T-1.161 (Ia) | bilig yukmekig alḳu inçe -- | bilmiş | uḳmış krgek bo niş yukmekig |
| Jut.Sek.T-1.216 (Ia) | umatın yaŋluḳ saḳınç turġursar inçe | bilmeser | bo mniŋ |
| Jut.Sek.T-1.402 (IIc) | bilser | uḳsar ötrü ol tınlġlarnıŋ |
U Uigurica I-IV
20 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| U II, T II Y.32-1 | ………………………………………-ktin öngü-ü ………yol yıngaġ neŋ | bilmez-ler | ... |
| U II, T II Y 10-9 | taḳı yme alḳınçsız köküzlüg bodı-svt siz inçe | biliŋ | |
| U II, T. III M. 207.-52–62 | … tŋri-ler ėligi-y-a ançulayu oġ ol ıduġ tınlġ-ıġ yme yoḳlunmaġ-sız erür tėp | bilgülüg | ol… yana yme inçe ḫltı . . çambunat altun inçip ertiŋü kkir-siz tapçasız e … |
| U II, T. III M. 185.-12–13 | adı kötrülmis-a mn inçip utlı | bilteçi | bolu teginür--mn .. |
| U II, T. III M. 207 b.-6–8 | … nçip alḳu ançulayu kelmis-ler--niŋ kentü öz-ler-intin toḳmıs oġlı erür tėp | bilgülüg | ol.. |
Mait Maitrisimit Nom Bitig (Hami)
16 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| Mai.Tek.013.01–07 | bilir | .. inçip yėme aġı baramka azlanmaḳın başsız közsüz ezük yalġan savın sėni s … | |
| Mai.Tek.079.11–15 | bilip | uḳup kılmış o(tsuz) emsiz ürüntegsiz kılmış erser a(yıg) kılınçların tegri … | |
| 4b-11–14 | tėtrü uḳar | bilir | bu br(a)ḫmayu braman-nıŋ ḳunçuyı br(a)ḫmawati atlġ ḳatun alḳu ḳunçuylarda … |
| Mai.T-11.14b.17–23 | ḳanta taḳı | bilgey | m(e)n .. amtı sawlaraġ bodiswtḳa oḳ ayıtayın (.) anta ötrü brḫmayu purohit … |
| Mai.T-11.16a.11–16 | … çüdeki ḳamaġ ujik bilir baḫşı-larḳa baḫşı bolġalı sini [bi]rle teŋeşi ujak | bilir | kişi yoḳ (.) anın emtı sekiz tümen tort mı(n)g titsi-laraġ saŋa orunçaḳ tu … |
KT Kül Tigin Yazıtı
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KT G 7 | bil(i)g : | bilm(e)z | : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt( … |
| KT G 11 | (a)ŋ(a)r körü | bil(i)ŋ | : |
| KT G 13 | (a)nı kör(ü)p : (a)nça | bil(i)ŋ | : |
| KT D 24 | … i)k : urı ogl(u)ŋ : ḳuul : boltı : (e)ş(i)l(i)k ḳıız ogl(u)ŋ : küŋ boltı : | bilm(e)dük | üç(ü)n [y(a)bl(a)ḳ(ı)ŋ(ı)n : üç(ü)n : (e)ç(i)m ḳ(a)ġ(a)n : uça : b(a)rdı] |
| KT K 10 | körür : köz(ü)m : körm(e)z t(e)g : | bil(i)r | : bil(i)g(i)m : bilm(e)z t(e)g : boltı : |
BK Bilge Kagan Yazıtı
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| BK K 6 | bi[l(i)g] | bilm(e)z | : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü) … |
| BK K 8 | (a)ŋ(a)r körü : | bil(i)ŋ | : |
| BK K 15 | bu[nı kör(ü)p (a)nça | bil(i)ŋ | |
| BK D 18 | in(i)si : [(e)ç]isin : | bilm(e)z | : (e)rti : |
| BK D 20 | … ŋ(ı)n : ḳuul kılt(ı)g : (e)şi(i)l(i)k [kıız oġl(u)ŋ(ı)n küŋ] kelt(i)g : ol | bilm(e)dük(ü)g(i)n | üç(ü)n : y(a)bl(a)ḳ(ı)ŋ(ı)n : üç(ü)n : (e)ç(i)m ḳ(a)g(a)n : uça : b(a)rdı … |
Huast Huastuanift
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T. II D. 178 IV.-4 | … ili-i ş]mnulı-ı inili-i içili-i ol [tidim(i)z] erser t(e)ŋrim suida baru-u | [b]ilmetin | t(e)ŋrike igdeyü-ü muntaġ uluġ çulvu-u sav sözledim(i)z erser mundaġ bu ad … |
| T. II Y. 60 a.-5–6 | m(a)nas]tar ḫırz(a) . . . . sekizinç [kirtü t(e)ŋrig arıġ nomuġ] | biltükümüzde | baru . . t(e)ŋrim ėki-i [yiltizig üç ödk]i nomuġ bilt(i)m(i)z . . |
| T. II Y. 60 a.-7 | y(a)ruḳ yilt[izi]n . . t(e)ŋri [yėrin tünerig yil]tizin tamu yėrin | bilt(i)m(i)z | . . |
| T. II Y. 60 a.-10 | yėrig t(e)ŋrig kim yaratmış tėpen | bilt(i)m(i)z | . . |
| T. II Y. 60 a.-24 | t(e)ŋrim | bilip | bilmetin et’öz seviginçe yorıp y(a)vlaḳ iş tuş adaş ḳudaş savın alıp köŋül … |
DLT DLT’deki Türkçe parçalar
9 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| DLT I, 300 | Begim özin oġurladı / Taraġ | bilip | uġurladı / Uluġ teŋri aġırladı / Anın ḳut ḳıw tozı toġdı |
| DLT I, 455 | Aġa büktir üze yordım / Yıraḳ baḳıp ḳara kördim / Anı | bilip | taḳı bardım / Tükel yaġı tozı toġdı |
| DLT III, 372 | Birdim saŋa ḳalıŋ / Emdi munı alıŋ / Emgek meniŋ | biliŋ | / Uġrar tüŋür barġalı |
| DLT I, 43 | öç kek ḳamuġ kişi-niŋ yalŋuḳ üze alım | bil | / Eḍgülüküg uġança elgiŋ bile telim ḳıl |
| DLT I, 211 | Ḳulaḳ eşitse köŋül | bilir | / Köz körse üḍig kelir |
TT TT I-X
7 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 36.17.-105–106 | söki ḳan -lar küçi yme tusulmaġai . soŋ futsi | bilge-niŋ | alı yme edikmegei . |
| T II Y 36. 4.-221–224 | itüg tilek bulġuluḳı sarp . köŋül-üŋ yıġ inç tur . etüzüŋ | bil | şük tur . birök bu uluġ münükmek atlġ kelser . sawın inçe tėr . |
| T II D 178b. 180-24 | muna munı | bilmiş | kregk . |
| T III D 2606-47 | biz -nii teg irinj tınlġ-lar . | bilinmeddin | ///// keltimz [.] |
| T III D 2605.-127–129 | ayıġ ḳılınçtın . yafşurmış ilinmiş atḳaġ-tın . barḳu yoluġ | bilmedin | . b///// ertii ylŋuḳ -nuŋ . bar ililig kög ḳalıġ yüzinte . baḫşılıġ burḫ - … |
KİP Saddharmapuṇḍarīka Sūtra
6 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KİP 41–47 | … rtgeli saḳınsar ḳorḳunçluġ busuşluġ ėrser yana ol bėş yüz satıġçılarda bir | bilür | er sartbav satıġçılar uluġı ol ḳalın satıġçılarıġ başlap yolçısı yėrçisi b … |
| KİP 58–60 | anı üçün siz alḳınçsız kögüzlüg bodisvt inçe | biliŋ | uḳuŋ ḳuanşi im pusar ḳutadmaḳ erdemi antaġ ḳasınçıġ uluġ tėtir |
| KİP 82 | taḳı yime alḳınçsız kögüzlüg bodisvt inçe | biliŋ | |
| KİP 100 | alḳınçsız kögüzlüg bodisvt siz inçe | biliŋ | |
| KİP 147 | alḳınçsız kögüzlüg bodizvt siz inçe | biliŋ | uḳuŋ .. |
Tövbe Uygurca tövbe duası (Zieme)
4 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II Y 40.2 [U 3114]-4–5 | üküş azu-–ntaberü munçulayu | biliŋümüz | uḳunġumuz k(e)rgek tört ptr / erdi: |
| T II Y 40.2 [U 3114]-9 | biz özümüzni inç meŋilik ḳılġalı üçün | bilmetin | uḳmadın ülgüsüz üküş tınl(ı)ġ-larıġ örletdim |
| T II Y 40.5 [U 3117]-41–42 | edgü ḳılmatım(ı)z yavız ḳıltım(ı)z | bilip | ḳıl-madım(ı)z erinç bilmetin uḳmatın ḳıl--tım(ı)z erser : amtı anı uḳunur- … |
| T II Y 40.5 [U 3117]-41–42 | edgü ḳılmatım(ı)z yavız ḳıltım(ı)z bilip ḳıl-madım(ı)z erinç | bilmetin | uḳmatın ḳıl--tım(ı)z erser : amtı anı uḳunur-biz : |
Man Manichaica I-III
3 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II D 176-87 | yme inçe | biliŋler | |
| T II D 173 a1-324–327 | bu kargantu-kın alkantukın kekreştükin yüntüştükin | bilmez | kişi teg söküşçe oyunça sakanur k(e)ntü inçe tuymazlar |
| TM 282-371–372 | k(a)ŋ[u] kişi bu munça sav(a)g adıru | bilmeser | ukmasar neŋ bil[gelerke] s[an]magay |
KÇ Küli Çor Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarT Tunyukuk Yazıtı
2 geçiş · bu eserdeki bağlamlarŞU Şine Usu Yazıtı
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| ŞU G 14 | G 15 ba msVı ol tumış o/u | bilmed[ük] | ... -ırı barça …lü kep teze b / G16: .... s.... [ḳara yotu]lḳan -z yügürüg … |
KP Kalyanamkara Papamkara
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| KP XIV-1–2 | yeme bir bilge nom | bilir | er inçe tėp tėdi |
AO Tanımlanmamış ögdi parçası (AO)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| AO-75–78 | … da-larınta adasız tudasız yanıp kelip körüşüp ḳavışıp adaḳ soŋınta alḳu-nı | bilteçi | burḳan bolalım |
Sukh Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente (Zieme)
1 geçiş · bu eserdeki bağlamlar| T II S-1–2 | bilir | : ontun sıŋarḳı burḫan-larġ ulşınta alḳu tapınur udunur : lar : |
Aynı gövdeden maddeler
“bil” ile başlayan öteki madde başları (türevler ve birleşikler; biçimsel benzerlik, köken ilişkisi kesin değildir).
bilig isim 754bilge sıfat 615bile edat 292biliglig sıfat 273biligsiz sıfat 177bilgi isim 78bilil- fiil 42bildür- fiil 28bilin- fiil 26bilmemek isim 21biliş- fiil 13bilgüçi isim 11bilgenrek sıfat 8biligsizlik isim 7bilek isim 5biliş isim 3bil isim 2biligsizlig sıfat 2bilmezlik isim 2bildürüglüg 1bileklig sıfat 1bilesiz 1bilettim 1bilezük isim 1